bela, ŝi ne edziniĝis. Ŝia patro perdis sian oficon, kaj de
afliktiĝo li malsaniĝis, ĝis nun ankoraŭ li kuŝas en la lito, la
kompatindulo, nek vivanta, nek mortinta. Ŝia patrino ankaŭ estas
malsanema kaj, por diri la veron, virino kapricema kaj malpacema;
krom Eminjo ŝi havas ĉe si ankoraŭ pli junan filinon kaj filon,
kun kiuj ŝi ne havas kion fari, ĉar por la lernado oni ĉie
devas pagi, kaj dume hejme regas mizero, malsato, ne parolante jam
pri.... Eminjon la onklino komence pelis al laborado tuj kiam ili
malriĉiĝis, sed krom tio, ke la knabino, eldorlotita per baloj kaj
belaj vestoj, ne havis grandan deziron labori, montriĝis ankaŭ, ke
tiu granda edukiteco, kiun la onklino al ŝi donis, havigis al ŝi
nek kapon, nek manojn. Ŝi volis esti instruistino, sed ho ve! iom
tinti sur fortepiano ŝi povas kaj france ŝi eĉ parolas ne malbone,
sed kiam ŝi volis komenci instrui, ŝi tute ne taŭgis... neniu
ŝin volis preni... ŝi ricevis iel du lecionojn po dudek spesdekoj
por horo, sed eĉ tiujn ŝi baldaŭ ial perdis.... Cetere ŝi nenion
bone povoscias... kien ajn ŝi venadis, por peti laboron, oni ŝin
foririgadis kun nenio; kaj dume hejme la patrino ŝin insultas, ke
ŝi ne volas labori, la malsana patro dolorĝemas en la lito, la
frato petolas sur la stratoj kaj eble baldaŭ fariĝos ŝtelisto,
la fratino kaŭze de enuo kaj de malboneco malpacas kun la tuta
familio, ili ne havas, kion manĝi, ili ne havas, per kio hejti la
fornon.... Eminjo havas bonan koron, tial ŝi terure afliktiĝis, ŝi
malgrasiĝis, ni pensis, ke ŝi ricevos ftizon.... Fine antaŭ du
monatoj ŝi trovis laborenspezon....
-- Ŝi tamen trovis! -- ekkriis Marta kaj ekspiris profunde, kvazaŭ de
ŝia brusto defalus ia ĝin premeganta ŝarĝo. Dum ŝi aŭskultis la
historion de la kompatinda nekonata knabino, ŝajnis al ŝi, ke iu
rakontas la historion de tiuj kelkaj monatoj, kiujn ŝi mem travivis.
La simileco inter la malgaja sorto de la knabino kaj ŝia propra
sorto vekis en ŝi varmegan kunsenton kaj scivolecon. Klaro tamen
silentis dum momento. Nur post kelka pripenso kaj kvazaŭ post iom da
ŝanceliĝado ŝi komencis plue paroli per iom nekuraĝa voĉo.
-- Kiam vi eliris el nia magazeno, mi penis kuratingi vin sur la
strato... feliĉe ĝi estis la tempo, en kiu mi ĉiutage iras hejmen
por du horoj, por manĝi tagmanĝon kaj helpi la patrinon en la
ordigo de la kuirejo... poste mi denove revenas por kvin horoj en
la magazenon.... Mi elkuris do post vi, por diri al vi, ke se... se
vi eble... troviĝas en tia sama situacio, en kia antaŭ du monatoj
troviĝis mia kompatinda Eminjo, tiam eble... eble vi konsentus
labori tie, kie ŝi nun laboras....
La nekuraĝeco, kun kiu ĉi tiuj vortoj estis eldiritaj, montris jam
antaŭe, ke la propono, kiun ili enhavis, ne estis treege brilanta.
Sed Marta rapide kaj kvazaŭ vekite el longa dormo kaptis la manon de
la kudristino.
-- Fraŭlino Klaro, -- ŝi ekkriis, -- parolu, parolu pli rapide, mi ĉion
konsentos, ĉion en la mondo! mi troviĝas en situacio ekstrema. Ŝia
voĉo dum la parolado estis ne laŭta kaj tremanta, ŝia mano kun
preskaŭ konvulsia forto premis la manon de la kudristino.
