abstractiones metaphysicas in doctrinam de motu introductam esse, videamus
quantum intersit inter notiones virorum celebrium de vi et impetu.
Leibnitius impetum cum motu confundit. Juxta Newtonum(939) impetus revera
idem est cum vi inertiæ. Borellus(940) asserit impetum non aliud esse quam
gradum velocitatis. Alii impetum et conatum inter se differre, alii non
differre volunt. Plerique vim motricem motui proportionalem intelligunt.
Nonnulli aliam aliquam vim præter motricem, et diversimode mensurandam,
utpote per quadrata velocitatum in moles, intelligere _præ_ se ferunt. Sed
infinitum esset hæc prosequi.
17. _Vis_, _gravitas_, _attractio_, et hujusmodi voces, utiles(941) sunt
ad ratiocinia et computationes de motu et corporibus motis; sed non ad
intelligendam simplicem ipsius motus naturam, vel ad qualitates totidem
distinctas designandas. Attractionem certe quod attinet, patet illam ab
Newtono adhiberi, non tanquam qualitatem veram et physicam, sed solummodo
ut hypothesin mathematicam(942). Quinetiam Leibnitius, nisum elementarem
seu solicitationem ab impetu distinguens, fatetur illa entia non re ipsa
inveniri in rerum natura, sed abstractione facienda esse.
18. Similis ratio est compositionis et resolutionis virium quarumcunque
directarum in quascunque obliquas, per diagonalem et latera
parallelogrammi. Hæc mechanicæ et computationi inserviunt: sed aliud est
computationi et demonstrationibus mathematicis inservire, aliud rerum
naturam exhibere.
19. Ex recentioribus multi sunt in ea opinione, ut putent motum neque
destrui nec de novo gigni, sed eandem(943) semper motus quantitatem
permanere. Aristoteles etiam dubium illud olim proposuit—utrum motus
factus sit et corruptus, an vero ab æterno? _Phys._ lib. viii. Quod vero
motus sensibilis pereat, patet sensibus: illi autem eundem impetum, nisum,
aut summam virium eandem manere velle videntur. Unde affirmat Borellus,
vim in percussione non imminui, sed expandi; impetus etiam contrarios
suscipi et retineri in eodem corpore. Item Leibnitius nisum ubique et
semper esse in materia, et ubi non patet sensibus, ratione intelligi
contendit.—Hæc autem nimis abstracta esse et obscura, ejusdemque fere
generis cum formis substantialibus et entelechiis, fatendum.
20. Quotquot ad explicandam motus causam atque originem, vel principio
hylarchico, vel naturæ indigentia, vel appetitu, aut denique instinctu
naturali utuntur, dixisse aliquid potius quam cogitasse censendi sunt.
Neque ab hisce multum absunt qui supposuerint(944) _partes terræ esse se
moventes, aut etiam spiritus iis implantatos ad instar formæ_, ut
assignent causam accelerationis gravium cadentium: aut qui dixerit(945),
_in corpore præter solidam extensionem debere etiam poni aliquid unde
virium consideratio oriatur_. Siquidem hi omnes vel nihil particulare et
determinatum enuntiant; vel, si quid sit, tarn difficile erit illud
explicare, quam id ipsum cujus explicandi causa adducitur(946).
21. Frustra ad naturam illustrandam adhibentur ea quæ nec sensibus patent,
nec ratione intelligi possunt. Videndum ergo quid sensus, quid
experientia, quid demum ratio iis innixa, suadeat. Duo sunt summa rerum
genera—_corpus_ et _anima_. Rem extensam, solidam, mobilem, figuratam,
aliisque qualitatibus quæ sensibus occurrunt præditam, ope sensuum; rem
vero sentientem, percipientem, intelligentem, conscientia quadam interna
cognovimus. Porro, res istas plane inter se diversas esse, longeque
heterogeneas, cernimus. Loquor autem de rebus cognitis: de incognitis enim
disserere nil juvat(947).
‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐
22. Totum id quod novimus, cui nomen _corpus_ indidimus, nihil _in se_
continet quod motus principium seu causa efficiens esse possit. Etenim
impenetrabilitas, extensio, figura nullam includunt vel connotant
potentiam producendi motum; quinimo e contrario non modo illas, verum
etiam alias, quotquot sint, corporis qualitates sigillatim percurrentes,
videbimus omnes esse revera passivas, nihilque iis activum inesse, quod
ullo modo intelligi possit tanquam fons et principium motus(948).
Gravitatem quod attinet, voce illa nihil cognitum et ab ipso effectu
sensibili, cujus causa quæritur, diversum significari jam ante ostendimus.
Et sane quando corpus grave dicimus, nihil aliud intelligimus, nisi quod
feratur deorsum; de causa hujus effectus sensibilis nihil omnino
cogitantes.
23. De corpore itaque audacter pronunciare licet, utpote de re comperta,
quod non sit principium motus. Quod si quisquam, præter solidam
extensionem ejusque modificationes, vocem _corpus_ qualitatem etiam
_occultam_, virtutem, formam, essentiam complecti sua significatione
contendat; licet quidem illi inutili negotio sine ideis disputare, et
nominibus nihil distincte exprimentibus abuti. Cæterum sanior
philosophandi ratio videtur ab notionibus abstractis et generalibus (si
modo notiones dici debent quæ intelligi nequeunt) quantum fieri potest
abstinuisse.
24. Quicquid continetur in idea corporis novimus; quod vero novimus in
corpore, id non esse principium motus constat(949). Qui præterea aliquid
incognitum in corpore, cujus ideam nullam habent, comminiscuntur, quod
motus principium dicant, ii revera nihil aliud quam _principium motus esse
incognitum_ dicunt. Sed hujusmodi subtilitatibus diutius immorari piget.
‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐
25. Præter res corporeas alterum est _genus rerum cogitantium_(950). In
iis autem potentiam inesse corpora movendi, propria experientia
didicimus(951); quandoquidem anima nostra pro lubitu possit ciere et
sistere membrorum motus, quacunque tandem ratione id fiat. Hoc certe
constat, corpora moveri ad nutum animæ; eamque proinde haud inepte dici
posse principium motus: particulare quidem et subordinatum, quodque ipsum
dependeat a primo et universali Principio(952).
26. Corpora gravia feruntur deorsum, etsi nullo impulsu apparente agitata;
non tamen existimandum propterea in iis contineri principium motus: cujus
rei hanc rationem assignat Aristoteles(953);—_Gravia et levia_ (inquit)
_non moventur a seipsis; id enim vitale esset, et se sistere possent_.
Gravia omnia una eademque certa et constanti lege centrum telluris petunt,
neque in ipsis animadvertitur principium vel facultas ulla motum istum
sistendi, minuendi, vel, nisi pro rata proportione, augendi, aut denique
ullo modo immutandi: habent adeo se passive. Porro idem, stricte et
accurate loquendo, dicendum de corporibus percussivis. Corpora ista
quamdiu moventur, ut et in ipso percussionis momento, si gerunt passive,
perinde scilicet atque cum quiescunt. Corpus iners tam agit quam corpus
motum, si res ad verum exigatur: id quod agnoscit Newtonus, ubi ait, vim
inertiæ esse eandem cum impetu(954). Corpus autem iners et quietum nihil
agit, ergo nee motum.
27. Revera corpus æque perseverat in utrovis statu, vel motus vel quietis.
Ista vero perseverantia non magis dicenda est actio corporis, quam
existentia ejusdem actio diceretur. Perseverantia nihil aliud est quam
continuatio in eodem modo existendi, quæ proprie dici actio non potest.
Cæterum resistentiam, quam experimur in sistendo corpore moto, ejus
actionem esse fingimus vana specie delusi. Revera enim ista resistentia
quam sentimus(955), passio est in nobis, neque arguit corpus agere, sed
nos pati: constat utique nos idem passuros fuisse, sive corpus illud a se
moveatur, sive ab alio principio impellatur.
28. Actio et reactio dicuntur esse in corporibus: nec incommode ad
demonstrationes mechanicas(956). Sed cavendum, ne propterea supponamus
virtutem aliquam realem, quæ motus causa sive principium sit, esse in iis.
