estis tia, ke jam ĝi sola povus turni sur ŝin la rigardojn de
ĉiuj ĉeestantaj personoj, se tiuj rigardoj jam sen tio ne estus
preparitaj, por observi ŝin scivole. Ŝiaj okuloj estis ĉirkaŭitaj
de malhelaj rondoj, la pupiloj estis kvazaŭ malvivaj. Sur la
kaviĝintaj vangoj estis makuloj de sanga ruĝo, la brovojn dividis
profunda sulko. Enirante, ŝi levis la pezajn, ŝvelintajn palpebrojn
kaj renkontis dekkelke da rigardoj fiksitaj sur ŝi. Ŝi ne aperigis
tamen miron, nek ian alian senton, ŝi demetis la tukon for de la
kapo kaj, preninte la laboraĵon, kiu kuŝis jam preparita sur ŝia
tablo, silente sidiĝis. Ŝiaj manoj tremis kvazaŭ en febro, kiam
ŝi disvolvis la tolon kaj enkudriligis fadenon. Ŝi klinis malalte
la kapon, kiun en tiu tago ĉirkaŭkovris iom senordaj harligoj, kaj
ŝi enprofundiĝis en sian laboron. Ŝia mano tremanta kaj ruĝa de
malvarmo rapide leviĝadis kaj malleviĝadis kvazaŭ laŭtakte de ia
febra kapturna penso. Ŝi spiris rapide kaj malfacile, kelke da fojoj
ŝi malfermis la lipojn, por kapti aeron, kiu videble mankis al ŝia
brusto. Ĉe la ronda tablo du tondiloj sonis akre kaj tirate.
Sinjorino Szwejc el sub la okulvitroj ĵetadis sur la ĵus venintan
laboristinon flankajn rigardojn. La anguloj de ŝiaj plenblovitaj
lipoj havis formon, kiu divenigis malbonan humoron. Ŝi ĉesis
tranĉi kaj, ne ellasante la tondilon el la sulkabundaj fingroj,
diris per tirata tono kaj obtuza voĉo:
-- Sinjorino Swicka ne estis ĉe ni hieraŭ.
Marta, aŭdinte sian nomon, levis la kapon.
-- Ĉu vi diris ion al mi?
-- Sinjorino Swicka ne estis ĉe ni hieraŭ.
-- Jes, sinjorino, mi prizorgis miajn aferojn en la urbo kaj mi ne
povis veni.
-- Neakurateco de la laboristinoj koncerne la venadon al la laboro
alportas grandan malutilon al la laborejo.
Marta malalte klinis la kapon. Ŝi denove kudris kaj silentis.
Nun jam nur unu tondilo ĉe la ronda tablo sonis kaj knaris, sed
ĉiam pli akre.
La fraŭlino, kiu perdis la fianĉon kaŭze de la nevenkebla Aleĉjo,
videble sentis sin ĉiam pli kaj pli ekscitita.
Ŝia patrino staris kun vizaĝo turnita al grupo da laboristinoj, kun
senmova tondilo en la bruna mano.
-- Mi vidis hieraŭ sinjorinon Swicka en la urbo. Sinjorino Swicka
staris apud la ŝtuparo de la Sanktkruca preĝejo kun du personoj.
Marta ne respondis. Kion ŝi povus diri? La fakto, pri kiu parolis
sinjorino Szwejc, estis tute vera.
-- Mi ankaŭ konas la personojn, kun kiuj sinjorino Swicka
interparolis hieraŭ sur la strato. Unu el ili antaŭ kelke da
jaroj eĉ laboris dum kelka tempo en nia laborejo; sed ne longe, ne
longe, ĉar mi tuj rimarkis, ke ŝia kunestado povas doni danĝeran
ekzemplon por niaj laboristinoj. Ĉu sinjorino Swicka konas bone tiun
virinon? Ŝia kamaradeco povas esti tre danĝera.
-- Ne por mi, sinjorino, -- unuafoje ekparolis nun Marta. Ŝi ne levis
la kapon de super la laboro, sed en ŝia tremanta voĉo sonis obtuza
kaj retenata ribelo de virina fiereco, kiu sentas sin piedpremata.
-- Ha! sopirĝemis sinjorino Szwejc, -- oni ne devas havi tro multe
da konfido al si mem. Malmodesteco estas patrino de ĉiuj pekoj.
