de teruro ŝin penetris ĝis la profundo de la brusto kaj de la
cerbo.
* * *
Subtilgustaj legantoj kaj antaŭ ĉio vi, sentemaj kaj impresavidaj
legantinoj, ĉu vi pardonos al mi ĉi tiun mian rakonton, kiu tute ne
enhavas misteran nodon de intrigo kaj interesan vidaĵon de du koroj
trapikitaj de flamaj sagoj?
Ĉiun aperon, kiu servas kiel objekto por rakonto, oni povas
trakti diversmaniere. La historio de la malfeliĉa Marta anstataŭ
disvolviĝi antaŭ viaj okuloj en formo de unuspeca kaj unukolora
fadeno, certe povus esti ornamita, beligita per multo da kruciĝantaj
sentoj, frapantaj kontrastoj, tondrosimilaj okazaĵoj; ĝi povus
esti implikita en kronon da epizodoj, el kiuj ĉiu aparte donus al
ĝi belecon, ĉarmon aŭ terurecon, aŭ la historio mem povus esti
prezentita epizode, kiel plenigo de ia pli efekta kaj interesega
tutaĵo, kiel paralelaĵo aldonita al la historio de du geamantoj
feliĉaj aŭ malfeliĉegaj, idiliaj aŭ heroaj, favorataj de la sorto
aŭ persekutataj de ĝi.
Pardonu! Renkontinte en la mondo Martan, mi rigardis ĉirkaŭen,
mi serĉis, sed nenie en la proksimo mi trovis ian romanan heroon.
Ne trovinte lin, mi volis la historion de la virino mallongigi,
kunpremi kaj fermi en epizodo, -- sed mi ne povis, ĉar mi konsciis,
ke ĝi estas inda apartan tutaĵon; fine mi intencis impliki ĝin en
interplekton da intrigoj, en kronon da epizodoj, -- mi tamen tion ne
faris, ĉar ŝajnis al mi, ke la historio aspektos plej konvene, se
ĝi iros en la mondon sola.
Pardonu la simplecon de la rimedoj, kiujn mi uzas, por prezenti al
vi unu el la plej plendegindaj aperoj de la nuntempa socia stato,
kaj sekvu min pluen sur la vojo, sur kiu marŝas la malgaja figuro
de malriĉa virino, kiu eble estas inda pli bonan sorton ol tiu, al
kiu submetis ŝin... kio? La nomon de tiu ĉi «kio», kiu premas la
kapojn kvazaŭ fatala malbeno, implikas la piedojn kaj frakasas la
korojn de multo da homaj estaĵoj, vi legos en la historio de Marta.
* * *
Varsovio ĝojis, bruis, brilis. Estis tago festa. Apenaŭ antaŭ
kelke da tagoj estingiĝis la helegaj lumoj, ekbruligitaj inter la
verdaj branĉoj de la kristnaskaj abioj, kaj en la aero kvazaŭ
tremis kaj saltis ĝoje la gamoj de la ridado de la infanoj kaj la
bruaj interparoloj de la feliĉaj familioj, kolektiĝintaj ĉirkaŭ
la feste aranĝitaj tabloj. En la venonta tago estis venonta en la
mondon mistera gasto: nova jaro. La internoj de la domoj kaj la
ekspoziciaj fenestroj de la magazenoj aspektis tre bele. La stratojn
kovris dika tavolo da neĝo rigidiĝinta de frosto kaj brilanta per
milionoj da fajreretoj sub la radioj de la suno, kiu hele lumis sur
la serena ĉielo.