-- Ha, mia Dio! -- ekkriis siavice fraŭlino Klaro, -- kiel bonege do
estas, ke tiu penso venis al mi en la kapon, kiam vi troviĝas en
tia malagrabla situacio, kaj ankoraŭ kun infano... kun tiu bela
anĝeleto, kun kiu vi permesadis al mi de tempo al tempo ludi, kiam
mi reportadis la vestojn sur la straton Graniczna. Kvankam, por diri
la veron, efektive... ne enviinda estas la sorto de tiuj virinoj,
kiuj laboras ĉe sinjorino Szwejc....
-- Kiu do estas tiu sinjorino Szwejc? kie ŝi loĝas? per kio ŝi sin
okupas? -- demandis Marta kun febra scivoleco kaj maltrankvileco.
-- Sinjorino Szwejc havas sur la strato Freta kudrejon, en kiu
oni pretigas plej diversajn tolaĵojn. Sed ĝi estas efektive
stranga institucio, vasta kaj eĉ tre bonstata, en ĝi laboras
ĉirkaŭ dudek virinoj, kaj tie ne troviĝas eĉ unu maŝino. De
pli ol ses jaroj en ĉiuj kudrejoj kaj magazenoj oni kudras nur per
maŝinoj, sed Szwejc ne aĉetis eĉ unu maŝinon, per altranĉado ŝi
okupas nur sin mem kune kun sia filino kaj por kudrado ŝi akceptas
tiajn virinojn, kiuj ne scias kudri per maŝino kaj urĝe bezonas
laborenspezon... tial ŝi ankaŭ pagas al ili... estas honto kaj
doloro paroli pri tiu pagado....
-- Ĉio ĉi tio ne ŝanĝas mian decidon, fraŭlino Klaro, -- vive
interrompis Marta, -- mi ankaŭ, simile al via kuzino, nenion bone
povoscias, kaj mi devas iri tien, kie oni malplej postulas.
-- Kaj malplej donas, -- malĝoje finis Klaro la frazon; -- sendube,
-- ŝi parolis plue, -- estas ja pli bone havi ion, ol nenion. Tial,
se vi tion deziras, mi povas konduki vin al sinjorino Szwejc.
-- Donu al mi nur la precizan adreson, mi iros mem. Vi ne havas ja
multe da libera tempo.
-- Ne, mi iros kun vi; mi nur iom malfruiĝos al la tagmanĝo, sed tio
ne estas grava; mia patrino ne estos maltrankvila pri mi, ĉar okazas
iufoje, ke mi restas en la magazeno pli longe ol ordinare, kiam ni
havas urĝan laboron. Cetere ankaŭ Eminjon mi jam longe ne vidis, ni
iru kune.
Marta per nova manpremo dankis la bonkoran kudristinon, kaj ambaŭ
virinoj ekiris en la direkto al la strato Freta. Dum la vojo Klaro
parolis al Marta:
-- Sinjorino Szwejc estas virino nejuna, kaj la homoj diverse
rakontas pri ŝia pasinteco. Ŝi fondis la kudrejon jam antaŭ dudek
jaroj, sed ŝi ne havis grandan sukceson, dum ne ekzistis ankoraŭ
maŝinoj por kudrado. Sed de la tempo, kiam oni komencis kudri per
maŝinoj, Szwejc riĉiĝis. Tio eble al iu ŝajnos stranga, kaj tamen
tiel estas. Mi aŭdis, ke sinjorino N., parolante kun fraŭlino
Bronislavo, diris, ke Szwejc _ekspluatas_ la kompatindajn
laboristinojn, kiuj malmulte povoscias kaj pro granda mizero estas
devigataj labori por pago plej bagatela, kiun ili nur povas trovi. Mi
ne komprenas bone, kion tiu vorto signifas, sed ŝajnas al mi, ke se
Szwejc faras maljustaĵon al kompatindaj virinoj, tio estas ne sole
ŝia kulpo, sed ankaŭ la kulpo de iu alia....
Nun la kudristino silentiĝis kaj enpensiĝis. Videble ŝi ne povis
precize klarigi al si ian penson, kiu aperis en ŝia kapo.
-- Mi efektive ne scias, kies kulpo ĝi estas, sed volu al mi diri,
sinjorino, kial ekzistas en la mondo tiaj virinoj, al kiuj oni povas
fari maljustaĵon, aŭ, pli vere, kiuj ankoraŭ mem iras kaj petas,
ke oni faru al ili maljustaĵon, sed ke oni nur donu al ili peceton
da seka pano?