Pli bone estas eviti, multe pli bone estas eviti danĝeran
kamaradecon.... Kaj ĉu sinjoro Aleksandro Loncki estas ankaŭ
proksima konato de sinjorino Swicka?
La ĝis nun ĉiam sonanta kaj knaranta tondilo ĉesis soni kaj knari.
La fraŭlino kun la nebela vizaĝo, kiu tamen iam altiris al si la
rigardon de la sinjoro de la kreitaĵoj, levis la kapon.
-- Li certe estas bona kaj proksima konato, panjo, se sinjorino Swicka
promenas kun li ĉiutage.
Oni povus pensi, ke tiuj ĉi vortoj estis serpentoj, kiuj volvekovris
Martan de la kapo ĝis la piedoj kaj enpuŝis siajn pikilojn en
ĉiujn punktojn de ŝia korpo: ŝi subite rektiĝis, levis la kapon
de super la peco da tolo, kiu estis etendita sur ŝiaj genuoj, kaj la
larĝe malfermitajn okulojn ŝi streĉe direktis al la vizaĝo de la
parolanta fraŭlino.
-- Kion tio signifas? -- ŝi diris malfacile kaj preskaŭ sufokiĝante.
Ŝi ekrigardis ĉirkaŭen. Ĉiuj laboristinoj, eĉ tiuj, kiuj
ordinare aspektis plej sensente kaj senmove, sidis nun kun levitaj
kapoj kaj kun okuloj direktitaj al ŝi. Sur iliaj vizaĝoj oni povis
legi la plej diversajn sentojn: kompaton, scivolecon, mokon. Dum
momento Marta restis kvazaŭ ŝtoniĝinta. La puncaj makuloj, kiuj
troviĝis sur ŝiaj vangoj, malrapide larĝiĝis, ĝis ili purpurigis
la frunton kaj la kolon.
-- Vi ne havas kaŭzon por koleri, mia sinjorino, vi ne havas kaŭzon
por koleri, -- diris Sinjorino Szwejc; -- jam dudek jarojn mi estas
mastrino de laborejo, en kiu ĉiam laboradis samtempe pli ol dudek
junaj personoj, mi akiris sekve multe da sperto. Krom tio mi scias,
kiaj estas miaj agodevoj rilate al la animoj, kiujn la Providenco
konfidas al mia prizorgado; mi ne povas rigardi indiferente, se iu el
ili propravole elmetas sin al danĝero. Plue mi havas ja filinojn,
tre junajn nepinojn. Kion do la homoj povus pensi pri ili, se nia
laborejo, Dio gardu, prezentus iajn ekzemplojn de malĉasteco! Fine,
sur la korton rigardas la fenestroj de la loĝejo de unu riĉa kaj
diotima sinjorino, kiu estas vera protektantino kaj bonfarantino
de nia laborejo. Sankta sinjorino! kion ŝi pensus, se ŝi vidus,
ke iu el miaj laboristinoj ĝuste sub miaj kaj sub ŝiaj fenestroj
promenas kun juna kaj salona fraŭlo? Cetere, eble ŝi eĉ jam vidis!
Vera timego min kaptas, kiam mi ekpensas pri tio, kion mi diros al
nia protektantino, se ŝi min demandos pri tio? Ĉu mi diru al ŝi,
ke tiun laboristinon mi forigis? Sed eble tio estos kontraŭa al la
kristana favorkoreco?...
-- Diru al ŝi, ke la laboristino, kiu havis la malfeliĉon renkonti
sur ĉi tiu korto junan kaj salonan fraŭlon, foriĝis de ĉi tie mem
kaj propravole.
Ĉi tiuj vortoj eksonis tra la granda ĉambro per voĉo klara kaj
forta. Marta leviĝis de la seĝo kaj kun alte tenata frunto kaj kun
tremantaj lipoj rigardis rekte en la vizaĝon de sinjorino Szwejc.
-- Mi estas virino malriĉa, tre malriĉa, -- ŝi diris plue, -- sed
mi estas honesta, kaj vi havis nenian rajton paroli al mi en tia
maniero. Ne la Providenco fordonis min al via prizorgado kaj
alkondukis min ĉi tien, sed mia propra senkapableco. Mi venis ĉi
tien, ĉar aliloke mi ne povosciis labori; vi scias tion tre bone,
kaj vi sciis bone ekspluati mian situacion. Mia laboro valoras
kelkoble pli, ol kiom vi donas al mi por ĝi.... Sed ne pri tio mi
volis paroli. Mi faris propravolan interkonsenton kaj mi plenumis
ĝiajn kondiĉojn. Suferi mizeron mi devas, sed toleri ofendojn...
malgraŭ ĉio... mi ne povas... ne, mi ankoraŭ ne povas! Adiaŭ!