Svarmoj da glitveturiloj flugis en diversaj direktoj, amasoj da
pasantoj moviĝis sur la trotuaroj. Kiom da kapoj estis en tiu
diverskolora movoplena amasego, tiom estis da diversaj pensfadenoj,
kiuj mistere etendiĝadis en la spaco kaj nevideble postkuradis
en la mondo proksimajn kaj malproksimajn, altajn kaj malaltajn
objektojn. Amo, avideco, adorado, malamo, timoj, esperoj, plej
diversaj interesoj kaj pasioj, plej diversaj deziroj kaj celadoj
volviĝadis kaj kruciĝadis en la miloj da kapoj de la grand-urba
loĝantaro, kiu iris, veturis, kuris tien, kien ĝin pelis grandaj
celoj de la vivo aŭ malgrandaj celetoj de la tago. Meze de ĉi tiu
bruo mistera kaj perceptebla por nenia korpa orelo, meze de ĉi tiu
pensa svarmaĵo, sur kiu, kvazaŭ sur ferdeko, disvolviĝadis la movo
de vortoj kaj faroj de miloj da homoj, mallaŭte, de neniu esplorate
nek divenate, disvolviĝadis la pensfadeno en humila, de neniu
rimarkata virina kapo.
-- Dudek spesdekoj en tago... spesmilo kaj dudek spesdekoj en
semajno... kvin spesdekoj ĉiutage al la kortistedzino por la
gardado de Janjo, dum mi sidas ĉe sinjorino Szwejc... sep kaj duono
da spesdekoj la pano kaj lakto por la infano... sep kaj duono da
spesdekoj la tagmanĝo... por ĉiu dimanĉo restas jam nenio....
Tiaj estis la pensoj de Marta, kiam ŝi iris malrapide kaj kun
klinita kapo sur la trotuaro de la strato Krakowskie Przedmiescie.
-- Por du monatoj por la loĝejo mi ŝuldas sep spesmilojn... al la
butiko mi ŝuldas tri spesmilojn... por la vendita pelto mi ricevis
dek kvin spesmilojn... deprenite dek de dek kvin... restas kvin...
Janjo necesege bezonas ŝuojn, miaj ankaŭ jam disŝiriĝas... lignon
mi nepre bezonas aĉeti... al la infano ĉiam estas malvarme....
Finante la lastan penson, Marta ektusis per seka, mallonga sed
turmenta tuso. Pasis monato depost la tago, en kiu ŝi la unuan fojon
sidiĝis kiel laboristino en la laborejo de sinjorino Szwejc; en la
daŭro de ĉi tiu tempo ŝi tre ŝanĝiĝis. Tra la diafana blankeco
de ŝia vizaĝo en diversaj lokoj montriĝis flavaj strioj; mallumaj
arkoj aperis sub la okuloj, kiuj kaviĝis kaj vastiĝis; meze de la
ĉarmege bela frunto troviĝis sulko. La nigra vesto de Marta, pura,
sed bruniĝinta de uzado, aspektis bonorda, sed malnova; sur la kapo
de Marta ne troviĝis ĉapelo, kaj sur la ŝultroj ne troviĝis
peltaĵo. Nigra lana tuko kovris ŝiajn harojn, ĉirkaŭante per
dikaj faldoj la palan frunton kaj la kaviĝintajn vangojn.
Naĝis kaj bruis la loĝantaro de la granda urbo sur la vasta
trotuaro de la belega strato, kaj kune kun ĝi naĝis en la spacon
miloblaj fluoj da homaj pensoj, kaj meze de ili volviĝis la silenta,
humila, unutona penso de la pala virino, kiu malgaje marŝis tra la
amasoj.
-- Kvin spesdekoj kaj tri... estas ok, kaj unu... estas naŭ... naŭ
deprenite de dudek estas dek unu...
Kia bagatelama, malalta, seka estis tiu ĉi penso! Ĝi rampis sur
la tero, dum la vintra ĉielo brilis per la plej pura lazuro, ĝi
rigidiĝis en la malvarmo de la ciferoj, dum ĉe la alproksimiĝado
de la nova jaro la homaro bolis de deziroj, sentoj, esperoj....
Jes; tia spirita akto en la interno de homa estaĵo estis efektive
tre proza kaj malalta, ĝi estis spesa kaj groŝa kalkulo de
malriĉeco....