Marta iris ĉiam pli rapide; ŝi iris tiel rapide, ke Klaro apenaŭ
povis ŝin sekvi. Baldaŭ ili troviĝis sur la strato Freta.
-- Ĉi tie, sinjorino, -- diris Klaro, enirante en la malaltan kaj ne
sekan pordegon de unu el la domoj.
Tra la pordego ili eniris en la korton, mallarĝan, longan, malluman,
kiu de kvar flankoj estis ĉirkaŭita de altaj, malnovaj kaj malsekaj
muroj kaj havis supre nur peceton da nubokovrita ĉielo. Verŝajne
tie ĉiam estis nebule kaj premaere, ĉar super la altaj muroj
troviĝis granda kvanto da kamentuboj, el kiuj eliradis fumo, kiun la
malseka aero premadis malsupren kaj kiu volviĝadis en la malvasta
ĉirkaŭfermita korto kaj etendadis dikajn grizajn tavolojn en
diversaj lokoj de la korto.
En la plej malproksima profundo de la korto, kontraŭe de la pordego,
super iom putretanta pordo kaj kelke da ŝtupetoj, pendis mallarĝa
kaj longa tabuleto, sur kies malpure-blua fundo grandaj flavaj
literoj prezentis la sekvantan surskribon: _Kudrejo de vira kaj
virina tolaĵo, de B. Szwejc._
Klaro, kondukante post si Martan, eniris en grandan vestiblon, en
kiu tra mallumo oni povis vidi ŝtuparon, kondukantan al la pli
altaj etaĝoj de la domo, kaj ŝi malfermis unu el la pordoj, kiuj
troviĝis sur ambaŭ flankoj de la vestiblo. Densa ondo da mucida,
malseka aero frapis la vizaĝojn de ambaŭ enirantaj virinoj. Ili
tamen eniris kaj troviĝis en ĉambro vasta, pli longa ol larĝa,
lumata de tri fenestroj, rigardantaj al la korto kaj duone vualitaj
per blanka muslina ŝovkurteno; la profundo de la ĉambro estis
preskaŭ tute malluma. La plafono tie estis malalta, subtenata
de traboj kaj kovrita de polvo; la planko estis el simplaj ne
kolorigitaj tabuloj, la muroj estis kalkitaj, jam iom grizigitaj
de polvo, en la anguloj kaj super la planko ili estis kovritaj de
grandaj nigraj kaj bluaj makuloj de malsekeco.
Tra la griza nebulo de tiu ĉi malgaja ĉambro per neklaraj koloroj
sed klaraj formoj vidiĝis multe da virinaj figuroj, kiuj jen sidis
grupe apud la fenestroj kaj tabloj, jen aparte apud grandegaj
ŝrankoj, tra kies vitroj oni vidis interne amasojn da tolaĵoj
pretkudritaj aŭ preparitaj por kudri. En la mezo de la ĉambro
staris granda nigre kolorigita tablo, kaj super ĝi estis klinitaj du
virinoj kun tondilo en unu mano kaj kun folio trapikita per pingloj
en la dua.
Kiam ŝi troviĝis kelke da paŝoj post la sojlo, Klaro salutis per
la kapo kelkajn laborantinojn, kiuj direktis la rigardon al ŝi,
poste ŝi turniĝis al la tablo, kiu staris en la mezo de la ĉambro.
-- Bonan tagon, sinjorino Szwejc, -- ŝi diris.
Unu el la virinoj, kiuj staris apud la tablo, turnis la vizaĝon al
la venintino kaj ekridetis tre afable.
-- Ha, ĝi estas vi, fraŭlino Klaro! vi venas certe por viziti vian
kuzinon? Fraŭlino Emilio! fraŭlino Emilio!
Aŭdinte sian dufoje vokitan nomon, unu el la virinoj, kiu sidis sola
kaj en ombro, levis la kapon. Videble ŝi estis tiel okupita de sia
laboro aŭ tiel absorbita de siaj pensoj, ke ŝi nenion vidis, kio
fariĝadis ĉirkaŭ ŝi. Nun ŝi ekrigardis antaŭen per nebulitaj
okuloj kaj ekvidis Klaron. Ŝi tamen ne desaltis de la seĝo kaj ne
alkuris al la kuzino. Ŝi leviĝis malrapide, metis sian laboron sur
la tablon kaj malrapide faris kelke da paŝoj.