Etenim voces illæ eodem modo intelligendæ sunt ac vox _attractio_; et
quemadmodum hæc est hypothesis solummodo mathematica(957), non autem
qualitas physica: idem etiam de illis intelligi debet, et ob eandem
rationem. Nam sicut veritas et usus theorematum de mutua corporum
attractione in philosophia mechanica stabiles manent, utpote unice fundati
in motu corporum, sive motus iste causari supponatur per actionem corporum
se mutuo attrahentium, sive per actionem agentis alicujus a corporibus
diversi impellentis et moderantis corpora; pari ratione, quæcunque tradita
sunt de regulis et legibus motuum, simul ac theoremata inde deducta,
manent inconcussa, dum modo concedantur effectus sensibiles, et ratiocinia
iis innixa; sive supponamus actionem ipsam, aut vim horum effectuum
causatricem, esse in corpore, sive in agente incorporeo.
29. Auferantur ex idea corporis extensio, soliditas, figura, remanebit
nihil(958). Sed qualitates istæ sunt ad motum indifferentes, nec in se
quidquam habent quod motus principium dici possit. Hoc ex ipsis ideis
nostris perspicuum est. Si igitur voce _corpus_ significatur id quod
concipimus, plane constat inde non peti posse principium motus: pars
scilicet nulla aut attributum illius causa efficiens vera est, quæ motum
producat. Vocem autem proferre, et nihil concipere, id demum indignum
esset philosopho.
30. Datur res cogitans, activa, quam principium motus ... in nobis
experimur(959). Hanc _animam_, _mentem_, _spiritum_ ... Datur etiam res
extensa, iners, impenetrabilis, ... quæ a priori toto cœlo differt,
novumque genus(960) ... Quantum intersit inter res cogitantes et extensas,
primus omnium deprehendens Anaxagoras, vir longe sapientissimus, asserebat
mentem nihil habere cum corporibus commune, id quod constat ex primo libro
Aristotelis _De Anima_(961). Ex neotericis idem optime animadvertit
Cartesius(962). Ab eo alii(963) rem satis claram vocibus obscuris
impeditam ac difficilem reddiderunt.
‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐
31. Ex dictis manifestum est eos qui vim activam, actionem, motus
principium, in _corporibus_ revera inesse affirmant, sententiam nulla
experientia fundatam amplecti, eamque terminis obscuris et generalibus
adstruere, nec quid sibi velint satis intelligere. E contrario, qui
_mentem_ esse principium motus volunt, sententiam propria experientia
munitam proferunt, hominumque omni ævo doctissimorum suffragiis
comprobatam.
32. Primus Anaxagoras(964) τὸν νοῦν introduxit, qui motum inerti materiæ
imprimeret. Quam quidem sententiam probat etiam Aristoteles(965),
pluribusque confirmat, aperto pronuncians primum movens esse immobile,
indivisibile, et nullam habens magnitudinem. Dicere autem, omne me vum
esse mobile, recte animadvertit idem esse ac s diceret, omne ædificativum
esse ædificabile, _Physic_, lib Plato insuper in Timæo(966) tradit
machinam hanc corpo seu mundum visibilem, agitari et animari a mente,
sensum omnem fugiat. Quinetiam hodie philosophi siani(967) principium
motuum naturalium Deum agnoscun. Et Newtonus(968) passim nec obscure
innuit, non solummodo motum ab initio a numine profectum esse, verum adhuc
systema mundanum ab eodem actu moveri. Hoc sacris literis consonum est:
hoc scholasticorum calculo comprobatur. Nam etsi Peripatetici naturam
tradant esse principium motus et quietis, interpretantur tamen naturam
naturantem esse Deum(969). Intelligunt nimirum corpora omnia systematis
hujusce mundani a mente præpotenti juxta certam et constantem
rationem(970) moveri.
33. Cæterum qui principium vitale corporibus tribuunt, obscurum aliquid et
rebus parum conveniens fingunt. Quid enim aliud est vitali principio
præditum esse quam vivere? aut vivere quam se movere, sistere, et statum
suum mutare? Philosophi autem hujus sæculi doctissimi pro principio
indubitato ponunt, omne corpus perseverare in statu suo, vel quietis vel
motus uniformis in directum, nisi quatenus aliunde cogitur statum ilium
mutare: e contrario, in anima sentimus esse facultatem tam statum suum
quam aliarum rerum mutandi; id quod proprie dicitur vitale, animamque a
corporibus longe discriminat.