Tamen ne ĉiam la pensoj de Marta rampis tiel malalte; estis iam
tempo, kiam ŝi ankaŭ levadis siajn okulojn al la lazuro, kun
frapanta koro kaj kun rideto de espero salutadis la aperantan novan
jaron. Ŝi rememorigis tion al si en ĉi tiu momento. Ŝi levis la
palpebrojn kaj rigardis ĉirkaŭen. En ŝiaj okuloj, en kiuj oni
komence povis vidi nur malĝojon, kaŭzitan de la komparado kaj
kombinado de la bagatelaĵaj ciferoj, ekbrilis nun lumo de sentoj,
leviĝantaj en la brusto. Ĝi estis komence sopiro, poste plendo,
fine malpacienca ribelo de spirito, kiun premas ia fatala neceso,
kun kiu la spirito tamen ĝis nun ne faris ankoraŭ konstantan
interligon. La enprofundiĝintaj okuloj de Marta ekbrilis per
varmegaj flamoj, io en ŝi leviĝis, ekkriis dolore, ekĝemis
maltrankvile, ekribelis per la ĝis nun ankoraŭ ne tute elĉerpita
energio de la volo. Ŝi haltis momenton, levis la kapon kaj murmuris
per tremantaj lipoj:
-- Ne! tiel daŭri ne povas! tiel ĉiam esti ne devas!
Ŝi ekpaŝis pluen kaj diris al si en la pensoj, ke tio estas ja
ne ebla, tute ne ebla, ke la decidita, sola, ĝismorta loko de
ŝia sorto estu tiu seĝo en la laborejo de sinjorino Szwejc, tiu
seĝo, sur kiu, meze de mallumo, malsekeco, mucida aero, inter
konsumiĝintaj, mortantaj vizaĝoj, ŝi kudradis en la daŭro de
tutaj tagoj, ne povante rekompence laborenspezi almenaŭ tiom, ke
ŝi povu en la nokto dormi trankvile kaj la minutojn ne okupitajn
de laboro liberigi de la rigardo de ciferoj, kiuj prezentas nur
groŝojn....
Per sia naskiĝo, per sia tuta pasinteco ŝi apartenis ja al la klaso
da homoj kleraj, ŝi estis rigardata kaj sin mem ĉiam rigardis kiel
virinon kleran. Kial do, kiam ŝin tuŝis la malmola mano de la
sorto, ŝi en la socia hierarĥio, en la regiono de la homaj laboroj,
profitoj kaj honoroj stariĝis sur tiu plej malalta ŝtupo, sur kiu
opinieble devis stari nur la plej malfeliĉaj, troviĝantaj plej
malproksime de tiuj bonfaroj, rimedoj kaj iloj, kiujn al homoj donas
klereco? Ĉu tiu ŝia klereco eble de ia grava flanko estas tute
kripla? Ĉu ĝi estas nur ludilo, kiu estas skulptita kaj ornamita
por amuzo de trankvila spirito, loĝanta en sata kaj kontenta korpo,
kaj kiu disfalas kiel tute sentaŭga putraĵo ĉiufoje, kiam la
spirito ekdeziras uzi ĝin por sin gardi kontraŭ senfortiĝo kaj
falo aŭ gardi la korpon kontraŭ perdo de la fortoj, kiuj nutras la
spiriton? Ĉu tiu klereco eble estas nur iluzio? La klereco en tiu
mezuro kaj formo, en kiuj Marta ĝin posedis, vekis dezirojn, donante
nenion, kio povus akiri kontentigon por ili; ĝi nutris sopirojn por
la spirito, alforĝante ĝin tamen al la tero per katenoj de malsata
korpo; ĝi fortigis en la koro la sentojn nur por tio, ke ĝi faru
ilin pli maldolĉaj, ke ĝi skuu ilin per plej kruelaj suferoj....
Marta pensis pri tio kaj sentis ĉion ĉi tion, sed ŝi ne ĝeneraligis
siajn pensojn kaj sentojn, ŝi ne konsciis precize la tre komplikitan
fenomenon, kiu regis ŝian sorton. Ŝi alkroĉiĝadis nur al unu
rememoro, ŝi ripetadis al si nur tiun fakton, ke ŝi apartenas al
homoj kleraj, por kiuj tiom, tiom da vojoj estas ja nebaritaj.
Ĉu ŝi por ĉiam devas resti sur tiu vojo, sur kiu ŝi nun haltis?