-- Ha! ĝi estas vi, Klaro! -- ŝi diris, kaj ŝi etendis al la
venintino la manon blankan, tre malgrasan, kun fingroj multe pikitaj
de kudrilo.
Nun ŝi per sia tuta figuro elŝoviĝis en la lumon, fluantan tra
la fenestro, kaj Marta, ĵetinte rigardon sur ŝin, rekonis en ŝi
tiun junan knabinon, kiun ŝi renkontis sur la ŝtuparo de la informa
oficejo en tiu tago, kiam ŝi iris tien la unuan fojon. Emilio havis
sur si eĉ la saman veston kiel tiam, sed dum la tri pasintaj monatoj
la vesto pli eluziĝis, en diversaj lokoj ĝi vidigis riparojn
kaj flikojn, kaj la vizaĝo de la juna knabino fariĝis pala kaj
malgrasa. Ŝiaj vestoj kaj eksteraĵo montris samtempe, ke la vivo
tro frue komencis kaj rapide efektivigis sur ŝi la teruran procedon
de detruado.
La du kuzinoj donis al si reciproke la manojn, ilia intersalutiĝo
estis mallonga kaj silenta. Emilio reiris al sia ĵus forlasita loko,
Klaro turnis sin al la estrino de la laborejo.
-- Sinjorino Szwejc! -- ŝi diris, -- mi prezentas al vi sinjorinon Marta
Swicka, kiu deziras trovi ĉe vi laboron.
Sinjorino Szwejc jam de kelke da minutoj rigardis Martan, sed la
esprimon de ŝiaj okuloj oni ne povis vidi, ĉar ili estis kovritaj
per okulvitroj. Tamen ŝia voĉo sonis tre afable, dolĉe, preskaŭ
ame, kiam ŝi respondis al la vortoj de Klaro:
-- Mi tre dankas sinjorinon... kiel? sinjorinon Swicka, ke ŝi
ekpensis pri mia modesta laborejo, sed... mi havas jam tiom da
laborantinoj, ke mi ne scias, ĉu mi povos....
Marta volis ion diri, sed Klaro ektiris facile la manikon de ŝia
supervesto kaj rapide antaŭhaltigis ŝian parolon.
-- Mia sinjorino Szwejc, -- ŝi diris kun la energio de persono tute
sendependa kaj parte sentanta sian superecon, -- por kio vane perdi
vortojn? Tion saman vi diris al Eminjo, kiam ŝi la unuan fojon venis
ĉi tien, kaj tamen vi ŝin akceptis.... la tuta afero konsistas en
tio, ke oni konsentu akcepti la plej malgrandan pagon, ĉu ne vere?
Sinjorino Szwejc ekridetis.
-- Fraŭlino Klaro ĉiam havas vivan temperamenton, -- ŝi diris
kun senŝanĝa dolĉeco, -- vi komparas la pagon, kiun ricevas la
laborantinoj ĉe sinjorino N., kun tiu pago, kiun povas doni nia
malriĉa laborejo, kaj ŝajnas al vi, ke ni pagas tro malmulte....
-- Pri tio, ŝajnas al mi, kara sinjorino Szwejc, scias mi
mem, -- interrompis Klaro; -- mi volus nur, ke vi kiel eble plej rapide
diru, ĉu sinjorino Swicka trovos ĉi tie por si laboron, ĉar alie
ni iros al ia alia loko....
Sinjorino Szwejc interplektis la manojn sur la brusto kaj klinis la
kapon.
-- La amo al proksimulo, -- ŝi komencis mallaŭte kaj malrapide, -- la
amo al proksimulo ne permesas rifuzi laboron al persono....
Klaro faris senpaciencan movon.
-- Mia sinjorino Szwejc, -- ŝi diris, -- la amo al proksimulo estas ĉi
tie tute ne ĝustloka. Sinjorino Swicka proponas al vi sian laboron,
por kiu vi al ŝi pagados, jen estas la tuta afero. Tio estas tiel
same, kiel kiam homo venas en magazenon, prenas komercaĵon kaj metas
por ĝi monon sur la tablon. Por kio paroli pri amo al proksimulo?
Sinjorino Szwejc mallaŭte eksopirĝemis.