34. Motum et quietem in corporibus recentiores considerant velut duos
status existendi, in quorum utrovis corpus omne sua natura iners
permaneret(971), nulla vi externa urgente. Unde colligere licet, eandem
esse causam motus et quietis, quæ est existentiæ corporum. Neque enim
quærenda videtur alia causa existentiæ corporis successivæ in diversis
partibus spatii, quam illa unde derivatur existentia ejusdem corporis
successiva in diversis partibus temporis. De Deo autem Optimo Maximo rerum
omnium Conditore et Conservatore tractare, et qua ratione res cunctæ a
summo et vero Ente pendeant demonstrare, quamvis pars sit scientiæ humanæ
præcellentissima, spectat tamen potius ad philosophiam primam(972), seu
metaphysicam et theologiam, quam ad philosophiam naturalem, quæ hodie fere
omnis continetur in experimentis et mechanica. Itaque cognitionem de Deo
vel supponit philosophia naturalis, vel mutuatur ab aliqua scientia
superiori. Quanquam verissimum sit, naturæ investigationem scientiis
altioribus argumenta egregia ad sapientiam, bonitatem, et potentiam Dei
illustrandam et probandam undequaque subministrare.
35. Quod hæc minus intelligantur, in causa est, cur nonnulli immerito
repudient physicæ principia mathematica, eo scilicet nomine quod illa
causas rerum efficientes non assignant: quum tamen revera ad physicam aut
mechanicam spectet regulas(973) solummodo, non causas efficientes,
impulsionum attractionumve, et ut verbo dicam, motuum leges tradere; ex
iis vero positis phænomenon particularium solutionem, non autem causam
efficientem assignare.
36. Multum intererit considerasse quid proprie sit principium, et quo
sensu intelligenda sit vox illa apud philosophos(974). Causa quidem vera
efficiens et conservatrix rerum omnium jure optimo appellatur fons et
principium earundem. Principia vero philosophiæ experimentalis proprie
dicenda sunt fundamenta quibus illa innititur, seu fontes unde derivatur,
(non dico existentia, sed) cognitio rerum corporearum, sensus utique ex
experientia. Similiter, in philosophia mechanica, principia dicenda sunt,
in quibus fundatur et continetur universa disciplina, leges illæ motuum
primariæ, quæ experimentis comprobatæ, ratiocinio etiam excultæ sunt et
redditæ universales(975). Hæ motuum leges commode dicuntur principia,
quoniam ab iis tam theoremata mechanica generalia quam particulares τῶν
φαινομένων explicationes derivantur.
37. Tum nimirum dici potest quidpiam explicari mechanice, cum reducitur ad
ista principia simplicissima et universalissima, et per accuratum
ratiocinium, cum iis consentaneum et connexum esse ostenditur. Nam
inventis semel naturæ legibus, deinceps monstrandum est philosopho, ex
constanti harum legum observatione, hoc est, ex iis principiis phænomenon
quodvis necessario consequi: id quod est phænomena explicare et solvere,
causamque, id est rationem cur fiant, assignare.
38. Mens humana gaudet scientiam suam extendere et dilatare. Ad hoc autem
notiones et propositiones generales efformandæ sunt, in quibus quodam modo
continentur propositiones et cognitiones particulares, quæ turn demum
intelligi creduntur cum ex primis illis continuo nexu deducuntur. Hoc
geometris notissimum est. In mechanica etiam præmittuntur notiones, hoc
est definitiones, et enunciationes de motu primæ et generales, ex quibus
postmodum methodo mathematica conclusiones magis remotæ et minus generales
colliguntur. Et sicut per applicationem theorematum geometricorum,
corporum particularium magnitudines mensurantur; ita etiam per
applicationem theorematum mechanices universalium, systematis mundani
partium quarumvis motus, et phænomena inde pendentia, innotescunt et
determinantur: ad quem scopum unice collineandum physico.