Ĉu sur la tero ekzistas por ŝi nenia alia loko krom tiu, al kiu ŝi
venadis kun honto kaj pri kiu ŝi de malproksime pensis kun teruro?
Estas vero, ke ŝi petegis Dion pri malgranda, modesta loko sub la
suno, pri tia loko, sur kiu du homaj estaĵoj, ligitaj inter si per
la plej fortaj kaj plej sanktaj ligiloj kaj sentoj, povus vivi; sed
tiu loko, kiu post multaj provoj kaj penoj estis donita al ŝi, ne
estas loko sub la suno, ĝi estas nur malluma abismo, en kiu du homaj
estaĵoj ne vivas, sed, katenitaj per la plej simplaj, plej malaltaj
kaj neniam kontentigataj, neniam finiĝantaj bezonoj, malrapide
mortas.
Jes: ili malrapide mortadis. Tio estis nenia metaforo, sed terura
efektivaĵo. Antaŭ nelonge ankoraŭ Marta, pripensante la situacion,
en kiun ŝi enfalis, kaj la devojn, kiuj ekpremis ŝian koron kaj
konsciencon, ripetadis al si kiel kuraĝigon kaj konsolon: mi estas
juna kaj sana. Hodiaŭ nur duono de tiuj vortoj prezentis veron: ŝi
estis juna, sed ŝi jam ne estis sana. Elementoj fizikaj kaj moralaj
ligitaj inter si, estis speco de nevidebla segilo, kiu konsumadis kaj
malfortigadis ŝian korpon.
Marta tusadis, depost kelke da tagoj ŝi komencis sentadi ĝis nun ne
konitan malfortecon, ŝiaj sonĝoj estis febraj, ŝi vekiĝadis el
ili kun peza kapo kaj doloranta brusto.
Tiamaniere verŝajne komencis sian karieron tiuj laboristinoj, nun
duone mortintaj, kun ftiza ruĝo sur la vizaĝoj. Antaŭ nelonge
unu el ili forlasis la laborejon de sinjorino Szwejc kelke da horoj
pli frue ol postulis la regularo, kaj ŝi plu ne revenis. Kiam
la sekvantan tagon Marta demandis pri ŝi siajn kamaradinojn, el
dekkelke da buŝoj eksonis en la salono nelaŭta, tamen korŝiranta
murmureto: mortis! Mortis? Kaj tamen Marta sciis, ke tiu laboristino
havis la aĝon de apenaŭ dudek-ses jaroj kaj ke ie en subtegmento
aŭ en subteretaĝo vivis kaj ĉiutage atendadis ŝian revenon du
malgrandaj infanoj....
-- Kio fariĝis kun ŝiaj infanoj? -- kun febra scivoleco demandis
la kamaradinojn la juna patrino de ĉarma nigrokula knabineto. La
respondo, kiun ŝi ricevis, eksonis en ŝia orelo akre kaj sovaĝe:
-- La knabineton oni akceptis en rifuĝejon, la knabo ien perdiĝis.
En rifuĝejon? sekve sur la ŝultrojn de almozdonantoj, en la
manojn de homoj fremdaj, por estonteco necerta! Perdiĝis? Kien do
li povis perdiĝi? En infana naiveco li eble serĉis la patrinon,
kiun oni forportis malsupren de alta subtegmento, kaj meze de
la neĝokovritaj stratoj en frosta vintra nokto li mortis ie
senbrue, kovrita de tuko el blanka neĝa blovaĵo... aŭ! ho teruro!
kuniĝinte kun samaĝaj sociaj elĵetuloj....