-- Kara fraŭlino Klaro, -- ŝi diris, -- vi scias bone, kiel mi
zorgas pri la sano de miaj laborantinoj, kaj antaŭ ĉio pri ilia
moraleco....
Ĉe la lasta vorto ŝia longa kaj sulkoplena vizaĝo kovriĝis
efektive per esprimo malmola kaj severa.
Klaro ekridetis.
-- Ĉio ĉi tio ne estas mia afero. Mi volus nur aŭdi fine, ĉu vi
akceptas sinjorinon Swicka en vian laborejon aŭ ne?
-- Kion do mi povas fari, kion mi povas fari? kvankam efektive mi
havas jam tiom da laborantinoj, ke eĉ la laboro ne sufiĉas....
-- Do, kun kiaj kondiĉoj? -- vive atakis Klaro.
-- Nu, kun la samaj kondiĉoj, kun kiuj laboras ĉiuj ĉi tiuj
sinjorinoj, dudek spesdekoj por tago, dek laboraj horoj en la tago.
Klaro malkonsente ekskuis la kapon.
-- Sinjorino Swicka ne laboros por tia prezo, -- ŝi diris decide, kaj
ridante ŝi aldonis: -- dudek spesdekoj por dek horoj da laborado, tio
estas du spesdekoj por horo.... Tio certe estas ŝerco.
Ŝi turnis sin al Marta kaj diris:
-- Ni iru, sinjorino, ien aliloken.
Klaro jam direktis sin al la pordo, sed Marta ne sekvis ŝin. Ŝi
staris momenton kvazaŭ alforĝita al la loko, poste ŝi subite levis
la kapon kaj diris:
-- Mi konsentas pri viaj kondiĉoj, sinjorino. Mi kudrados po dek
horoj ĉiutage por dudek spesdekoj.
Klaro volis ankoraŭ ion diri, sed Marta ne lasis ŝin paroli. -- Jam
tiel mi decidis, -- ŝi diris, kaj ŝi aldonis pli mallaŭte: -- vi diris
ja mem antaŭ unu horo, ke pli bone estas havi ion, ol nenion.
La interkonsento estis farita. De la sekvonta tago Marta devis
komenci la profesion de kudristino en la laborejo de sinjorino
Szwejc. Fine do, post longa serĉado, post penoj vane faritaj, post
humiliĝoj ankaŭ vane suferitaj, post senfrukta sinpuŝado sur
multaj vojoj kaj post almozula frapado ĉe multaj pordoj, Marta
trovis laboron, povon de laborenspezado, tiun fundamenton, sur kiu
estis konstruota ŝia ekzistado kaj la ekzistado de ŝia infano. Kaj
tamen kiam, lacigita de la longa irado en la urbo, ŝi revenis en
sian ĉambreton, ŝi ne ridetis tiel, kiel en tiu tago de la feliĉa
reveno el la informa oficejo, ŝi ne malfermis la brakojn antaŭ la
infano, kiu kuris al ŝi renkonte, kaj ne diris al ĝi kun larmoj en
la okuloj kaj kun rideto sur la buŝo: danku Dion!
Pala, enpensa, kun profunda sulko sur la frunto kaj kun fermita
buŝo, Marta sidiĝis hodiaŭ ĉe la malgranda fenestro, per vitrecaj
okuloj ŝi rigardis la tegmentojn de la ĉirkaŭantaj domoj, kaj per
oreloj nekapablaj distingi ian sonon ŝi aŭskultis la bruadon de la
granda urbo.
La malgranda cifero de la promesita laborenspezo ne timigis ŝin;
pasis ankoraŭ tro malmulte da tempo de tiu tago, kiam ŝi komencis
ligadi kaj flikadi la rimedojn por vivo simile al putranta ĉifono,
kiu disŝiriĝas kaj disfalas en la mano; ŝi estis ankoraŭ tro
nesperta en la bagatelaĵa kalkulado de la malriĉuloj kaj tro
nekompetenta pri tiu svarmo da ĉiutagaj detalaĵoj, el kiuj ĉiu
estas pli malgranda ol la plej malgranda muŝo kaj tamen falas kiel
ŝtona ŝarĝo sur la ŝultrojn de malriĉulo; tial ŝi ne povis tuj
kompari la estontan laborenspezon kun la estontaj bezonoj kaj klare
rimarki la nesufiĉecon de la unua, la pezon de la lastaj.