Ĉe la lastaj vortoj ŝi surĵetis la tukon sur la kapon kaj direktis
sin al la pordo. La laboristinoj sekvis ŝin per siaj rigardoj, la
pli junaj kun simpatio kaj kun speco de triumfo sur la vizaĝoj, la
pli maljunaj kun kompato kaj kun ankoraŭ pli granda mirego.
Ĉio, kio okazis al Marta depost hieraŭ: la disreviĝo, kiu ŝin
trafis ĉe la libristo; la maldolĉa sento de envio, kiu unuafoje
atakis ŝin ĉe la vido de la Kazimira palaco kaj de la lernanta
esperplena vira junularo; la vizito en la domo ĉe la strato
Krolewska, la malĝoja propono, kiu tie estis farita al ŝi; la
sendorma nokto, pasigita inter torento da larmoj kaj flamoj de honto;
sed precipe la renkontiĝo kun la homo, pri kiu ŝi sciis, ke li
atendis ŝin kun malhonoranta penso en la kapo, -- ĉio ĉi tio metis
ŝian spiriton en tiun staton de febra streĉo, kiu longe daŭri ne
povas, kiu ĉe la plej malgranda ektuŝo eksplodas per neretenebla
fulmotondro. Kaj la ektuŝo, kiun kaŭzis la vortoj de sinjorino
Szwejc kaj de ŝia filino, ne estis plej malgranda. En la brusto
de Marta la ĝis ekstremeco streĉita kordo de sentoj krevis kaj
eksonigis ribelan krion kaj suferplenan ĝemon. Ĉu ŝi faris bone,
kiam ŝi cedis al la neretenebla eksplodo de virina fiereco kaj de
homa digno, ĵetante antaŭ la piedojn de la ŝin ofendinta virino
sian lastan pecon da pano? Ŝi ne pensis pri tio, ŝi ne prikalkulis
sian agon, kurante tra la longa korto al la pordego, kondukanta sur
la straton.
Sed apenaŭ ŝi eniris en la pordegan arkaĵon, ŝi retiriĝis
kvazaŭ antaŭ ia terura fantomo, esprimo de mortiga ofendo kovris
ŝian vizaĝon. En la pordega arkaĵo staris ankoraŭ Aleĉjo kaj
interparolis mallaŭte kun ia juna viro, kiu staris ĉe la malsupro
de la ŝtuparo, per kiu li videble ĵus malsuprenvenis, por iri en
la urbon. Marta forsaltis al la kontraŭa flanko. Estis videble, ke
ŝi penis nerimarkite formalaperi laŭlonge de la muro; sed ĉu lerta
kapreolo povas forkuri de la okulo de sperta ĉasisto?
-- Sinjorino! -- ekkriis Aleĉjo, sin returnante; -- kia surprizo! Mi ne
pensis, ke vi tiel frue forlasos hodiaŭ tiun kavernaĉon, kiu (nun
lia voĉo mallaŭtiĝis) de kelka tempo fariĝis por mi paradizo, al
kiu mi sopiras!
La viro, kun kiu Aleĉjo antaŭe interparolis, forlasis la lastajn
ŝtupojn kaj elkuris sur la straton, ĵetante preterflugantan
rigardon sur la virinon, al kiu sin turnis lia kamarado, kaj maskante
dusignifan rideton per kanteto el Flik kaj Flok. Marta staris ĉe la
muro, pala kiel marmoro, kun elrektigita talio kaj kun fulmoj en la
okuloj. La gaja Aleĉjo alproksimiĝis al ŝi kun rideto sur la lipoj
kaj kun reva rigardo.
-- Kion vi volas de mi, sinjoro? -- ekkriis la virino.
-- Sinjorino! -- interrompis ŝian parolon la sinjoro de la
kreitaĵoj, -- antaŭ kvaronhoro vi forpuŝis min de vi per tre severa
vorto, sed mi ne perdas la esperon, ke mia konstanteco....
