de sia cindrokolora vesto, tre klare atendante adiaŭon. Sed la
maljunulino sidis kiel alforĝita al la loko, ŝiaj ĝis nun moviĝemaj
manoj kaj okuloj rigidiĝis, dum la pala buŝo malfermiĝis.
-- Nenian! -- ŝi elmurmuretis post momento... -- nenian! -- ŝi
ripetis, kaj rigide, kvazaŭ movita de ia forto sendependa de ŝi
mem, ŝi malrapide leviĝis de la seĝo.
Ŝi tamen ne foriris. Ŝiaj palpebroj ŝvelis, la pupiloj kovriĝis
per vitreca vualo. Ŝi apogis la tremantan manplaton sur la brakparto
de la seĝo kaj diris mallaŭte:
-- Eble poste... eble iam poste... estos ia loko...
-- Ne, sinjorino, promesi mi ne povas, -- respondis la mastrino
monotone, ĝentile, sed rigide.
Dum kelke da sekundoj en la ĉambro regis plena silento. Subite sur
la sulkoplenaj vangoj de la maljunulino ekfluis du riveretoj da
senhaltaj larmoj. Ŝi tamen eligis nenian sonon, ne diris eĉ unu
vorton, faris saluton al la mastrino kaj rapide forlasis la ĉambron.
Eble ŝi hontis siajn larmojn kaj deziris kaŝi ilin kiel eble plej
rapide, aŭ eble al alia loko, simila al tiu, kiun ŝi nun forlasis,
ŝi rapidis kun nova espero, por ricevi novan disreviĝon...
Nun Marta restis duope kun la virino, kiu devis solvi la demandon pri
plenumiĝo aŭ falo de ŝiaj plej karaj esperoj, de ŝiaj plej fortaj
deziroj. Ŝi ne sentis sin timigita, sed nur profunde malĝoja.
La scenoj, kiuj en la lastaj minutoj preterŝoviĝis antaŭ ŝiaj
okuloj, faris sur ŝia spirito fortan impreson, des pli fortan,
ke ĝi estis tute nova. Ŝi ne kutimis vidi homojn, kiuj serĉas
laborenspezon, pelas sin pro peco da pano, ŝi ne supozis, ŝi neniam
antaŭsentis, ke tiu sinpelado enhavas en si tiom da maltrankvileco,
turmentoj, trompiĝoj. Ĝis nun la laboro, ĉiufoje kiam Marta pensis
pri ĝi, aperadis en ŝia imago kiel io, pro kio oni bezonas nur
kliniĝi, por tuj ricevi la deziratan objekton. Ĉi tie, tuj sur la
unua stacio de tiu nekonata vojo, ŝi komencis diveni la ekzistadon
de aferoj teruraj, tamen ŝi ne tremis, en siaj pensoj ŝi certigadis
sin mem, ke ŝin, virinon junan kaj sanan, iam tre zorge edukitan de
plej bonaj gepatroj, ŝin, estintan kunvivantinon de homo inteligenta
kaj akiranta sian panon per laboro spirita, ne povas trafi sorto
simila al tiu, kiu trafis tiun kompatindan malĝojan knabinon,
kiun ŝi renkontis sur la ŝtuparo, kaj tiun centoble ankoraŭ pli
malfeliĉan maljunulinon, kiu foriris antaŭ momento kun du fluetoj
da larmoj sur la sulkoplenaj vangoj.
Ludovikino Zminska komencis per la demando, per kiu ŝi videble
ordinare komencadis la interparolojn kun la venantaj kandidatinoj por
ofico de instruistino.
-- Ĉu vi jam okupadis vin per instruado?
-- Ne, sinjorino; mi estas vidvino de oficisto, kiu mortis antaŭ
kelke da tagoj. Nur nun la unuan fojon mi deziras komenci la
profesion de instruistino.
-- Ha! sekve vi eble posedas ateston de trapaso de ia el la plej altaj
lernejoj?
-- Ne, sinjorino; mi ricevis mian edukon hejme.
Tiujn vortojn la du virinoj interŝanĝis inter si france. Marta
parolis tiun lingvon sufiĉe bone kaj facile, ŝia elparolado ne
estis la plej perfekta, sed ĝi ankaŭ ne prezentis iajn tro gravajn
dekliniĝojn.