Plue Marta ne povis mediti pri tiu malgaja historio, en kiu eble
speguliĝis ŝia propra estonteco. Ŝia propra? Ho, tio ne estus
grava! La estaĵoj, kiujn ŝi amis, estis jam ekster la mondo,
ŝi sentis sin laca, morte malĝoja, kaj ŝi eble kun granda ĝuo
fermus la okulojn por eterna dormo, en kiu la kredo promesis al
ŝi kuniĝon kun tiuj, pri kiuj sopiris ŝia vundita koro! Sed la
estonteco de ŝia infano... kia ĝi estos, kia ĝi povas esti, se ŝi
ne estos plu sur la tero, se iam sur ŝiaj vangoj aperos tiaj sangaj
flamaj ruĝoj, la frunto kovriĝos per tia tomba paleco, al la brusto
mankos spirado, kiel ĉe tiu malfeliĉa laboristino, kiu antaŭ
malmulte da tagoj forlasis per ŝanceliĝantaj paŝoj la laborejon de
sinjorino Szwejc, por jam plu neniam reveni....
La figuro de Marta, kiu enpense estis iom klinita antaŭen,
elrektiĝis. Ne! mallaŭte sed forte eldiris la juna virino, tiel ne
povas esti! Tiel ne devas esti!
Dirante tion, ŝi videble sentis la en ĉiu homo denature troviĝantan
deziron eltiri sin el mizero kaj la al ĉiu homo apartenantan rajton
plibonigi kaj plialtigi sian ekzistadon.
Marta ekrigardis ĉirkaŭen per okuloj, en kiuj anstataŭ la
antaŭmomenta malĝojeco kaj laceco aperis denove energio kaj
esploremeco. Multe da objektoj ĉirkaŭis ŝin de ĉiuj flankoj;
sur unu el ili ŝia rigardo haltis. Tiu objekto, kiu alforĝis al
si la rigardon de Marta, estis larĝa kaj alta fenestro kun riĉa
ekspozicio de unu el la plej grandaj librejoj de la urbo. Ĉe la
vido de la dekkelke da libroj, kies diverskoloraj kovroj vidiĝis
malantaŭ la klaraj vitroj, en la juna virino aperis tri diversaj
sentoj, nome: rememoro, sopiro kaj espero. Ŝi rememoris tiujn
feliĉajn tagojn, kiam, apogante sin al la brako de juna kaj klera
edzo, ŝi ofte venadis en ĉi tiun lokon. Sopirante pri pli altaj
spiritaj plezuroj, kiujn ŝi iam de tempo al tempo ĝuadis, je kiuj
ŝi jam de longe estis tute senigita kaj kiuj sur la malluma fono
de ŝia nuna vivo ekbrilis antaŭ ŝi per neesprimebla ĉarmo, ŝi
ekvidis subite kelke da virinaj nomoj, presitaj sub la titoloj de
libroj. El tiuj nomoj unu apartenis al persono, kiun ŝi iam konis,
en kiu neniu suspektis ian talenton ĝis tiu tempo, kiam ŝi ĝin
aperigis kun iom-post-ioma, tre malrapide kreskanta sukceso. Kaj
tamen nun ŝia nomo okupis honoran lokon inter multe da famaj kaj
gloraj nomoj de la landaj verkistoj; nun tiu virino, pri kiu Marta
sciis, ke ŝi estis antaŭe soleca kiel ŝi kaj malriĉa kiel ŝi,
posedis lokon sub la suno, estimon de homoj kaj de si mem....
-- Kiu scias? -- murmuretis la virino per tremantaj lipoj, kaj ŝia pala
vizaĝo ruĝe ekflamis inter la nigraj lanaj faldoj, kiuj ĉirkaŭis
ĝin en formo de malgaja kadro.
Ŝi faris kelke da paŝoj kaj haltis antaŭ la pordo de la librejo.
Ŝi ĵetis rigardon tra la fenestran vitron kaj ekvidis en la
profundo de la granda salono la posedanton de la librejo. Tio estis
vizaĝo, kiun ŝi iam bone konis, kiun ŝi en siaj bonstataj tagoj
ofte vidadis, vizaĝo pensema, honesta kaj milda....
Ĉe la vitrita pordo eksonis la sonorilo, Marta eniris en la
librejon. Ŝi haltis momenton proksime de la pordo kaj ĵetis rapidan
kaj iom maltrankvilan rigardon ĉirkaŭen. Videble ŝi timis, ke ŝi
trovos en la librejo aĉetantojn, en kies ĉeesto ŝi ne povus eldiri
tion, pro kio ŝi venis.