-- Kion vi volas de mi, sinjoro? -- ripetis la virino, reakirante sian
voĉon, kiun ŝi estis perdinta por momento. -- Jes, ŝi diris plue, mi
forlasis tiun kavernaĉon, en kiu tamen troviĝis mia lasta rimedo
de enspezado, la lasta peco da pano por mi kaj por mia infano. Mi
faris tion kaŭze de vi. Per kia rajto vi, sinjoroj, baras la vojon
al ni, por kiuj la irado jam sen tio estas tiel malfacila? Ĉu vi
havas almenaŭ iometon da koro kaj konscienco, kiam vi persekutas
estaĵojn, kiuj jam sen tio ne scias, kie ili povas trovi por si
lokon en la mondo? Ho, al vi tio certe kaŭzos nenion malbonan! Al vi
la homoj donos por tio laŭdon, al ni ili donos ofendon. Ni perdos
la honestan nomon kaj ofte ankaŭ la lastan pecon da pano, vi bonege
amuziĝos....
Ŝi diris ĉion ĉi tion rapide, preskaŭ sen respiro, kun akra moko
en la voĉo kaj en la okuloj.
-- Vi amuziĝos, -- ŝi ripetis kun malagrabla rido, -- sed permesu,
ke virino, kiun vi bonvolis elekti kiel objekton de via amuziĝo,
ripetu al vi la vortojn de malnova fablo: Malbone, malbone vi tempon
pasigas, vin tio amuzas, nin tio mortigas!...
Dirinte ĉi tion, ŝi pasis preter la miregigita junulo kaj malaperis
post la pordego.
La sinjoro de la kreitaĵoj restis sola, klinis la kapon, tuŝis
per la mano siajn lipharetojn, direktis konsternitan rigardon al la
tero kaj longe staris tiele. Sur lia vizaĝo oni povis vidi honton
kaj bedaŭron. Li hontis pri sia malvenko, li bedaŭris la ĉarman
kaj kontraŭstaran kaj ĝuste pro sia kontraŭstareco ankoraŭ pli
ĉarman bildon, kiu malaperis antaŭ liaj okuloj. Aŭ eble kiam li
vidis la virinon kun la flamantaj pupiloj, kun nubo sur la frunto kaj
kun lipoj tremantaj de fiera sufero, en li ektremis ia pli serioza
sento; eble li eksentis, ke li agis malbone, ke li al iu malgraŭvole
faris maljustaĵon. Ho, jes malgraŭvole! «Nin tio mortigas» ŝi
diris.
Kia penso! Ĉu li intencis iun mortigi? Nenio en la mondo estis
pli fremda al lia sentema koro, ol intenco de ia mortigo; nenio
estis pli kontraŭa al liaj pensoj, kiuj tute ne havis ian inklinon
al dramoj. Kaj tamen kun kia forto ŝi parolis al li! kia dolora
fulmo brilis el ŝiaj pupiloj, kiel pala kaj kiel bela ŝi estis!
Aleĉjo senŝanceliĝe fordonus en ĉi tiu momento kelke da jaroj
de sia senzorga kaj feliĉa vivo, por povi ŝin vidi, petegi de ŝi
pardonon, kompensi al ŝi la maljustaĵon, se li ĝin faris al ŝi,
kaj... akompani ŝin al ŝia loĝejo.
Ha! sed kie estis tiu ŝia loĝejo? li ne sciis. Li sulkis la
frunton, klakis malpacience per la fingroj kaj, levante la kapon,
ekkriis preskaŭ kolere:
-- Nun mi ŝin kredeble jam ne trovos!
En tiu sama momento enkuris el la strato en la pordegon juna
fraŭlineto, preskaŭ ankoraŭ infano, en malvasta pelto kaj kun
mirinde graciaj botetoj. Kiam Aleĉjo ŝin ekvidis, la esprimo de
lia vizaĝo subite ŝanĝiĝis. Li rapide deprenis la ĉapelon, kaj,
salutante la belan fraŭlineton, li diris kun rideto:
-- Kiel longe jam mi ne havis la feliĉon vidi fraŭlinon Eleonoron!
La fraŭlineto videble ne estis malkontenta de la renkontiĝo.
-- Ha! sinjoro Aleksandro estas vere tre ĝentila! tre ĝentila! Jam
tutan monaton vi ne estis ĉe ni. La avino kaj la onklino jam kelke
da fojoj diris, ke sinjoro Aleksandro estas neĝentila.