Ŝi ne sciis ankoraŭ precize, ĉu ŝi povos kune kun sia infano
vivi per dudek spesdekoj en tago; cetere tiu ĉi malgranda cifero
de hodiaŭ estis granda en komparo kun la cifero de hieraŭ, kiu
prezentis nulon. Sed kvankam en la lernejo de la praktiko de vivo
kaj en la malgaja anaro, kiu vagas tra la mondo sub la standardo de
mizero, Marta estis novulino, kvankam novulino jam multe suferinta,
ŝi tamen posedis sufiĉan dozon da prudento kaj da klereco, por
kompreni la malaltecon de tiu ŝtupo de homa laborado, sur kiun ŝi
malleviĝis, sur kiu ŝi haltis sen ia eĉ plej malgranda espero
leviĝi iam sur pli altan.
Tio estis ŝtupo, sur kiu sidis ĉiuspecaj mallertuloj, defendantaj
sin kontraŭ malsatmorto.
Tio estis ŝtupo, sur kiun malleviĝis nur tiuj, al kiuj mankis
fortoj por teniĝi sur ŝtupoj pli altaj.
Tio estis ŝtupo kuŝanta en profundo, kie regas senĉesa mallumo,
laboro enuiga, laciga, ne permesanta libere ekspiri, donanta sekan
panon al la korpo, tenanta la spiriton sur fera ĉeno de eterna kaj
neniam sufiĉe kontentigata bezono de la korpo.
Tio estis ŝtupo, sur kiu araneoj ŝpinis densan araneaĵon kaj
ĉirkaŭvolvis la muŝojn, kiuj memvole al ili alflugis, ŝtupo, sur
kiu regis ekspluatado kaj premis la kapojn, kiuj kliniĝis humile kun
la konscio de sia propra senkapableco.
Neniam, nek en la tagoj de bonstato, nek en la momento de la
mizeriĝo, nek en la tempo, kiam ŝi provis diversajn vojojn kaj
de ĉiuj devis retiriĝi post kelkaj faritaj paŝoj, neniam Marta
prezentis al si, ke ŝiaj fortoj estas tiel malgrandaj, ŝia sciado
tiel limita, ke malleviĝo al tiel malaltaj sferoj estu ŝia sorto.
Tiun ĉi sorton ŝi akceptis kun febra rapidado kaj kun plena kaj
decida preteco, kaj tamen ĝi estis por ŝi surprizo: kvankam la
pasintaj tagoj povis ŝin prepari al tia sorto, ĝi tamen estis
surprizo.
Per brua, senorda kaj malgaja amaso novaj, ĝis nun ne konataj pensoj
atakis la kapon de la juna virino, kiu sidis en la granda, malluma
kaj neseka ĉambro de la strato Freta super peco da tolo, kiun ŝi
kudris diligente, levante kaj mallevante la manon en harmonia takto
kun la dudek manoj, kiuj leviĝadis kaj malleviĝadis ĉirkaŭ ŝi.
Veninte ĉi tien la unuan fojon kiel laboristino, Marta pli atente ol
la pasintan tagon ekzamenis per la rigardo la grandanombran anaron de
siaj samlaborulinoj kaj samsortulinoj.
Granda estis ŝia miro, kiam ŝi rimarkis, ke la pli granda parto
de tiu anaro konsistas el virinoj, kies delikataj vizaĝoj, elastaj
talioj kaj blankaj manoj montras devenon el alia socia sfero ol tiu,
en kiun ili enfalis: la mateno de ilia vivo tute ne estis simila al
ĝia tagmezo kaj vespero. Cetere tie estis virinoj de diversaj aĝoj,
de diversa eksteraĵo kaj videble ankaŭ de diversaj karakteroj.
Unuj el ili sidis sur la seĝoj silente kaj senmove, esceptinte la
manojn, kiuj moviĝadis senĉese. Iliaj kapoj, kiuj en la daŭro de
tutaj horoj estis klinitaj super la laboro, en la momento de ĉesado
leviĝadis kun videbla pezeco, ĉe la elirado el la laborejo iliaj
piedoj treniĝadis malrapide, kaj la senbrilaj pupiloj, preskaŭ
ĉiam kovritaj de la ruĝrandaj palpebroj, ne ekflamadis eĉ per unu
fajrero, eĉ per unu radio; ne tuŝis ilin eĉ la vido de la tagmeza
suno, kiu origis la movoplenajn stratojn de la urbo, nek la sonado
de la liberaj homaj voĉoj, kiuj ĉirkaŭis ilin per bruo plena de
vivo, kiam ili mutaj kaj sensentaj eliris en la mondon de Dio el sia
malgaja laborejo.
Iliaj vestoj estis disŝiritaj, makulitaj de la strata koto; iliaj
haroj, tre supraĵe kombitaj, kunvolvitaj sur la malantaŭo de la
kapo en formo de bulo, pendis senorde sur la malgrasaj koloj, kaj nur
de tempo al tempo ia tola, sed tre pura kaj blanka kolumo, aŭ ia
edziĝa ringo, brilanta sur la fingro kaj kontrastanta kun la tuta
mizera eksteraĵo, rememorigadis iajn antaŭajn kutimojn, iajn korajn
sentojn kaj ligojn, kiuj fornaĝis en neatingeblan malproksimon
sur tro rapidema ondo de senrevena pasinteco. Tio estis estaĵoj,
kiuj, jam lacigitaj de la mallonga pasita vojo, senfortigitaj kore
kaj mense, kun malsana korpo kaj agonianta spirito, trenis sian
malluman, pezan kaj senesperan ekzistadon, obstine kovrante sian
vunditan internon per silento kvazaŭ per la lasta vesto, kiun la
sorto lasis al ili. Tamen ne ili, ne tiuj senfortiĝintaj korpoj
kaj morte malgajaj spiritoj prezentis en la laborejo de sinjorino
Szwejc la plej korpremantan vidaĵon. Pli proksime al la fenestroj,
simile al kaptitaj birdoj, kiuj inter la kradoj serĉas la lumon
de la tago, prenis al si lokon laboristinoj pli junaj, eble ne per
siaj jaroj de vivo, sed per siaj jaroj de suferado, kun pli granda
vigleco de karaktero, kun obstinaj deziroj en la brusto, kun rideto,
kiu, subpremata kaj retenata, tamen ne volis morti en la koro nek
sur la buŝo. Iliaj vizaĝoj estis palaj kaj malgrasaj, iliaj vestoj
estis tre malriĉaj. Sed sub la palaj fruntoj tie brilis okuloj,
kiuj preskaŭ ĉiuminute leviĝadis de super la laboro, serĉadis
per la rigardo la rigardon de la kamaradinoj; iufoje tiuj okuloj
estis petolemaj, pli ofte insultemaj kaj malicaj, aŭ ankoraŭ
malpacience sin tiregantaj ien, ekster la malsekajn mallumajn murojn
de la ĉambro. De tempo al tempo inter la kaviĝintaj, preskaŭ
ĉiutage pli flaviĝantaj vangoj aperadis ridetoj, kiuj per sia
esprimo similis la esprimon de la rigardoj: petolemaj, sarkasmaj,
sopiraj aŭ revemaj. Tie estis kapoj belege kovritaj de abundaj
harligoj, inter kiuj iufoje per roza aŭ blua koloro brilis ia
rubandeto, kokardo aŭ simple peceto da ŝtofo; iufoje laĉo da
koloraj koraletoj ĉirkaŭis la kolon, kvazaŭ spitante la truojn
kaj flikojn de la talivesto, al kiu ĝi devis servi kiel ornamo. Kaj
ĉiuj tiuj rigardoj, ridetoj kaj ornamoj prezentis pli dolorigan kaj
pli enigman vidaĵon ol la silentado, senforteco kaj sensenteco de la
aliaj laboristinoj. Oni povis vidi en ili obstinan bataladon de la
sentoj kaj deziroj kontraŭ la premantaj kondiĉoj de la ekzistado,
de revado pri lukso kontraŭ la profunda mizero. Tie fariĝis jam
falo pasiva, ĉi tie ŝajne minacis ĉiumomente falo aktiva. Tiuj
mizerulinoj estis jam proksimaj al la fino de la tera migrado, ĉi
tiuj proksimiĝadis al la komenco de vivo krima. Antaŭ tiuj estis
malfermiĝanta la tombo, antaŭ ĉi tiuj -- morala marĉo.
Kiam sinjorino Szwejc kaj ŝia filino staris ĉe la granda nigra
tablo, en la laborejo regis ŝajne absoluta silento, kaj la solaj
aŭdeblaj sonoj estis la akra sonado de la grandegaj tondiloj, kiuj
preskaŭ senĉese estis movataj de la spertaj manoj.
Sed tiu silento estis nur ŝajna; krom la sola reganta sonado tie
estis multo da sonoj aliaj, neklaraj, interrompataj, sed tamen
formantaj brueton senĉesan kaj nelaŭte ondantan, de tempo al tempo
eksplodantan kvazaŭ malpacience kaj poste denove mallaŭtiĝantan
kaj perdiĝantan en la silento. Tiu brueto konsistis el la susurado
de pli ol kvardek moviĝantaj manoj, el la spirado de dudek brustoj,
el tusado seka kaj mallonga aŭ forta kaj daŭra, el la murmurado de
apenaŭ moviĝantaj buŝoj, el mallaŭtaj kaj rapide silentigataj
ekridoj. La laboristinoj, kiuj sidis en la profundo de la laborejo,
tusis; la laboristinoj, kiuj okupis la lokojn ĉe la fenestroj,
murmuretis kaj ekridadis. Sinjorino Szwejc de tempo al tempo levadis
la kapon kaj tra la okulvitroj ĵetadis atentan rigardon tra la tuta
ĉambro. Ŝiaj okuloj penetreme brilis tra la dikaj vitroj: ŝi
observadis la laboradon. De tempo al tempo ŝi metadis la tondilon
sur la tablon kaj per tirata miela voĉo komencadis longan parolon.
Ŝi parolis pri tio, ke en aliaj laborejoj la laboristinoj perdas la
sanon super la maŝinoj, kiuj, kiel oni scias, forkonsumas la fortojn
kaj kaŭzas diversajn difektojn de la korpo, kaj ke ŝi forrifuzis
ĉiujn profitojn, kiujn ŝi povus akiri per enkonduko de maŝinoj en
sian laborejon, sole por ne ŝarĝi sian konsciencon per la peko de
ruinigado de la sano de proksimuloj. Ĉar la konscienco estas la plej
grava afero, ĉio alia estas vanta monserĉado. Ŝi metas al siaj
laboristinoj nur unu postulon: nome, ke iliaj moroj estu senmakulaj.
Sed en ĉi tiu rilato ŝi estas absolute necedema: unue pro tio,
ke ŝi ne volas, ke ŝia laborejo havu karakteron neĉastan, due
ĉar ŝi timas perdi la klientaron el la honorindaj sferoj kaj sekve
enfali en mizeron kune kun siaj infanoj kaj genepoj.
La laboristinoj aŭskultadis tiujn parolojn en profunda silento.
Supozeble inter ili ne estis eĉ unu, kiu kredus la vortojn
de sinjorino Szwejc; supozeble ili ĉiuj sciis, ke ili estas
ekspluatataj, kaj tamen ili aŭskultis kaj humile silentis. Ili
sciis, ke ekster la muroj de tiu ĉambro, en kiu ili nun troviĝas,
por neniu el ili ekzistas io krom tombo aŭ marĉo.
De tempo al tempo sinjorino Szwejc aŭ ŝia filino forlasadis la
laborejon, elirante el ĝi per pordo, kondukanta en la profundon
de la domo. Tiam tra la malfermata pordo penetradis al la oreloj
de la laboristinoj la sonoj de bonega fortepiano, sur kiu oni jen
ludis lerte kaj sperte, jen lernis ludi. Oni povis ankaŭ vidi tra
tiu pordo vicon da ĉambroj kun luksaj mebloj; tie brilis vaksita
pargeto kaj larĝaj speguloj, la punca damasko de la mebloj pikis la
lacajn okulojn de la laboristinoj. Tial unuj el ili malgaje ridetis,
aliaj malĝoje rigardis antaŭen, aliaj kolere palpebrumis. Doloro,
envio, kolero tranĉis tiam dudek virinajn brustojn. Je la tria horo
oni eklumigadis grandajn lampojn ĉe la plafono kaj la laboristinoj
laboradis ĉe arta lumo, ĝis la mura horloĝo en la loĝejo de
sinjorino Szwejc sonos la naŭan horon.
Kiam Marta, pasiginte en tiu loko tutan tagon, iris hejmen, ŝi
apenaŭ povis teni sin sur la piedoj.