39. Et quemadmodum geometræ, disciplinæ causa, multa comminiscuntur, quæ
nec ipsi describere possunt, nec in rerum natura invenire; simili prorsus
ratione mechanicus voces quasdam abstractas et generales adhibet,
fingitque in corporibus _vim_, _actionem_, _attractionem_,
_solicitationem_, &c. quæ ad theorias et enunciationes, ut et
computationes de motu apprime utiles sunt, etiamsi in ipsa rerum veritate
et corporibus actu existentibus frustra quærerentur, non minus quam quæ a
geometris per abstractionem mathematicam finguntur.
40. Revera ope sensuum nil nisi effectus seu qualitates sensibiles, et res
corporeas omnino passivas, sive in motu sint sive in quiete, percipimus:
ratioque et experientia activum nihil præter mentem aut animam esse
suadet. Quidquid ultra fingitur, id ejusdem generis esse cum aliis
hypothesibus et abstractionibus mathematicis existimandum: quod penitu
sanimo infigere oportet. Hoc ni fiat, facile in obscuram scholasticorum
subtilitatem, quæ per tot sæcula, tanquam dira quædam pestis, philosophiam
corrupit, relabi possumus.
41. Principia mechanica legesque motuum aut naturæ universales, sæculo
ultimo feliciter inventæ, et subsidio geometriæ tractatæ et applicatæ,
miram lucem in philosophiam intulerunt. Principia vero metaphysica
causæque reales efficientes motus et existentiæ corporum attributorumve
corporeorum nullo modo ad mechanicam aut experimenta pertinent; neque eis
lucem dare possunt, nisi quatenus, velut præcognita, inserviant ad limites
physicæ præfiniendos, eaque ratione ad tollendas difficultates
quæstionesque peregrinas.
42. Qui a spiritibus motus principium petunt, ii vel rem corpoream vel
incorpoream voce _spiritus_ intelligunt. Si rem corpoream, quantumvis
tenuem, tamen redit difficultas: si incorpoream, quantumvis id verum sit,
attamen ad physicam non proprie pertinet. Quod si quis philosophiam
naturalem ultra limites experimentorum et mechanicæ extenderit, ita ut
rerum etiam incorporearum, et inextensarum cognitionem complectatur,
latior quidem illa vocis acceptio tractationem de anima, mente, seu
principio vitali admittit. Cæterum commodius erit, juxta usum jam fere
receptum, ita distinguere inter scientias, ut singulæ propriis
circumscribantur cancellis, et philosophus naturalis totus sit in
experimentis, legibusque motuum, et principiis mechanicis, indeque
depromptis ratiociniis; quidquid autem de aliis rebus protulerit, id
superiori alicui scientiæ acceptum referat. Etenim ex cognitis naturæ
legibus pulcherrimæ theoriæ, praxes etiam mechanicæ ad vitam utiles
consequuntur. Ex cognitione autem ipsius naturæ Auctoris considerationes
longe præstantissimæ quidem illæ, sed metaphysicæ, theologicæ, morales
oriuntur.
‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐‐
43. De _principiis_ hactenus: nunc dicendum de _natura_ motus(976). Atque
is quidem, cum sensibus clare percipiatur, non tam natura sua, quam doctis
philosophorum commentis obscuratus est. Motus nunquam in sensus nostros
incurrit sine mole corporea, spatio, et tempore. Sunt tamen qui motum,
tanquam ideam quandam simplicem et abstractam, atque ab omnibus aliis
rebus sejunctam, contemplari student. Verum idea illa tenuissima et
subtilissima(977) intellectus aciem eludit: id quod quilibet secum
meditando experiri potest. Hinc nascuntur magnæ difficultates de natura
motus, et definitiones, ipsa re quam illustrare debent longe obscuriores.
Hujusmodi sunt definitiones illæ Aristotelis et Scholasticorum(978), qui
motum dicunt esse _actum mobilis quatenus est mobile, vel actum entis in
potentia quatenus in potentia_. Hujusmodi etiam est illud viri(979) inter
recentiores celebris, qut asserit _nihil in motu esse reale præter
momentaneum illud quod in vi ad mutationem nitente constitui debet_. Porro
constat, horum et similium definitionum auctores in animo habuisse
abstractam motus naturam, seclusa omni temporis et spatii consideratione,
explicare: sed qua ratione abstracta ilia motus quintessentia (ut ita
dicam) intelligi possit, non video.