La libristo staris sola malantaŭ la magazena skribtablo; li
estis okupita je skribado de kalkuloj en granda libro, kiu kuŝis
malfermita antaŭ li. Kiam la pordo malfermiĝis, li levis la kapon
kaj, ekvidinte la enirintan virinon, li prenis pozon duone salutan,
duone atendan. Marta alproksimiĝis malrapide kaj haltis antaŭ la
homo, kiu videble atendis de ŝi la unuan vorton.
Dum kelke da sekundoj ŝiaj palpebroj restis mallevitaj kaj la palaj
lipoj iom tremis. Tamen ŝi rapide direktis al la vizaĝo de la
libristo sian rigardon, en kiu koncentriĝis en tiu momento la tuta
forto de ŝia volo kaj ŝia tuta konscio.
-- Vi ne rekonas min, sinjoro! -- ŝi diris per voĉo mallaŭta sed
firma.
Jam de la momento de ŝia eniro la libristo tre atente ŝin rigardis.
-- Efektive, -- li ekkriis, -- sinjorinon Swicka mi havas ja la plezuron
vidi! Ŝajnis al mi tuj en la komenco, ke mi vin rekonas, sed ... mi
ne estis certa.
Dirante tion, li ĵetis rapidan ĉirkaŭrigardon sur la malriĉajn
vestojn de la juna virino.
-- Per kio mi povas servi? -- li diris ĝentile kaj kun facila nuanco de
malgajeco en la voĉo.
Marta silentis momenton. Ŝia vizaĝo estis tre pala kaj la rigardo
estis profunda kaj senmova, kiam ŝi komencis paroli.
-- Mi venis al vi kun peto, kiu eble ŝajnos al vi originala,
stranga....
Ŝia voĉo subite interrompiĝis. Ŝi levis ambaŭ manojn kaj tuŝis
per la manplatoj sian palan frunton. La libristo rapide eliris el
malantaŭ la skribtablo kaj alŝovis al la juna virino velurtegitan
tabureton, poste li reiris sur sian antaŭan lokon.
Li ŝajnis malĝoja kaj ankoraŭ pli li ŝajnis embarasita.
-- Volu sidiĝi, sinjorino, -- li diris. -- Mi aŭskultas vin atente....
Marta ne sidiĝis. La interplektitajn manojn ŝi apogis sur la
skribtablo kaj rigardis denove la vizaĝon de la antaŭ ŝi staranta
homo per profunda, sed ĉiam pli klara rigardo.
-- La peto, kun kiu mi venis, estas efektive originala, stranga, -- ŝi
diris, -- sed... mi rememoris, ke vi estis iam en amikaj rilatoj kun
mia edzo...
La libristo faris saluton.
-- Jes, -- li interrompis. -- Sinjoro Swicki lasis post si amikan
kaj estiman memoron ĉe ĉiuj, kiuj konis lin pli proksime.
-- Mi memoras, -- diris plue Marta, -- ke mi kelkajn fojojn akceptis vin
en mia domo kiel bonan gaston....
La libristo faris denove respektan saluton.
-- Mi scias, ke vi estas ne sole librovendisto, sed ankaŭ
libreldonisto ... ke sekve.....
Ŝia voĉo kun ĉiu vorto estis pli malforta kaj pli mallaŭta,
por momento ŝi silentiĝis. Subite ŝi denove levis la kapon, la
interplektitajn manojn ŝi etendis antaŭen kaj ekspiris profunde
kelke da fojoj.
-- Donu al mi ian laboron, sinjoro... montru la vojon... instruu min,
kion mi devas fari!...
La libristo ŝajnis efektive iom mirigita. En la daŭro de momento
li rigardis la virinon, kiu staris antaŭ li, per rigardo atenta,
preskaŭ esplora. Sed la bela kaj juna vizaĝo de Marta tute ne
prezentis malfacile solveblan enigmon. Mizero, maltrankvileco, vanaj
deziroj kaj varmega petegado skribis sur ĝi signojn tre facile
legeblajn. La prudentaj grizaj okuloj de la libristo, kiuj komence
rigardis esplore kaj eĉ iom severe, iom post iom moliĝis kaj fine
en malgaja meditado kovriĝis per la palpebroj. En la daŭro de
momento inter tiuj du homoj regis silento. La libristo la unua ĝin
interrompis.