Sinjoro Aleksandro per revantaj okuloj sekvis la movojn de la
rozokoloraj lipetoj, kiuj pepis tiujn vortojn.
-- Sinjorino! -- li diris, -- la koro tiras min al via domo, sed la
prudento malkonsilas.
-- La prudento! Estus tre interese scii, kial la prudento devas
malkonsili al vi vizitadi nin?
-- Mi timas pri mia trankvileco! -- diris mallaŭte la sinjoro de la
kreitaĵoj.
La fraŭlineto ruĝiĝis ĝis la haroj kaj oreloj.
-- Nu, ne timu kaj venadu al ni, ĉar alie la avino kaj la onklino
vere koleros.
-- Kaj vi?
Momento da silento. La okuloj de la fraŭlineto rigardas najlon,
elstarantan el la planko de la pordegejo, la okuloj de la venkinto
kalkulas la orajn harfasketojn, kiuj el sub la ĉapelo elŝutiĝis
sur la blankan frunton.
-- Mi ankaŭ vin koleros.
-- Ho! se tiel estas, mi venos, mi nepre venos!
La fraŭlineto enkuras en la korton, kien la sinjoro de la kreitaĵoj
ne kuraĝas ŝin sekvi. Kun malriĉa laboristino estas alia afero,
sed kun nepino de virino, kies domon oni vizitadas, kun fraŭlino
Szwejc, kiu, kiel oni diras, havos ĉirkaŭ dek kvin mil spesmiloj
da doto, promeni senceremonie sur la korto ne konvenas.
Aleĉjo eliras sur la straton, kaj antaŭ liaj okuloj preterŝoviĝas
du virinaj figuroj: la figuro de malriĉa laboristino kun flamo
en la indignanta okulo kaj la figuro de bela fraŭlineto kun oraj
harfasketoj ĉirkaŭ la blanka frunto. Li jam mem ne scias, kiu el
ili estas pli bela kaj pli alloga. «Tiu, -- li pensas, -- estas fiera
kaj flama diino; ĉi tiu estas tre ĉarma malgranda diineto! Veron
diras la scienculoj: kiaj nekalkuleblaj riĉaĵoj estas disverŝitaj
en la granda regno de la naturo! Kiom da nuancoj, kiom da specoj!
Kiam homo devas fari elekton, li simple ricevas kapturnon kaj la koro
en li fandiĝas. Sed por kio fari elekton? _Tous les genres sont
bons hors le genre vieux et laid!_»
Viro! mizera lanugo! vi, ventanima estaĵo!
* * *
Kaj Marta?
Post la fortaj ekscitiĝoj, kiujn ŝi havis, Marta denove enfalis
tute en bagatelaĵan kalkulon. La ses spesmilojn, kiujn ŝi ricevis
de la libristo, ŝi donis al la domadministranto, pagante tiamaniere
la ŝuldon, kiu ĝis nun ne estis pagita, kaj aĉetante samtempe la
rajton loĝi en la subtegmenta ĉambreto ankoraŭ dum du semajnoj.
-- Vi ŝuldas ankoraŭ por la mebloj, diris la administranto, prenante
el ŝia mano la monon.
-- Forprenu ilin el mia ĉambro, ĉar mi ne povas pagi por ilia uzado.
Iaj bonhavaj gesinjoroj, kiuj loĝis en la dua etaĝo, bezonis por
sia kuirejo aŭ antaŭĉambro tablon, kelke da seĝoj kaj liton.
Vespere ĉi tiuj mebloj jam ne estis en la ĉambro de Marta. Ŝi
sternis sian tre malmultigitan litaĵaron sur la nuda planko kaj
sidiĝis sur la planko antaŭ la malplena kameno. Ĉe la dua flanko
de la kameno sidiĝis Janjo. La pozo de la patrino estis senmova,
preskaŭ rigida, la infano sidis kuntirita kaj tremanta de malvarmo
kaj eble ankaŭ de sufero. La du palaj vizaĝoj, kiujn ĉirkaŭis
la krepusko de la komenciĝanta vespero kaj profunda silento de la
dezerta ĉambro, prezentis malgajan vidaĵon. Ĝi estis ankaŭ
vidaĵo mistera. Du malfeliĉaj vivoj sidis tie antaŭ la malvarma
aperturo de mallumega kameno. Kia estos ilia fino?
Janjo havis en tiu nokto dormon maltrankvilan kaj interrompatan.
Ĝis nun, se ŝi ofte ploris en la tago, en la nokto ŝi almenaŭ
dormadis trankvile. Sed tiun vesperon oni elportis el la ĉambro
la lastan objekton de ŝia ludado: la du malnovajn lamajn seĝojn.
Ŝi bedaŭris ilin kiel bonajn amikojn, kun kiuj ŝi ludadis en pli
liberaj minutoj kaj al kiuj ŝi silente rakontadis siajn suferojn kaj
plendojn pri malsato, malvarmo, pri la batoj de Antoniowa, pri kiuj,
gvidata de instinkto de bona infano, ŝi ne volis alporti plendojn
al la patrino. La infano ploris kortuŝe, kiam ŝi vidis, ke oni
elportas ŝiajn amatajn kriplajn maljunuletojn, poste, kuŝiĝinte
sur la tero, ŝi eble rememoris sian antaŭlongtempan mahagonan
liteton, ĉirkaŭitan de galerieto, kovritan de brodita litkovrilo,
per kies diverskoloraj strioj ŝi lernis distingi kolorojn kaj admiri
ilian belecon....
Estis jam preskaŭ noktomezo. La infano ĵetiĝadis sur sia malalta
sternaĵo, de tempo al tempo ĝemadis kaj ploradis en la dormo. Marta
senĉese sidis sur la planko apud la kameno, en plena mallumo kaj
farante al si mem akrajn riproĉojn.
Akre kaj turmente ŝi riproĉadis al si sian agon rilate al sinjorino
Szwejc. Kial ŝi ekflamis per ofendita fiereco? Kial ŝi forlasis
tiun lokon, en kiu ŝi havis ian ajn eblon, por ion ajn laborenspezi?
Estas vero, ke la ofendo, kiun oni tie ĵetis al ŝi en la vizaĝon,
estis nemeritita, granda, forte vundanta, sed kio el tio sekvas? Ĉu
virino en ŝia situacio havas la rajton interŝanĝe por ofendo ĵeti
al iu en la okulojn sian pecon da pano, nigran, malmolan, maldolĉan,
sed lastan? Tute ne kapabli ion fari, por levi sin el malestiminda
situacio, kaj samtempe ne kapabli pacience toleri la batojn kaj
ofendojn, kiujn donas tiu situacio, kia nekonsekvenco! Per propra
senkapableco fordoni sin en la manojn de virino, kiu ekspluatas tiun
senkapablecon, kaj poste postuli de ŝi por si estimon kaj justecon?
Kia senprudenteco!
-- Ne! -- pensis Marta; -- unu el la ambaŭ: oni devas esti en la mondo
aŭ forta kaj fiera, aŭ malforta kaj humila. Oni devas povoscii
porti kaj gardi sian personan dignon, aŭ oni devas rifuzi al si
ĉiun pretendon pri ĝi. Mi estas malforta, sekve mi devas esti
humila. Mi ne povas per miaj faroj leviĝi ĝis tia situacio, ke
mi devigu la homojn estimi min, sekve mi ne devas postuli por mi
estimon. Kaj cetere por kio la homoj devas min estimi? Ĉu mi mem
efektive min estimas? Ĉu mi povas sen honto kaj sen riproĉoj de la
konscienco rigardi ĉi tiun infanon, al kiu mi devis doni apogon kaj
prizorgon kaj donas nenion? Ĉu mi povas sen plej profunda humiliĝo
pensi pri tio, ke simile al sendefenda ŝafo mi klinas mian nukon
antaŭ nehonesta mano, permesante, eĉ petante, ke el mia laboro,
el la ŝvito de mia frunto ĝi kreu riĉecon por si kaj por siaj
infanoj? Kian opinion cetere havas pri mi la tuta mondo, la homoj?
Unu forĵetas mian laboron, ĉar ĝi estas sentaŭga; alia jam tuj en
la komenco ĝin ne akceptas, havante la konvinkon, ke ĝi certe estas
sentaŭga; alia malnoble ĝin ekspluatas ĝuste tial, ke ĝi estas
senkapabla; fine alia eĉ vidas en mi ne homon, kiu egalas al li
per honoro kaj virto, sed nur nemalbelan virinon, kiun oni povas...
aĉeti! Kial do mi postulis de sinjorino Szwejc tion, kion la tuta
mondo al mi rifuzas, kion akiri ĉe la homoj, eĉ ĉe mi mem, mi ne
povis?
La nokto cedis al griza vintra tagiĝo. Marta ĉiam ankoraŭ sidis
sur la sama loko, kun kubutoj apogitaj sur la genuoj, kun kapo inter
la manplatoj. Ŝi sentis sin nun humila, tre humila, ŝi ridetis
pri si mem ĉe la penso, ke hieraŭ ankoraŭ ŝi povis havi iajn
pretendojn pri estimo de homoj; ŝi estis certa, ke jam neniam ŝi
miros sian propran malaltiĝon kaj neniam ekmurmuros kontraŭ la
mano, kiu ŝin ofendos.
Kune kun la taga lumo en la subtegmentan ĉambreton eniris rememoroj
pri la ĉiutagaj bezonoj. Marta elprenis el la poŝo dekkvin-spesdekan
moneron. Pli da mono ŝi ne havis, kaj laborenspezon ŝi havis nenian.
-- Mi devos iri peti! -- ŝi ekpensis.
Ŝi eliris en la urbon kaj direktis sin al la konata librejo. Ŝi
iris al la homo, kies kompatema mano jam donis al ŝi unu fojon
laboron, la duan fojon almozon.
Malfermante la pordon de la librejo, Marta eksentis en si mem
ian miron. Antaŭ sia eliro el la domo ŝi imagis al si, ke tre
malfacile estos al ŝi transpaŝi ĉi tiun sojlon, ke tiel same, kiel
antaŭ kelka tempo, antaŭ la eldiro de vorto de peto ŝi ruĝiĝos
de honto, ŝi perdos por momento la voĉon. Ŝi eraris. Ŝia koro ne
frapis pli forte, ruĝo ne kovris ŝian frunton, kiam ŝia rigardo
renkontiĝis kun la rigardo de la libristo.
Li staris, kiel ordinare, malantaŭ la skribtablo, iom kliniĝinte
super amaso da notoj kaj kalkuloj. Kiam, aŭdinte sonoradon, li levis
la vizaĝon, lia frunto estis malpli serena ol antaŭ kelka tempo,
en liaj okuloj oni povis legi ian maltrankvilecon aŭ malĝojon.
Videble io lin embarasis aŭ afliktis. Eble li havis malsukceson
en ia entrepreno, de kiu li multe al si promesis, aŭ eble lin
afliktis malsano de iu el lia familio aŭ el liaj amikoj? Kun videbla
malfacileco li fortiris siajn pensojn de la objekto de sia okupo kaj
direktis al la eniranta virino rigardon malpli serenan, malpli bonan
kaj afablan ol antaŭe. Marta tion rimarkis. Kelke da tagoj pli frue
ŝi sin retirus kaj forirus aŭ almenaŭ kaŝus la celon de sia veno,
sed nun ŝi aliris al la skribtablo kaj interŝanĝinte saluton kun
la libristo, ŝi diris:
-- Vi estis tiel bona, ke vi helpis min per konsilo kaj donaco, tial
mi venis denove al vi....
-- Per kio do mi povas servi al vi?
Li parolis ĝentile, sed pli malvarme ol la unuan fojon. Liaj
distritaj okuloj direktiĝadis ĉiumomente al la paperoj, kiuj kuŝis
sur la tablo.
-- Mi perdis la okupon en la kudrejo, en kiu mi laborenspezadis dudek
spesdekojn por tago. Ĉu vi ne scias pri ia loko, kiu taŭgus por mi,
pri ia....
La libristo mallevis la okulojn kaj dum momento staris silente.
Al lia antaŭa embaraso aliĝis nun iom da konfuzo kaj eĉ malpacienco.
-- Ha! -- li diris post momento, farante per ambaŭ manoj geston, kiu
montris bedaŭron, -- kion fari, sinjorino! oni devas ion povoscii, oni
nepre devas ion povoscii....
Li ne finis sian penson kaj silentiĝis. Marta kunpremis en ambaŭ
manoj la finojn de la tuko, kiun ŝi havis sur la kapo.
-- Sekve, -- ŝi diris post momento, kion do mi faros?
Ŝi diris tion en tia maniero, ke la libristo levis la okulojn kaj
rigardis ŝin atente. Ŝia voĉo havis sonon mallongan kaj iom akran,
en la profunde sidantaj okuloj brulis fajro, sed ne fajro de doloro,
kiel antaŭ kelka tempo, ne de silenta, penetranta petegado, sed
kvazaŭ de retenata obtuza kolero. Rigardante ŝin kaj aŭskultante
ŝian voĉon, oni povus diri, ke kontraŭ tiu homo, kun kiu ŝi
parolis, ŝi sentas ian ĉagrenon, ke en sia spirito ŝi akuzas lin
parte pri tio, kion ŝi suferas.
La libristo pripensis ion dum momento.
-- Mi malĝojas, -- li diris, -- mi tre malĝojas, ke mi vidas en tia
situacio la edzinon de homo, kiun mi konis kaj estimis. Ŝajnas
al mi, ke mi povos ankoraŭ ion fari por vi... kvankam tio estos
nur nova provo. Miaj konatoj, gesinjoroj Rzetkowski, ĝuste nun
bezonas iun... iun por... servado en la ĉambroj... se vi dezirus
tian lokon....
-- Mi petas vin pri ĝi, -- diris Marta sen plej mallonga pripenso.
-- En tia okazo mi skribos kelke da vortoj al gesinjoroj Rzetkowski.
Se vi deziros, vi povos iri al ili kun mia karteto....
-- Mi iros certe, -- diris la virino.
La libristo skribis rapide dekkelke da vortoj sur folieto da
papero kaj donis ĝin al la atendanta virino. Li rapidis, li estis
maltrankvila kaj kvazaŭ afliktita. Tuj post la fordono de la letero
li salute sin klinis.
Ĉi tiu saluto estis klare adiaŭa, ĝi signifis kvazaŭ: mi ne havas
tempon, mi nenion plu povas fari! Marta eliris el la librejo. La
letero, kiun ŝi tenis en la mano, ne estis fermita. Ŝi malfaldis
la duopige falditan folieton da papero kaj turnis ĝin kelkfoje en
sia mano. Ŝajnis, ke inter la partoj de la folieto ŝi ion serĉas.
Efektive en ŝia kapo aperis la penso, ke tiel same kiel antaŭ
nelonge en ŝian manuskripton, la libristo eble nun en la folieton
da papero enmetis ian donon por ŝi. Tamen dono tie ne estis. Marta
ekpensis: estas domaĝe, ke li nenion donis!
La libristo estis tre bona homo kaj havis tre kompateman manon.
Sed la kompatemaj manoj havas tiun neoportunecon por la personoj,
kiuj ilin bezonas, ke ili ne ĉiam estas en la sama humoro. Eĉ la
plej bona homo ne povas esti en ĉiu momento de sia vivo egalmezure
inklina por plenumado de bonaj faroj. Bonaj faroj estas speco de
lukso por la spirito, kies ĉiutaga pano estas la agodevo. Kompatema
mano en momento de plenumado de sia agodevo povas esti tre malinklina
por plenumado de kompatemaj faroj.
Kia ŝanĝo! Antaŭ kelke da monatoj Marta ekĝemegis de doloro, de
honto, kiam ŝi ricevis almozon, nun ŝi bedaŭris, ke ŝi ĝin ne
ricevis!
Ŝi rigardis la adreson de la letero, kiun ŝi tenis en sia mano, kaj
ŝi direktis sin sur la straton Swieto-Krzyska. Post kelke da minutoj
ŝi troviĝis en kuirejo, kiu apartenis al vasta kaj bonhava loĝejo.
Ŝi trovis tie kuiristinon, al kiu ŝi transdonis la letereton,
kiun ŝi ricevis de la libristo. La kuiristino direktis sin en la
internajn partojn de la loĝejo, Marta sidiĝis sur ligna benko.
Ŝi sidis tie ĉirkaŭ dek minutoj. Videble gesinjoroj Rzetkowski
pripensadis aŭ konsiliĝadis! Post dek minutoj en la kuirejon
eniris nejuna virino kun agrabla eksteraĵo, en vestoj montrantaj
bonhavecon. Ŝi tenis en la mano la leteron de la libristo. Ŝi
aliris al Marta, kiu, ekvidinte ŝin, leviĝis kaj dum kelke da
sekundoj atente ŝin rigardis.