44. Neque hoc contenti, ulterius pergunt, partesque ipsius motus a se
invicem dividunt et secernunt, quarum ideas distinctas, tanquam entium
revera distinctorum, efformare conantur. Etenim sunt qui motionem a motu
distinguant, illam velut instantaneum motus elementum spectantes.
Velocitatem insuper, conatum, vim, impetum totidem res essentia diversas
esse volunt, quarum quæque per propriam atque ab aliis omnibus segregatam
et abstractam ideam intellectui objiciatur. Sed in hisce rebus
discutiendis, stantibus iis quæ supra disseruimus(980), non est cur
diutius immoremur.
45. Multi etiam per _transitum_(981) motum definiunt, obliti, scilicet,
transitum ipsum sine motu intelligi non posse, et per motum definiri
oportere. Verissimum adeo est definitiones, sicut nonnullis rebus lucem,
ita vicissim aliis tenebras afferre. Et profecto, quascumque res sensu
percipimus, eas clariores aut notiores definiendo efficere vix quisquam
potuerit. Cujus rei vana spe allecti res faciles difficillimas(982)
reddiderunt philosophi, mentesque suas difficultatibus, quas ut plurimum
ipsi peperissent, implicavere. Ex hocce definiendi, simul ac abstrahendi
studio, multæ tam de motu quam de aliis rebus natæ subtilissimæ
quæstiones, eædemque nullius utilitatis, hominum ingenia frustra
torserunt; adeo ut Aristoteles ultro et sæpius fateatur motum esse _actum
quendam cognitu difficilem_(983), et nonnulli ex veteribus usque eo nugis
exercitati deveniebant, ut motum omnino esse negarent(984).
46. Sed hujusmodi minutiis distineri piget. Satis sit fontes solutionum
indicasse: ad quos etiam illud adjungere libet: quod ea quæ de infinita
divisione temporis et spatii in mathesi traduntur, ob congenitam rerum
naturam paradoxa et theorias spinosas (quales sunt illæ omnes in quibus
agitur de infinito(985)) in speculationes de motu intulerunt. Quidquid
autem hujus generis sit, id omne motus commune habet cum spatio et
tempore, vel potius ad ea refert acceptum.
47. Et quemadmodum ex una parte nimia abstractio seu divisio rerum vere
inseparabilium, ita ab altera parte compositio seu potius confusio rerum
diversissimarum motus naturam perplexam reddidit. Usitatum enim est motum
cum causa motus efficiente confundere(986). Unde accidit ut motus sit
quasi biformis, unam faciem sensibus obviam, alteram caliginosa nocte
obvolutam habens. Inde obscuritas et confusio, et varia de motu paradoxa
originem trahunt, dum effectui perperam tribuitur id quod revera causæ
solummodo competit.
48. Hinc oritur opinio illa, _eandem_ semper motus quantitatem
conservari(987). Quod, nisi intelligatur de vi et potentia causæ, sive
causa ilia dicatur natura, sive νοῦς, vel quodcunque tandem agens sit,
falsum esse cuivis facile constabit. Aristoteles(988) quidem l. viii.
_Physicorum_, ubi quærit utrum motus factus sit et corruptus, an vero ab
æterno tanquam vita immortalis insit rebus omnibus, vitale principium
potius, quam effectum externum, sive mutationem loci(989), intellexisse
videtur.
49. Hinc etiam est, quod multi suspicantur motum non esse meram passionem
in corporibus. Quod si intelligamus id quod in motu corporis sensibus
objicitur, quin omnino passivum sit nemo dubitare potest. Ecquid enim in
se habet successiva corporis existentia in diversis locis, quod actionem
referat, aut aliud sit quam nuduset iners effectus?
50. Peripatetici, qui dicunt motum esse actum unum utriusque, moventis et
moti(990), non satis discriminant causam ab effectu. Similiter, qui nisum
aut conatum in motu fingunt, aut idem corpus simul in contrarias partes
ferri putant, eadem idearum confusione, eadem vocum ambiguitate ludificari
videntur.