-- Sekve, -- li diris kun iom da ŝanceliĝado en la voĉo, -- sinjoro
Swicki mortante lasis post si nenian havon?
-- Nenian, -- mallaŭte respondis Marta.
-- Vi havis infanon....
-- Mi havas malgrandan filinon.
-- Kaj nenian okupon vi ĝis nun povis trovi por vi?
-- Ion mi trovis... mi okupas min per kudrado, por kiu mi ricevas
dudek spesdekojn por tago....
-- Dudek spesdekojn por tago! -- ekkriis la libristo, -- por du
personoj! Tio estas ja plena mizerego!
-- Mizerego, -- ripetis Marta, -- se ĝi estus nur mizerego kaj nur por
mi kaj se ĝi almenaŭ estus tia, kontraŭ kiu ekzistas jam nenia
helpo! Ho, kredu al mi, sinjoro, ke mi estus kapabla suferi kuraĝe,
vivi sen almozpetado kaj morti sen plendo! Sed mi ne estas sola, mi
estas patrino! Se mi ne havus patrinan koron, kiu amas, mi aŭdus
en mi la voĉon de la konscienco, kiu memorigas pri la devo; se mi
ne havus konsciencon, kiu amas, mi aŭdus la voĉon de la koro. Mi
havas ilin ambaŭ, sinjoro! Malespero min kaptas, kiam mi rigardas
la malgrasiĝintan vizaĝon de mia infano, kiam mi pensas pri ĝia
estonteco; sed kiam mi rememoras, ke mi ĝis nun kapablis fari por
ĝi nenion, fariĝas al mi tiel honte, ke mi ĉiumomente dezirus fali
sur la teron kaj ruli mian kapon en la polvo! Ĉar ekzistas ja homoj
malriĉaj, kiuj sin kaj siajn infanojn eltiras el mizero, kial do mi
ne povas tion fari? Ho, sinjoro! Peza mizero certe estas eltenebla,
sed senti sin malforta kontraŭ ĝi, ĵeti sin al ĉio kaj de ĉie
foriri returne kun konscio de sia propra senkapableco, suferi kaj
vidi, ke amata estaĵo suferas hodiaŭ, kaj pensi pri tio, ke ĉi
tiu suferado daŭros morgaŭ, postmorgaŭ, ĉiam, kaj diri al si:
kontraŭ ĉi tiu suferado mi nenion povas fari... ho, tio estas tia
turmentiĝo, por kiu ekzistas nur unu nomo: vivo de malriĉa virino!
Marta eldiris tiujn vortojn rapide kaj flame. Ĉe la lastaj vortoj
ŝia voĉo fariĝis malpli laŭta kaj du riveretoj da larmoj kun
neretenebla forto verŝiĝis sur ŝiajn vangojn. Ŝi kovris la
vizaĝon per la tuko kaj dum momento staris senmove, batalante
kontraŭ la larmoj, kiuj ne volis ĉesi, penante reteni la ploron,
kiu ĉiam pli forte skuis ŝian bruston. La unuan fojon ŝi nun
ekploris en ĉeesto de alia persono; la unuan fojon ŝi nun eldiris
en formo de laŭta plendo tion, kion ŝi portis en si de longe. Ŝi
estis jam nek tiel forta nek tiel fiera kiel tiam, kiam en la domo
de gesinjoroj Rudzinski ŝi kun sekaj okuloj kaj trankvila vizaĝo
forrifuzis la laboron, kiun ŝi ne estis kapabla plenumi.
La libristo staris malantaŭ la magazena tablo kun brakoj krucigitaj
sur la brusto, en pozo senmova. Komence iom konfuzita de la forta
eksplodo de sentoj, kies atestanto li estis, li post momento fariĝis
videble kortuŝita.