-- Kiujn do objektojn vi povas kaj deziras instrui?
Marta ne tuj respondis. Estas mirinde, ŝi venis ĉi tien kun la
intenco akiri por si lokon de instruistino, sed ŝi ne sciis bone,
kion nome ŝi povas kaj deziras instrui. Ŝi ne kutimis fari kalkulon
pri la spiritaj provizoj, kiujn ŝi posedas, ŝi konsciis nur tion,
ke tio, kion ŝi scias, estas tute sufiĉa por virino, kiu troviĝas
en tiaj situacioj, en kiuj ŝi troviĝas, por filino de nobelo, por
edzino de oficisto. Sed nun ne estis tempo, por longe pripensi; al
la memoro de Marta aperis kompreneble tiuj objektoj, super kiuj ŝi
en la infaneco laboris plej multe, kiuj prezentis la fundamenton de
klereco por ŝi kaj ŝiaj samstatanoj.
-- Mi povus doni lecionojn de muziko kaj de franca lingvo, -- ŝi diris.
-- Koncerne la lastan, -- respondis la mastrino, -- mi trovas, ke vi
havas francan elparoladon sufiĉe facilan kaj bonan, kaj kvankam
tio ne estas ankoraŭ ĉio, kion oni bezonas por povi instrui, mi
tamen estas certa, ke al vi ankaŭ la gramatiko kaj ortografio kaj
eble ankaŭ iom la franca literaturo ne estas nekonataj. Koncerne la
muzikon... volu min pardoni... mi devas scii la gradon de via artisma
klereco, por ke mi povu trovi rimedon fari de ĝi konforman uzon.
Sur la palaj vangoj de Marta aperis ruĝo. Ŝi estis edukata
hejme, neniam antaŭ iu submetis sin al ekzameno, ŝi eĉ neniam
prezentiĝis kun sia ludado antaŭ la mondo, ĉar kelke da monatoj
post la edziniĝo ferminte la fortepianon, kiun aĉetis por ŝi la
edzo, ŝi malfermis ĝin poste nur kelke da fojoj, kaj nur tiam,
kiam ŝian ludadon aŭdis nur la kvar muroj de ŝia bela saloneto
kaj la malgrandaj oreletoj de Janjo, kiu saltadis sur la genuoj de
la vartistino laŭtakte de la muziko de la patrino. Kaj tamen la
postulo de la mastrino de la informa oficejo havis en si nenion,
kio povus esti rigardata kiel ofenda, ĝi estis bazita sur tiu
simpla kaj komune akceptita regulo, ke, por diri ion pri la valoro
kaj ecoj de objekto, oni devas ĝin antaŭe ĉirkaŭrigardi, taksi
kaj almezuri, en kia formo ĝi povos esti bezona kaj konforma.
Marta tion komprenis, ŝi leviĝis de la seĝo kaj, depreninte la
gantojn, aliris al la fortepiano. Tie ŝi staris momenton kun okuloj
direktitaj malsupren al la klavaro. Ŝi rememorigadis al si sian
knabinan muzikan repertuaron kaj ŝanceliĝadis, kion elekti inter la
komponaĵoj, kiuj iam kaŭzadis al ŝi laŭdojn de la instruistino
kaj kisojn de la gepatroj. Ŝi sidiĝis kaj ĉiam ankoraŭ serĉis en
sia memoro, kiam la pordo brue malfermiĝis kaj de la sojlo eksonis
virina voĉo akra kaj penetranta.
-- _Eh bien! mame! La Comtesse arrive-t-elle à Varsovie?_
Kun ĉi tiuj vortoj eniris, aŭ pli vere enĵetis sin en la ĉambron
virino vigla, beleta, kun malhela vizaĝkoloro, de meza alteco, en
originala mantelo kun punca kapuĉo, akre distingiĝanta ĉe la
profunda nigreco de la haroj kaj malheleco de la vizaĝo. La nigraj
brilantaj okuloj de la venintino rapide trakuris la ĉambron kaj
renkontiĝis kun la figuro de la virino, kiu sidis ĉe la fortepiano.
-- _Ah, vous avez du monde, madame!_ -- ŝi ekkriis, -- _continuez,
continuez, je puis attendre!_
Tion dirante, ŝi ĵetiĝis en brakseĝon, apogis la kapon al la
dorsa parto de la seĝo, krucigis la krurojn, montrante per tio tre
belformajn piedojn vestitajn per belaj ŝuoj, kaj, intertransmetante
la manojn sur la brusto, ŝi fiksis scivolan, penetrantan rigardon
sur la vizaĝo de Marta.
Sur la vangoj de la juna vidvino plifortiĝis la ruĝo, la nova
atestanto de ŝia ekzameniĝa ludado ne malgrandigis la malagrablecon
de ŝia situacio. Sed Ludovikino Zminska turnis al ŝi la kapon kun
tiu speciala atento kaj vizaĝesprimo, kiu kvazaŭ diras: Ni atendas!
Marta komencis ludi. Ŝi ludis _la Prière d'une vierge_. En la
tempo, kiam ŝi lernis muzikon, la junaj fraŭlinoj ĉie ludadis
_la Prière d'une vierge_, tiun sentimentalan komponaĵon, kies
tonoj melankolie kunfandiĝadis kun la lunaj radioj, penetrantaj
tra la fenestro, kaj kun la knabinaj sopiroj, elflugantaj el la
brusto. Sed la saloneto de la informa oficejo estis lumita de klara,
senfantazia taga lumo, la sopiroj de la virino, kiu ludis nun _la
Prière d'une vierge_, ne estis tiaj sopiroj, kiuj flugas «en la
regionojn superterajn» aŭ al tiu «kampo vasta, kampo hela, kie
rajdas fraŭlo bela», sed tiaj sopiroj, kiuj kaŝitaj, forpremitaj
al la fundo de la brusto, tamen ĉiam releviĝas, enverŝante en la
orelon de virino-patrino la simplan, teran, trivialan, sed tamen
tragedian, minacan, trudiĝeman, ŝirantan krion: panon! laborakiron!
La mallarĝaj brovoj de Ludovikino Zminska iom kunŝoviĝis, kaj per
tio ŝia vizaĝesprimo fariĝis ankoraŭ pli malvarma kaj severa, ol
antaŭe; sur la malhela vizaĝo de la francino, kiu larĝe etendite
sidis en la brakseĝo, konstante kuradis petolaj ridetoj. Marta
sentis mem, ke ŝi ludas malbone. Ŝi nun ne komprenis plu tiun
grupon da sentoplenaj tonoj, kiu iam ŝajnis al ŝi anĝela melodio;
ŝiaj fingroj perdis la ekzercitecon kaj konfuziĝadis sur la klavoj,
ne ĉiam trafante la ĝustan, ŝi eraradis en la pasaĵoj, premadis
senbezone la pedalon, forlasadis tutajn taktojn, haltadis kaj
serĉadis sur la klavaro la vojon, kiun ŝi perdis.
-- _Mais c'est une petite horreur qu'elle joue là!_ -- ekkriis
la francino, kvankam per duonvoĉo; sed ŝian ekkrion aŭdis ankaŭ
Marta.
-- _Chut! Mlle Delphine!_ -- diris mallaŭte la mastrino de la
loĝejo.
Marta frapis la lastan akordon de la sentimentala melodio kaj tuj,
ne levante la okulojn nek la manojn de la klavoj, komencis ludi
la Nokturnon de Zientarski. Ŝi sentis, kian por ŝi nefavoran
impreson ŝia ludado faris sur la virino, kiu tenis en sia mano
ŝiajn plej karajn esperojn; ŝi sentis, ke mallerte tuŝante la
klavojn, ŝi samtempe elfaligas el la mano unu el la nemultaj iloj de
laborakirado, kiujn ŝi fidis; ke ĉiu erara tono, kiu eliras el sub
ŝiaj fingroj, disŝiras kaj distranĉas unu el la nemultaj fadenoj,
sur kiuj pendas la ekzistado de ŝi kaj de ŝia infano.
-- Mi devas ekludi pli bone! -- ŝi diris al si en la pensoj, kaj sen
minuto da meditado ŝi komencis ludi la malgajan Nokturnon. Kaj tamen
ŝi ne ludis pli bone ol antaŭe, ŝi ludis eĉ pli malbone, la
komponaĵo estis pli malfacila, en la manoj dekutimiĝintaj de ludado
ŝi komencis senti doloron kaj rigidiĝon.
-- _Elle touche faux! Mame! he! he! comme elle touche faux_, --
ekkriis denove la francino, pafante per la ridantaj okuloj kaj
apogante la graciajn piedojn sur la plej proksima seĝo.
-- _Chut, je vous en prie, mademoiselle Delphine!_ -- ripetis la
mastrino kun iom da malkontenteco, levante la ŝultrojn.
Marta forleviĝis de la fortepiano. Sur ŝia vizaĝo antaŭe iom
ruĝa nun aperis purpuraj makuloj, la okuloj brilis de forta
ekscitiĝo. Ĝi fariĝis! El ŝia mano elfalis unu el la rimedoj,
al kiuj ŝi esperis; unu el la fadenoj, kiuj povis ŝin konduki al
laborenspezo, senespere disŝiriĝis. Ŝi nun jam sciis, ke lecionojn
de muziko ŝi ricevi ne povas; ŝi ne mallevis la okulojn kaj per
senŝanceliĝaj paŝoj aliris al la tablo, ĉe kiu sidis la du
virinoj, kiuj troviĝis en la ĉambro.
-- Mi neniam havis talenton por muziko, -- ŝi komencis per voĉo
sufiĉe mallaŭta, tamen ne intence mallaŭtigita nek tremanta, -- mi
lernis ĝin en la daŭro de naŭ jaroj, sed tion, por kio oni ne
havas kapablon, oni facile forgesas. Krom tio en la daŭro de kvin
jaroj post mia edziniĝo mi tute ne ludis.
Ŝi diris tion kun facila rideto. La sur ŝi fiksita rigardo de la
penetremaj okuloj de la francino estis por ŝi tre turmenta, ŝi
timis ekvidi en tiuj okuloj kompaton aŭ mokon. Sed la francino, ne
kompreninte la vortojn de Marta, diritajn pole, oscedis larĝe kaj
laŭte.
-- _Eh bien! Mame!_ -- ŝi sin turnis al la mastrino de la
loĝejo, -- finu kun mi; mi volas diri al vi nur kelke da vortoj. Kiam
la grafino alveturos?
-- Post kelke da tagoj.
-- Ĉu vi skribis al ŝi pri la kondiĉoj, kiujn mi metis?
-- Jes, kaj sinjorino la grafino ilin akceptis.
-- Sekve miaj kvarcent spesmiloj estas certaj?
-- Absolute certaj.
-- Kaj mian malgrandan nevinon mi povos havi ĉe mi?
-- Jes.
-- Kaj mi havos apartan ĉambron, apartan servantinon, ĉevalojn por
veturpromenado, kiam mi volos, kaj du monatojn da libertempo?
-- Ĉiujn ĉi tiujn kondiĉojn sinjorino la grafino konsentas.
-- Bone do, diris la francino leviĝante, -- post kelke da tagoj mi
venos, por demandi denove pri la alveno de sinjorino la grafino.
Tamen se ŝi post unu semajno ne alvenos aŭ ne sendos peti min,
mi liberigos min de la interkonsento. Plue atendi mi ne volas nek
bezonas. Mi povas havi dek lokojn similajn. _Bonjour, Madame._
Ŝi faris facilan kapsaluton al la mastrino kaj al Marta kaj foriris.
Ĉe la sojlo ŝi surŝovis sur la kapon la puncan kapuĉon kaj,
malfermante la pordon, ekkantetis false ian francan kanton. Marta
la unuan fojon en la vivo eksentis ion kvazaŭ envion. Aŭdante
la interparoladon de la franca guvernantino kun la mastrino de la
oficejo, ŝi pensis: kvarcent spesmiloj kaj permeso havi kun si
malgrandan nevinon, aparta ĉambro, servantino, ĉevaloj, longa
libertempo! Mia Dio! kiom da kondiĉoj, kiel feliĉa, bonega estas
la pozicio de tiu virino, kiu tamen ne ŝajnas tre klera nek tre
simpatia! Se oni al mi promesus kvarcent spesmilojn por jaro kaj
permesus havi Janjon ĉe mi....
-- Sinjorino! -- ŝi diris laŭte, -- mi tre dezirus ricevi ian firman
oficon.
Zminska meditis momenton.
-- Tio ne estas absolute nehavebla, sed ĝi ne estas ankaŭ facila,
kaj krom tio mi dubas, ĉu ĝi estus oportuna por vi. Mi esperas, ke
vi konfesos, ke en la rilatoj kun la personoj, kiuj sin turnas al
mi, malkaŝeco estas mia devo. Kun via franca lingvo, kiu estas ne
malbona, sed ne tute pariza, kun via malgranda kaj preskaŭ nenia
muzika klereco, vi povus fariĝi instruistino nur por komencantoj.
-- Tio signifas? -- demandis Marta kun frapanta koro.
-- Tio signifas, ke vi ricevus 100, 120, maksimume 150 spesmilojn por
jaro.
Marta ne hezitis eĉ unu momenton.
-- Mi konsentus tian pagon, -- ŝi diris, -- se oni akceptus min kune
kun mia malgranda filineto.
La okuloj de Ludovikino Zminska, kiuj antaŭ momento esprimis
esperigan meditadon, nun malvarmiĝis.
-- Ha! -- ŝi diris, -- vi ne estas do sola, vi havas infanon....
-- Kvarjaran knabineton, bonaniman, trankvilan, kiu al neniu farus iam
ian malagrablaĵon.
-- Mi kredas, -- diris Zminska, -- kaj tamen mi ne povas doni al vi eĉ
la plej malgrandan esperon ricevi lokon kune kun la infano.
Marta rigardis la parolantinon kun miro.
-- Sinjorino, -- ŝi diris post momento, -- la personon, kiu ĵus
foriris de ĉi tie, oni akceptis ja kune kun ŝia malgranda parencino...
kaj kun tiom... tiom da aliaj kondiĉoj. Ĉu ŝi estas tiel alte klera?
-- Ne, -- respondis Zminska, -- ŝia klereco estas tute ne granda; sed
ŝi estas fremdlandulino.
Trans la buŝon de la rigidmiena mastrino de la oficejo la unuan
fojon en la daŭro de la tuta interparolado glitis nun rideto, kaj
ŝiaj malvarmaj okuloj ekrigardis la vizaĝon de Marta kun tia
esprimo, kiu kvazaŭ diris: «Kio! vi ne sciis do tion? de kie do vi
venas?»
Marta venis el la hejma bieno, kie floris rozoj kaj kantis
najtingaloj, el la trankvila loĝejeto ĉe la strato Graniczna, kie
estis kvar muroj ornamitaj kaj varmigitaj, kiuj ŝirmis antaŭ ŝi
ĉirkaŭe la mondon; ŝi venis el regiono, en kiu regas antaŭe
naiveco kaj nenionsciado de virgulino, poste gajeco kaj nenionsciado
de juna edzino; ŝi venis el tiu rondo da homaj vivoj, en kiu virino
mallevas la okulojn kaj sekve nenion vidas, pri nenio demandas kaj
sekve nenion scias.... Ŝi ne sciis, aŭ ŝi nur pase, preterfluge
apenaŭ ion aŭdis pri tio, ke kio estas permesata al Jupitero, ne
estas permesata al bovo. La okuloj de Ludovikino Zminska, malvarmaj,
sed prudentaj, kiuj rigardis ŝin nun kun iom da ironio, diris al
ŝi: tiu virino kun la punca kapuĉo, ŝi, kiu akre parolas, laŭte
krias, metas la piedojn sur la seĝon, ŝi estas Jupitero, sed vi,
kompatinda ekzistaĵo, triviale naskita sur tiu sama tero, sur kiu
naskiĝas ĉiuj niaj infanoj, estas bovo.
-- Se vi, sinjorino, povus disiĝi de via filineto, se vi ie ŝin
lokus, tiam tre povas esti, ke vi trovus por vi lokon kun cent
kvindek spesmiloj por jaro.
-- Neniam! -- ekkriis Marta, interplektante la manojn, -- neniam mi
disiĝos de mia infano, mi ne donos ĝin en fremdajn manojn.... Ŝi
estas ĉio, kio restis al mi sur la tero....
Tiu ĉi ekkrio kontraŭvole elsaltis el la brusto de la patrino, sed
Marta tuj komprenis ĝian nekonvenecon kaj sencelecon. Ŝi perforte
sin kvietigis kaj komencis trankvile paroli.
-- Sekve se mi ne povas havi esperon ricevi oficon firman, volu havigi
al mi lecionojn privatajn....
-- Lecionojn de franca lingvo? -- interrompis la mastrino de la loĝejo.
-- Jes, sinjorino; kaj ankaŭ de aliaj objektoj, ekzemple: de
geografio, universala historio, historio de la pola literaturo... iam
mi lernis ĉion ĉi tion, poste mi legadis, kvankam ne tre multe,
tamen mi iom legadis. Laborante super mi mem, mi kompletigus miajn
sciojn....
-- Ĝi nenion utilus al vi, -- interrompis Zminska.
-- Kial, sinjorino?
-- Jes, ĉar nek mi, nek iu alia el la posedantinoj de informaj
oficejoj povus kun pura konscienco promesi al vi lecionojn de la
objektoj, pri kiuj vi parolis....
Marta per larĝe malfermitaj okuloj rigardis la parolantan virinon;
ĉi tiu post momenta halto aldonis:
-- Ĉar per tiuj objektoj sin okupas preskaŭ ekskluzive viroj.
-- Viroj? -- elbalbutis Marta, -- kial ekskluzive viroj?
Zminska levis kontraŭ la junan virinon siajn okulojn, kiuj kvazaŭ
diris denove: de kie do vi venas? kaj voĉe ŝi diris:
-- Verŝajne tial, ke la viroj estas viroj.
Marta venis el la regiono de feliĉa virina senscieco, tial ŝi
por kelke da minutoj enpensiĝis pri la vortoj de la mastrino de
la oficejo. La unuan fojon en ŝia vivo la sociaj komplikaĵoj kaj
problemoj aperis antaŭ ŝiaj okuloj, konfuzite, malklare; sed iliaj
intermiksitaj konturoj, farante sur ŝi senkonscian, turmentan
impreson, tamen nenion al ŝi lernigis.
-- Sinjorino, -- ŝi diris post momento, -- ŝajnas al mi, ke mi
komprenis, kial la viroj estas pli dezirataj, kiam la afero koncernas
instruadon; ili posedas klerecon pli altan, pli fundamentan, ol la
virinoj..., jes, sed tiu konsidero povas havi lokon nur tie, kie la
instruado ricevas jam pli grandan amplekson, kie la kompetenteco
de la instruanto devas esti tiel vasta kaj fundamenta, ke ĝi
respondu al la bezonoj de la jam maturiĝanta spirito kaj koro. Sed
mi, sinjorino, ne havas tiel grandajn pretendojn. Mi volus instrui
la komencojn de historio, de geografio, de la historio de nia
literaturo....
-- Tiujn komencojn ordinare instruas ankaŭ la viroj... interrompis
Zminska.
-- Certe tiam, kiam la afero koncernas donadon de lecionoj al
knaboj, -- rimarkigis Marta.
-- Kaj al knabinoj ankaŭ, aldonis la mastrino de la informa oficejo.
Marta denove enpensiĝis.
-- Sekve, -- ŝi diris post momento, -- kio do en la regiono de
instruado restas por la virinoj?...
-- La lingvoj, artoj....
La okuloj de Marta ekbrilis per espero. La lasta vorto de Zminska
rememorigis al ŝi ankoraŭ unu akiran rimedon, pri kiu ŝi ĝis nun
ne pensis.
-- Artoj, -- ŝi eldiris rapide, -- sekve ja ne sole muziko... mi
lernis pentri... oni iam eĉ laŭdadis miajn pentraĵojn.
-- Certe, -- ŝi diris, -- se vi scias pentri, tio povas iom utili
al vi, tamen multe malpli, ol kiom utilus lerteco en muziko....
-- Kial, sinjorino?
-- Verŝajne tial, ke pentrado estas mallaŭta kaj muziko estas
laŭta.... Por ĉiu okazo, aldonis Zminska, alportu al mi provaĵojn
de via pentrado. Se vi estas tre lerta en ĝi, se vi estas kapabla
pentri ion, kio montrus talenton grandan kaj kleran, mi povos trovi
por vi unu aŭ du lecionojn....
-- Tre lerta en la pentrado mi ne estas, -- respondis Marta; -- mi
ankaŭ ne pensas, ke mia talento por pentrado estas granda, kaj la
instruiteco, kiun mi havas en ĝi, tute ne povas esti nomata alta.
Tamen mi scias la pentradon tiom, ke mi povus doni instruon pri ĝiaj
plej elementaj reguloj.
-- En tia okazo mi ne promesas al vi elementajn lecionojn de
pentrado, -- diris Zminska, trankvile krucigante la brakojn sur la
brusto. Sed la manoj de Marta interplektiĝis ĉiam pli forte sub la
influo de ĉiam pli turmenta sento.
-- Kial, sinjorino? -- mallaŭte demandis la juna virino.
-- Tial, ke tiujn lecionojn donas viroj, -- respondis la mastrino de
la oficejo.
Marta klinis la kapon sur la bruston kaj senvorte sidis du minutojn
en profunda meditado.
-- Pardonu, sinjorino, -- ŝi diris post momento, levante sian
vizaĝon, sur kiu estis pentrita la esprimo de turmenta maltrankvileco,
-- pardonu sinjorino, ke mi tiel longe okupas vin per mia parolado.
Mi estas virino nesperta, mi ĝis nun eble tro malmulte atentis la
interhomajn rilatojn, la ordon de la aferoj, kiuj ne koncernis min
persone. Mi ne komprenas ĉion, kion vi al mi diras; mia prudento,
pri kiu ŝajnis al mi, ke mi ĝin havas, protestas kontraŭ tiuj multaj
neeblaĵoj, kiujn vi al mi montras, ĉar ĝi ne rimarkas, kiaj povus
esti iliaj kaŭzoj. Ricevo de laboro, de kiom eble pli granda kvanto
da laboro, estas por mi pli ol demando pri vivo aŭ morto, ĝi estas
demando pri la vivo kaj pri la eduko de mia infano.... Miaj pensoj
konfuziĝas... mi dezirus ĝuste juĝi pri la aferoj, kompreni... sed...
mi ne povas.... mi ne komprenas....
Dum Marta parolis tiujn vortojn, la mastrino de la oficejo rigardis
ŝin en la komenco indiferente, poste kun granda atento, fine ŝiaj
malvarmaj okuloj ekbrilis per pli varma lumo. Ŝi rapide mallevis la
rigardon kaj silentis momenton, sur ŝia severa frunto aperis kelke
da moviĝantaj sulkoj, malgaja rideto montriĝis por momento sur la
ordinare indiferenta buŝo. La oficiala tego, per kiu sin kovradis
la mastrino de la informa oficejo, ne defalis de ŝi tute, sed ĝi
fariĝis travidiga; tra ĝi oni povis nun rimarki virinon, kiu
rememorigis al si ne unu paĝon el sia propra vivo, ne unu bildon el
la vivo de aliaj virinoj. Ŝi levis malrapide la kapon kaj renkontis
per sia rigardo la sur ŝi fiksitajn, profundajn, brilantajn kaj
maltrankvilajn okulojn de Marta.
-- Vi, sinjorino, ne estas la unua, -- ŝi komencis per voĉo malpli
seka, ol kiel ŝi parolis ĝis nun, -- vi ne estas la unua, kiu
parolas al mi en tia maniero. De ok jaroj, tio estas de la tempo,
kiam mi fariĝis estrino de ĉi tiu institucio, konstante venadas
ĉi tien virinoj de diversaj aĝoj, klasoj, kapabloj, parolas kun
mi kaj diras: ni ne komprenas! Mi komprenas tion, kion ili ne
komprenas, ĉar mi multe vidis kaj ne malpli multe mi spertis mem.
Sed la klarigadon de la aferoj, kiuj por la personoj nespertaj
estas mallumaj kaj ne kompreneblaj, mi ne volas entrepreni, -- al
ĉiu klarigos ilin sufiĉe la necesaj bataloj, la neeviteblaj
disreviĝoj, la faktoj, klaraj kiel tago kaj samtempe mallumaj kiel
nokto.
Ia maldolĉa ironio sonis en la voĉo de la nejuna virino kun severaj
trajtoj de vizaĝo, kiam ŝi parolis tiujn vortojn. Ŝiaj okuloj
ĉiam estis fiksitaj sur la nun jam pala vizaĝo de Marta, en ilia
profundo estis iom da tia kunsento, kun kia homo matura, kiu konas
bone la mallumajn flankojn de la vivo, rigardas naivan infanon, kiu
ilin ĉiujn havas ankoraŭ antaŭ si. Marta silentis. Ŝi estis
dirinta la veron: la pensoj konfuziĝis en ŝia kapo kaj neniel povis
klarigi al ŝi tion, kio subite aperis antaŭ ŝia imago, okupis
ŝian tutan atenton. Nur unu aferon ŝi vidis klare kaj precize:
ŝi vidis, ke laboro tute ne estas tia objekto, por kiu la homo,
precipe virino, devus nur kliniĝi, por ĝin akiri. Kaj ankoraŭ unu
aferon ŝi vidis klare kaj precize: la blankan vizaĝeton de Janjo
kaj la grandajn nigrajn okulojn de la infano, kies rigardo pikadis
ŝian koron, kiel senĉesa, trudiĝa rememoro pri ia granda, urĝa,
neforpelebla bezono....
-- Vane vi streĉas viajn pensojn, -- plue diris Ludovikino
Zminska, -- nenion ili diros al vi, ĉar vi ne vivis ĝis nun meze de
mondo reala, vi havis vian mondon antaŭe de fraŭlinaj revoj, poste
de familiaj sentoj, kaj ĉio, kio estis ekster tio, vin ne interesis.
Vi ne konas la mondon, kvankam vi vivis en ĝi dudek kaj kelke da
jaroj, kiel vi ne scias ludi, kvankam vi lernis muzikon en la daŭro
de naŭ jaroj. Nu, la faktoj, kiuj de ĉiuj flankoj vin ĉirkaŭos
kaj regos vian propran vivon, ili instruos vin pri la mondo, la
homoj, la socio. Kio min koncernas, mi nur tion volas, povas kaj
devas diri: en nia socio, sinjorino, nur tia virino povas atingi
laborenspezon sufiĉan por la vivo kaj asekuri sian sorton kontraŭ
grandaj suferoj kaj mizeroj, kiu posedas altan perfektecon en ia
sciado, aŭ ian efektivan kaj energian talenton. Ĉiu elementa sciado
kaj nesufiĉaj kapabloj akiras aŭ absolute nenion, aŭ maksimume
ili akiras pecon da pano sekan kaj malmolan, malsekigatan eble nur
per larmoj kaj spicatan -- per humiligoj. Mezo ĉi tie ne ekzistas,
virino devas en ia fako de laboro esti perfekta, per tiu perfekteco
ellabori al si nomon, famon, sekve serĉatecon. Se ŝi staras unu
aŭ du ŝtupojn malpli alte en la sciado aŭ en la talento, tiam ŝi
ĉion havas kontraŭ si -- por si ŝi havas nenion.
Marta aŭskultis tiujn vortojn kun avideco, sed ju pli longe ŝi
aŭskultis, tiom pli fariĝis videble, ke ankaŭ en ŝia kapo
kolektiĝas tiaj samaj pensoj, en la buŝon puŝiĝas vortoj.
-- Sinjorino! -- ŝi diris, -- ĉu ankaŭ ĉiuj viroj devas posedi ian
perfektecon, por akiri al si staton liberan de grandaj suferoj kaj
mizero?
Zminska ekridetis mallaŭte.