-- Mia Dio! -- li diris duonvoĉe, -- kiel ŝanĝiĝema estas do la
sorto de homo sur la tero! Kiam mi konis vin antaŭe, ĉu mi povis
tiam pensi, ke mi vidos vin iam en ĉi tiu stato de malĝojo kaj
malriĉeco! Vi, gesinjoroj, vivis tiel bonstate, vi estis tiel sin
reciproke amanta kaj feliĉa paro!
Marta forprenis la tukon for de la vizaĝo.
Jes, -- ŝi diris per mallaŭta voĉo, -- mi estis feliĉa.... Kiam
la homo, kiun mi amis, estis mortanta, mi pensis, ke mi lin ne
supervivos... mi supervivis... sufero kaj sopiro restis en mi
turmentaj, nekvietigitaj, sed por la morte vundita koro mi serĉis
kvietigon en plenumado de la patrina devo, kaj ĝis nun mi ne povis
ĝin plenumi. Soleca kaj malĝoja mi iris en la mondon, por batali
por mi, pro la vivo kaj estonteco de mia infano... vane....
La okuloj de la libristo, seriozaj kaj enpensaj, estis direktitaj
en la spacon. Li havis grandan familion: li estis frato, edzo,
patro. Eble, elvokitaj per la vortoj de Marta, antaŭ liaj okuloj
preterŝoviĝis la vizaĝoj de la virinoj, kiujn li amis, de la juna
fratino, la malgranda filino, la kara edzino. Ĉu ĉiu el ili ne
povis iam subfali al tia sorto, kiel tiu sorto, kiu staris antaŭ
li en la formo de ĉi tiu virino izolita, sen tegmento, kun koro
dolorplena, kun buŝo bruligita de malsato kaj malespero? Li mem ja
parolis antaŭ momento pri la kruela ŝanĝiĝeco de la sorto!
Lia rigardo malrapide direktiĝis al la vizaĝo de Marta, li etendis
al ŝi la manon.
-- Trankviliĝu, sinjorino, -- li diris milde kaj serioze. -- Volu sidiĝi
kaj iom ripozi. Vi ne rigardos ja ĝin kiel maldelikatecon de mia
flanko, se, dezirante esti utila al vi, mi demandos pri kelkaj
neeviteblaj detalaĵoj. Ĉu vi provis jam ian alian laboron krom
tiu, kiu alportas al vi tiel mizeran rekompencon? Por kia okupo vi
sentas vin pleje kapabla kaj taŭga? Se mi tion scios, mi eble ion
pripensos... trovos....
Marta sidiĝis. La larmoj sur ŝia vizaĝo sekiĝis, la okuloj
akceptis tiun esprimon de prudento kaj memkonscio, kiun ili ĉiam
havis, kiam la juna virino koncentrigis la fortojn de sia volo
kaj spirito. Espero eniris en ŝian koron, ŝi komprenis, ke ĝia
plenumiĝo dependas de la interparolo, kiun ŝi estas havonta, ŝi
eksentis sin denove kuraĝa kaj ŝajnis trankvila.
La interparolo ne daŭris longe. Marta parolis sincere, sed koncize,
ŝi rakontis nur la faktojn de sia pasinteco. Kaŭze de fiereco, kiu
denove en ŝi vekiĝis, ŝi pri la havitaj sentoj parolis malmulte
aŭ preskaŭ nenion. La libristo bonege ŝin komprenis. Lia penetrema
okulo estis fiksita sur ŝia vizaĝo, sed oni povis vidi, ke en la
rakonto de la juna virino li vidis pli ol ŝin solan kaj pli ol la
sorton de ŝi sola.
Granda socia problemo, eble granda maljustaĵo, turmentanta la
internon de la socio, aperis antaŭ la pensoj de la bona kaj klera
homo, kiam li atente, kun intereso kaj kortuŝiteco aŭskultis la
historion de la juna virino, kiu, malgraŭ sia energio, klopodado kaj
penado, ne povis trovi por si lokon sur la tero.
Marta leviĝis de la tabureto, sur kiu ŝi sidis en la daŭro de
kelke da minutoj, kaj, etendante la manon al la libristo, ŝi diris: