Jeżeli, z drugiej strony, czarne wezmą piona d4 gońcem, białe
kontynuują (9) c2-c3, Gd4-c5; (10) Wa1-d1 ponownie zapobiegając
przejęciu diagonali gońca c4 i grożąc Wf1-g1. Konsekwencją może być:
(10) ..., Kg8-h8; (11) Wf1-g1, Hd8-e7; (12) Wd1-d3, Wf8-g8; (13)
Wd3-h3, Sg6:h4; (14) Hh6:h7+ i (15) Wh3:h4 mat, lub też (13) ...,
Wg8-g7; (14) Wh3-f3, Wa8-g8; (15) Gc4:f7, He7-d7; (16) Wf3-h3 i mata na
h7 można uniknąc tylko poświęcając hetmana za wieżę.
Następujące warianty jednoznacznie wskazują, że pozycja z diagramu 47
jest dla czarnych stracona. Atak, który przeprowadzają białe
wykorzystując słabość powstałą na f6 na skutek usunięcia piona g7, nie
może zostać skutecznie odparty. Powstaje pytanie, czy czarne popełniły
błąd lekceważąc groźbę ustawienia przez białe skoczka na d5 i
rozwinięcia hetmańskiego gońca, czy też miały szanse poprawienie
pozycji jednym z dwóch następnych ruchów prowadzących do pozycji z
diagramu 47. Rzeczywiście, możliwa jest próba takiego samego ataku,
jakim białe zagroziły poprzez posunięcie Hd1-d2, jeżeli czarne zagrają
o jedno posunięcie wcześniej Hd8-d7 zamiast Gb4-c5. Jednak to, że
goniec nie współpracuje z figurami na skrzydle królewskim czyni wielką
różnicę i właściwie wszystkim co czarne mogą uzyskać, jest remis.
Kontynuacja może wyglądać następująco: (1)Sd5:f6+, g7:f6; (2) Gg5:f6,
h7-h6; (3) c2-c3, Sd4:f3+; (4) g2:f3, Gg4-h5; (5) Kg1-h1, Kg8-h7; (6)
Wf1-g1, Wf8-g8; (7) Wg1-g3. Jeżeli goniec czarnych stałby na c5 zamiast
na b4 , białe nie mogłyby zagrać Wg1-g3 ze względu na Gc5:f2.
Musiałyby wprowadzić posunięcie przygotowawcze Hd1-e2 i przegrałyby po
Wg8-g6 w ten sam sposób, jak to zostało zademonstrowane w jednym z
poprzednich wariantów z zamienionym atakiem i obroną. Ponieważ chodzi o
czarne, nie mogą one wejść hetmanem na h3 bez wymiany wież, tak więc
nie są w stanie wykorzystać słabości na f3. Po (7) ..., Wg8-g6, (8)
Gf6-h4, Gb4-a5 lub c5, (9) d3-d4 i Hd1-d3 gra prawdopodobnie skończy
się remisem, a białe raczej nie wykorzystają przewagi piona ze względu
na to, że jest on zdwojony.
Początkującemu graczowi, linie gry omówione z związku z diagramami 47 i
48 wydadzą się raczej skomplikowane. Jest to prawdziwe nawet w
przypadku doświadczonego gracza; nie ma jednak w żadnym przypadku
potrzeby uczenia się na pamięć któregokolwiek z wariantów. Ważną
rzeczą, którą należy sobie uświadomić jest to, że w sytuacji, gdy obaj
gracze roszowali na stronie królewskiej, może powstać groźna słabość,
gdy pion „g” zostanie zmuszony do posunięcia i zostanie stworzona
presja na pola, które byłyby bronione przez niego, gdyby był na swojej
wyjściowej pozycji; co więcej sposobem na stworzenie takiej słabości
jest związanie królewskiego skoczka przeciwnika i wypad skoczkiem
hetmańskim do centrum.
Innym ważnym aspektem wynikającym z dyskutowanych wariantów jest
kolejność w jakiej wchodzą do bitwy poszczególne figury. A więc
najpierw figury lekkie, potem hetman, a następnie wieże. Nie jest to
oczywiście zasada, od której nie wolno odstępować pod żadnym pozorem,
ale w większości partii warta jest przestrzegania. Powód jest
oczywisty. Wieże nie mogą być użyteczne, dopóki nie zostanie otwarta
jakaś linia, podczas gdy hetmanowi często nadarza się okazja do wejścia
na pole bitwy po diagonali. Tylko w partiach, w których gracze nie
roszowali na tym samym skrzydle, wieże mogą wkroczyć do akcji na
stosunkowo wczesnym etapie rozgrywki. Wtedy postęp pionów przed wieżami
nie tworzy słabości zagrażających własnemu królowi.
Następujący fragment gry środkowej pochodzący z partii mistrzów może
służyć za przykład. Po siódmym posunięciu białych osiągnięta została
pozycja z diagramu 49. Czarne kontynuują posunięciem b7-b5 z
perspektywą Gc8-g4 i Sc6-d4. Dalej następuje (8) Ga4-b3, Gc8-g4; (9)
Sc3-e2. Lepsze byłoby oczywiście Gc1-e3 ponieważ rozwijałoby kolejną
figurę. Pozwolenie na wymianę na f3, która zmusi do ruchu piona „g”
jest niebezpieczne, ponieważ czarne mogą roszować na stronę hetmańską i
ostro ruszyć pionami ze skrzydła królewskiego.
+---------------------------------------+
8 | #W | | #G | #H | #K | | | #W |
|---------------------------------------|
7 | | # | # | | | # | # | # |
|---------------------------------------|
6 | # | | #S | # | | #S | | |
|---------------------------------------|
5 | | | #G | | # | | | |
|---------------------------------------|
4 | ^G | | | | ^ | | | |
|---------------------------------------|
3 | | | ^S | ^ | | ^S | | |
|---------------------------------------|
2 | ^ | ^ | ^ | | | ^ | ^ | ^ |
|---------------------------------------|
1 | ^W | | ^G | ^H | | ^W | ^K | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 49.
Po ostatnim ruchu czarnych, Hd8-d7 widać, że rzeczywiście zdecydowały
się one na manewr tego rodzaju. Gra toczy się dalej: (10) c2-c3,
Gg4:f3; (11) g2:f3, Hd7-h3; (12) Se2-g3, h7-h5; (13) Gc1-e3. Nie można
grać Wf1-e1 ze względu na Gc5:f2+ z dalszym Hh3:h2+ i Hh2:g3. (13) ...,
h5-h4; (14) Sg3-h1, Wh8-h6 z wygraną, ze względy na to, że jeżeli białe
wezmą wieżę, nastąpi posunięcie g7:h6 otwierające linię „g”, którą
druga wieża zajmie z zabójczym skutkiem.
W ostatnim przykładzie wieżom łatwo było wziąć aktywny udział w bitwie
ponieważ otwarte zostały linie umożliwiające im atakowanie króla
przeciwnika.
+---------------------------------------+
8 | #W | | #G | #H | | #W | #K | |
|---------------------------------------|
7 | | # | | # | #S | # | #G | # |
|---------------------------------------|
6 | # | | #S | | # | | # | |
|---------------------------------------|
5 | | | # | | | | ^G | |
|---------------------------------------|
4 | | | ^G | | ^ | | | |
|---------------------------------------|
3 | | | ^S | ^ | | ^S | | |
|---------------------------------------|
2 | ^ | ^ | ^ | ^H | | ^ | ^ | ^ |
|---------------------------------------|
1 | | | ^K | ^W | | | | ^W |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 50.
W większości przypadków na skrzydłach nie jest dostępna żadna otwarta
linia i atak wieżami jest znacznie utrudniony. Marsz do przodu pionami
na skrzydle, na którym przeciwnik dokonał roszady ma niewielkie
zastosowanie, chyba, że któryś z pionów może zostać wymieniony w celu
otwarcia linii, którą będzie mogła zająć wieża. Z reguły taka wymiana
jest możliwa, kiedy jeden z pionów stojących przed królem wykonał
posunięcie. Na przykład w pozycji na diagramie 50 białe mogą otworzyć
linię „h” maszerując do przodu pionem „h” i wymieniając go na piona „g”
czarnych, podczas gdy czarne chcąc użyć swoich wież w ataku na skrzydle
hetmańskim nie mają zbyt wielu szans na otwarcie linii w tej części
szachownicy. Gdyby pion „g” czarnych stał na swoim początkowym polu,
marsz pionem „h” nie byłby skuteczny. Czarne mogłyby po prostu czekać,
aż pion dojdzie do h6, a następnie zagrać g7-g6 i wtedy własny pion
białych zablokowałby linię „h” dla wieży. W następującej pozycji
mającej miejsce w jednej z sześciu parti granych symultanicznie przez
autora atak rozwinął się w sposób nastepujący:
(1) h2-h4 b7-b5
(2) Gc4-b3 Sc6-a5
(3) h4-h5 Sa5:b3
(4) a2:b3 Hd8-a5
Czarnym również udało się otworzyć linię, ale nie były w stanie sprawić
by ich wieże ją wykorzystały. Ich ostatnie posunięcie zagraża matem w
dwóch posunięciach: Ha5-a1; Sc3-b1; Gg7:b2; jednak białe najpierw
bronią się przed tą groźbą, a następnie przeprowadzają niepowstrzymany
atak na skrzydle królewskim.
(5) Kc1-b1 Se7-c6
(6) h5:g6 f7:g6
(7) Gg5-h6 Wf8-f7
(8) Gh6:g7 Wf7:g7
Poprzez tą wymianę białe osłabiły obronę wokół czarnego króla, który
teraz w kwestii obrony może polegać tylko na sobie i wieży.
(9) Sf3-g5 d7-d5
Czarne otwierają siódmą linię w nadziei, że pozwoli to przyjść z pomocą
ich wieży lub hetmanowi. Ale przewaga osiągnięta przez białe za sprawą
otwarcia linii „h” jest tak duża, że mogą one poświęcić swojego skoczka
po to, aby przerwać łańcuch obronny czarnych i wymusić mata zanim
czarne będą miały szansę poruszyć hetmanem czy wieżą.
(10) Sg5:h7 Wg7:h7
Gdyby nastapiło Ha5-c7 lub Wa8-a7, białe kontynuują (11) Hd2-h6!,
Wg7:h7?; (12) Hh6:g6+, Kg8-h8; (13) Hg6-e8+, Kh8-g7; (14) Wh1:h7+,
Kg7:h7; (15) Wd1-h1+, etc.
(11) Wh1:h7 Kg8:h7
(12) Wd1-h1+ Kh7-g7
(13) Hd2-h6+ Kg7-f7
(14) Hh6-h7+ Kf7-f6
(15) Hh7-h8+ Kf6-e7
(16) Wh1-h7+ Ke7-d6
(17) Hh8-f8+ Kd6-e5
(18) f2-f4+ Ke5-d4
(19) Hf8-f6+ Kd4-e3
(20) Wh7-h3+ Ke3-d2
(21) Hf6-h4
i czarne poddałyby ze względu na brak możliwości obrony przed Hh4-f2.
Na diagramie 51 pokazany jest podobny przykład, a jedyna różnica polega
na tym, że nie mamy do czynienia z poruszonym z wyjściowej pozycji
pionem „g”, tylko pionem „h”, dającym białym możliwość otwarcia linii
dla wież. Dokonają tego poprzez marsz swojego piona „g” na pole g5 i
wymianę na piona „h” czarnych. Jeżeli nie chcą grać w pierwszym
posunięciu g2-g4 ze względu na możliwość zbicia piona przez skoczka
czarnych, mogą wykonać posunięcie przygotowawcze Wh1-g1. Ale nie
powinny obawiać się straty piona, ponieważ biorąc go czarne same
otwarłyby linię „g” dla wieży białych i białe mogłyby być pewne
perspektywy przeprowadzenia przytłaczającego ataku. Niedobra byłoby dla
czarnych próba powstrzymania marszu piona „g” poprzez g7-g5, ponieważ
białe mogłyby wtedy po prostu otworzyć linię „h” posunięciami h2-h4 i
h4:g5, niezależnie od tego, że mogą również poświęcić swojego gońca z
e3 za dwa piony, całkowicie pozbawiając czarnego króla ochrony.
+---------------------------------------+
8 | #W | | #G | #H | | #W | #K | |
|---------------------------------------|
7 | # | # | | #S | #G | # | # | |
|---------------------------------------|
6 | | | # | | | #S | | # |
|---------------------------------------|
5 | | | | # | | | | |
|---------------------------------------|
4 | | | | ^ | | | | |
|---------------------------------------|
3 | | | ^S | ^G | ^G | ^S | | |
|---------------------------------------|
2 | ^ | ^ | ^ | ^H | | ^ | ^ | ^ |
|---------------------------------------|
1 | | | ^K | ^W | | | | ^W |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 51.
Gra mogłaby potoczyć się następująco: (1) g2-g4, g7-g5; (2) Ge3:g5,
h6:g5; (3) Hd2:g5+, Kg8-h8; (4) Hg5-h6+, Kh8-g8; (5) g4-g5, Sf6-e4; (6)
Sc3:e4, d5:e4; (7) g5-g6, f7:g6; (8) Hh6:g6+, Kg8-h8; (9) Wh1-g1, etc.
Zwykle obaj gracze roszują po tej samej stronie szachownicy, tak więc
żaden z nich nie może maszerować swoimi pionami przeciwko królowi
przeciwnika nie osłabiając przy tym pozycji swojego własnego króla.
Tylko kiedy gracz posiada więcej przestrzeni i ma więcej bierek na
skrzydle królewskim niż przeciwnik, może przeprowadzić atak obejmujący
postęp pionów sprzed własnego króla. Diagram 52 może służyć za typowy
przykład.
+---------------------------------------+
8 | #W | | | | | #W | #K | |
|---------------------------------------|
7 | | | #H | #G | #G | # | # | # |
|---------------------------------------|
6 | # | | | # | | #S | | |
|---------------------------------------|
5 | #S | | # | ^ | # | | | |
|---------------------------------------|
4 | | # | | | ^ | | | |
|---------------------------------------|
3 | | | ^ | | ^G |^S | | ^ |
|---------------------------------------|
2 | ^ | ^ | ^G | | | ^ | ^ | |
|---------------------------------------|
1 | ^W | | | ^H | ^W | ^S | ^K | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 52.
Czarne mają przewagę na skrzydle hetmańskim, podczas gdy bierki białych
są bardziej mobilne na skrzydle królewskim. Zważywszy te fakty, czarne
nie mogą w prosty sposób przerzucić swoich sił na skrzydło królewskie,
białe natomiast mogą zaryzykować stratę swoich pionów na tym skrzydle
bez obaw, że czarne uzyskają punkt zaczepienia w słabych polach, które
niewątpliwie zostaną utworzone za sprawą marszu białych pionów.
Białe zaczną atak od (1) g2-g4 i (2) Sf1-g3. Zagrożą w ten sposób
zajęciem dominującego pola f5 swoim skoczkiem, czarnym natomiast trudno
będzie znaleźć posunięcie inne niż g7-g6; jeżeli pozwolą na Sg3-f5 z
widokiem na wymianę skoczka na swojego gońca to otworzą linię „g” dla
wież białych. Z drugiej strony g7-g6 pozwoli białym na otwarcie linii
„h” poprzez postęp piona „h” po niezbędnych przygotowaniach
obejmujących posunięcia Kg1-g2, We1-h1, g4-g5, etc.
W ogromnej większości partii, jak to zostało wyjaśnione przy okazji
omawiania otwarć, linie dla wież nie są otwierane na skrzydłach tylko w
części centralnej. Wiele korzyści wynikających z kontrolowania przez
wieże linii centralnych będzie bardziej wyczerpująco przeanalizowane w
partiach ilustracyjnych. Ogólnie mówiąc, łatwiej jest doprowadzić do
współpracy obu wież w centrum szachownicy niż po jej bokach. To
współdziałanie – zwykle polegające na operowaniu na tej samej linii –
jest oczywiście bardzo ważne i jest główną przyczyną tego, że warto
roszować tak wcześnie jak to jest możliwe. Między wieżami gracza, który
nie może roszować, nie ma, można powiedzieć, naturalnych linii
komunikacyjnych, a stworzenie sztucznych zabiera tak wiele czasu, że
przeciwnik może w tym czasie wymusić zwycięstwo dzięki połączonym
wysiłkom swoich wież. Pozycja na diagramie 53 może służyć za przykład.
+---------------------------------------+
8 | | #H | | | #K | #G | | #W |
|---------------------------------------|
7 | | # | | #G | | # | # | # |
|---------------------------------------|
6 | # | | #W | | # | | | |
|---------------------------------------|
5 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
4 | | | | | ^ | | | |
|---------------------------------------|
3 | | ^H | | | ^G | ^S | | |
|---------------------------------------|
2 | ^ | ^ | | | | ^ | ^ | ^ |
|---------------------------------------|
1 | ^W | | | | | ^W | ^K | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 53.
Białe są na posunięciu i naturalne będzie w tym miejscu manewrowanie
wieżami, jako że wszystkie pozostałe figury zostały już rozwinięte.
Najlepszym posunięciem jest prawdopodobnie (1) Wf1-d1. Można również
wziąć pod uwagę Wa1-d1, ale ta wieża może być potrzebna później na
linii „c”, podczas gdy wieża królewska na pewno nie będzie mogła być
rozwinięta na inną linię niż „d”, ponieważ piony „e” i „f” białych są
nadal na szachownicy. Czarne w partii, z której wzięta została
przedstawiona pozycja odpowiedziały Gf8-c5, po czym białe kontynuowały
(2) Hb3-c3 z jednoczesnym atakiem na gońca c5 i piona g7.
Czarne miały wybór tylko pomiędzy wycofaniem gońca na f8 lub biciem na
e3. Oczywiście wybrały to drugie, jako, że nie można poprawić swojej
pozycji pasywną grą, która powstrzymuje rozwój. Po Gc5:e3, (3) Hc3:g7,
Ge3:f2+; (4) Kg1:f2, Wc6-c2+; (5) Kf2-g1, Wh8-f8; czarne nie mają zbyt
wielu złudzeń odnośnie doprowadzenia do kontaktu królewskiej wieży z
pozostałymi bierkami, podczas gdy białe mogą zdwoić swoje wieże w linii
„d”, co może zadecydować o ich zwycięstwie jako, że czarne nie są w
stanie na dłuższą metę odparować groźby W-d8+. Białe zagrały (6) Sf3-e5
z zamiarem poświęcenia skoczka na f7 w razie gdyby czarne ruszyły
swojego gońca. Po Wf8:f7 nastąpi Hg7-g8+ i Hg8:b8 lub Hg8:e6 mat. Tak
więc czarne muszą wycofać swoją wieżę poprzez (6) ..., Wc2-c7, a białe
po prostu grają (7) Wd1-d2 zagrażając zdwojeniem wież. Czarne
zapobiegają temu posunięciem Gd7-a4 jednocześnie grożąc f7-f6, ale po
(8) Se5-g4, Wc7-c2; (9) Wd2-d4, Hb8-c8; (10) Sg4-f6+, Ke8-e7; (11)
Hg7-g5 zrezygnowały, jako, że obecnie pole c1 jest wystarczająco
bronione, podczas gdy groźby Sf6-g8++ nie można odparować.
Powyższe przykłady pokazują, że generalnie skoczki i wieże wymagają
kilku ruchów dla ustawienia ich w pozycjach odpowiednich dla aktywnego
udziału w ataku. W przypadku gońców jest inaczej. Zwykle już w
pierwszym posunięciu mogą być rozwinięte na pole, na którym będą
potrzebne w grze środkowej do ataku czy też obrony.
Zarówno w otwarciach pionem królewskim jak i w otwarciach pionem
hetmańskim, hetmański (czarnopolowy) goniec białych w większości
przypadków jest używany do związania królewskiego skoczka czarnych i
jest w tym celu ustawiany na g5. Królewski goniec czarnych staje wtedy
na e7, aby uwolnić skoczka od związania. Nie zaleca się wiązania
królewskiego skoczka w pozycjach pozwalających na roszowanie na
skrzydło hetmańskie. Na przykład po (1) e2-e4, e7-e5; (2) Sg1-f3,
Sb8-c6; (3) Gf1-c4, Sg8-f6; (4) Sb1-c3, Gf8-c5; (5) d2-d3, d7-d6; białe
powinny wstrzymać się z Gc1-g5, dopóki czarne nie zrobią roszady na
skrzydle królewskim. Jeżeli nie czekając białe zagrają (6) Gc1-g5
czarne odpowiedzą Gc8-e6; (7)o-o, Hd8-d7; i w tej sytuacji białe tylko
zaszkodzą swojej własnej grze poprzez wymianę na f6, ponieważ otwarta
linia „g” pomoże czarnym, po roszadzie na skrzydle hetmańskim, w ataku
na skrzydło królewskie białych.
W otwarciach pionem hetmańskim posunięcie Gc1-g5 zawsze jest dobre z
tego względu, że roszada na skrzydło hetmańskie nie jest dobra dla
czarnych z uwagi na otwartą linię „c”, poprzez którą białe mogą szybko
poprowadzić przytłaczający atak. Innym dobrym miejscem dla hetmańskiego
gońca jest w otwarciach pionem hetmańskim pole b2, z którego goniec
wspiera wypad królewskiego skoczka na e5. W tym przypadku hetmański
skoczek powinien być rozwinięty na d2, a nie na c3 aby nie blokować
linii gońca. To samo tyczy się rozwoju hetmańskiego gońca czarnych.
W otwarciach pionem królewskim niebezpiecznie jest, gdy hetmański
goniec opuszcza długą diagonalę, na której początkowo stał, ponieważ
przeciwnik może zagrozić uzyskaniem punktu zaczepienia dla swojego
skoczka w linii „f” prowokując osłabiające posunięcie pionem „g”.
Przykładem niech będzie pozycja przedstawiona na diagramie 54, która
pochodzi z partii rozgrywanej pomiędzy Teichmannem i Rubinsteinem na
Turnieju w Karlsbad w 1911. Białe zagrały (1) a2-a4 próbując
wykorzystać zaawansowanego w ruchu czarnego piona do otwarcia linii „a”
dla swojej wieży, a czarne odpowiedziały Gc8-b7. To pokrzyżowało plan
białych, ponieważ po (2) a4:b5, a6:b5; to nie białe lecz czarne
uzyskały kontrolę nad linią „a”.
+---------------------------------------+
8 | #W | | #G | #H | | #W | #K | |
|---------------------------------------|
7 | | | | | #G | # | # | # |
|---------------------------------------|
6 | # | | #S | # | | #S | | |
|---------------------------------------|
5 | | # | # | | # | | | |
|---------------------------------------|
4 | | | | | ^ | | | |
|---------------------------------------|
3 | | | ^ | ^ | | ^S | | |
|---------------------------------------|
2 | ^ | ^ | ^G | ^S | | ^ | ^ | ^ |
|---------------------------------------|
1 | ^W | | ^G | ^H | ^W | | ^K | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 54.
Jednak czarne nie powinny wycofywać swojego gońca ze skrzydła
królewskiego, ponieważ białe mogą teraz przejść swoim hetmańskim
skoczkiem przez f1 i g3 lub e3 do f5, chyba, że czarne osłabią swoją
strukturę pionów posunięciem g7-g6. Właściwą odpowiedzią na pierwszy
ruch białych było Gc8-e6 lub b5-b4. To drugie jest posunięciem pionem,
ale w obecnej sytuacji nie może być postrzegane jako strata tempa,
ponieważ białe również wykonały posunięciem pionem, które nie
przyczynia się do ich rozwoju.
Gra potoczyła się dalej następująco: (2) Sd2-f1, Hd8-c7; (3) Sf1-g3,
g7-g6; cel białych został osiągnięty. Sprowokowały słabość, która
będzie punktem ich ataku. Sposobem na przeprowadzenie ataku – po
dokończeniu rozwoju posunięciem Gc1-g5 będzie otwarcie linii „f” dla
wieży ruchem piona „f”. Marsz ten może być przygotowany posunięciami
h2-h3 i Sf3-h2. Oczywiście białe wolałyby uniknąć posunięcia pionem
„h”; h2 jest jednak jedynym dobrym polem dla skoczka z f3, ponieważ ani
na d2 ani na h4 nie ma on możliwości pomocy w ataku, podczas gdy z h2
może przejść na g4 jednocześnie atakując oba słabe pola f6 i h6.
Czarne mają niewielkie szanse na kontratak. Jedyną rzeczą jaką mogą
zrobić jest zajęcie wieżami linii hetmańskiej i otwarcie jej poprzez
d6-d5 i d5:e4. Jednak ich hetmański goniec jest źle ustawiony i nie ma
żadnej otwartej diagonali, na której mógłby działać. Musi on wrócić do
gry poprzez swoje wyjściowe pole c8.
Królewski goniec białych również nie jest dobrze ustawiony i właściwie
jest ograniczony do roli piona chroniącego pole d3 i niczego nie
atakującego. Ma oczywiście szansę na stanie się użytecznym na diagonali
a2-g8. Można powiedzieć, że w otwarciach pionem królewskim, królewski
goniec białych nieczęsto ma możliwość wzięcia aktywnego udziału w
bitwie. Najczęściej jest on wymieniany we wczesnym stadium gry na
hetmańskiego skoczka albo gońca czarnych. Jednak w otwarciach pionem
hetmańskim ma on do dyspozycji świetne pole akcji w postaci
niezablokowanej diagonali b1-h7. Może być użyty na tej diagonali
również we wszystkich otwarciach zaczynających się e2-e4, w których
czarne nie idą swoim królewskim pionem na e5, dzięki czemu białe mogą
otworzyć diagonalę posunięciem e4-e5.
Generalnie mówiąc, gońce nie powinny być stawiane na diagonalach
zablokowanych pionami należącymi do własnego obozu. Powinno się również
unikać takich posunięć pionami, które blokują diagonalę własnego gońca.
Uderzającą ilustrację tej reguły znajdziemy w pozycji przedstawionej na
diagramie 55, pochodzącej z partii Teichmanna i Dusa Chotimirskiego
rozegranej na turnieju w Pradzie w 1908 roku. Czarne zagrały (1) ...,
Sc6-e5, zaburzając symetrię pozycji i otwierając dla siebie diagonalę
hetmańskiego gońca, nie pozwalając jednocześnie wykonać podobnego
manewru białym. Po (2) Sf3:e5, Gd6:e5; (3) Hd1-e2, o-o; (4) Wa1-d1,
Hd8-e7; białe uległy pokusie usunięcia gońca z e5 posunięciem (5)
f2-f4. Ruch ten powinien pociągać za sobą marsz piona „e”, inaczej
pozostanie on bardzo słaby, nie będąc chronionym przez innego piona.
+---------------------------------------+
8 | #W | | | #H | #K | | | #W |
|---------------------------------------|
7 | | #G | | | | # | # | # |
|---------------------------------------|
6 | # | | #S | #G | # | #S | | |
|---------------------------------------|
5 | | # | | | | | | |
|---------------------------------------|
4 | | ^ | | | | | | |
|---------------------------------------|
3 | ^ | | ^S | ^G | ^ | ^S | | |
|---------------------------------------|
2 | | ^G | | | | ^ | ^ | ^ |
|---------------------------------------|
1 | ^W | | | ^H | | ^W | ^K | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 55.
Gra potoczyła się następnie w taki sposób: (5) ..., Ge5-c7; (6) e3-e4,
Gc7-b6+; (7) Kg1-h1, Wf8-d8; (8) Gd3-b1, Wa8-c8; (9) Wd1:d8+, He7:d8;
(10) Wf1-d1, Hd8-e7; (11) e4-e5. Ponownie otwarta zostaje diagonala
królewskiego gońca, ale zamknięta zostaje diagonala gońca hetmańskiego
i przewaga wynikająca z operacji gońca hetmańskiego na niezablokowanej
diagonali, zapewni czarnym zwycięstwo, (11) ..., Sf6-d5; (12) Sc3:d5,
Gb7:d5; (13) He2-g4, He7-b7; (14) f4-f5, Wc8-c4; (15) Hg4-g3, Wc4-f4!.
Białe nie mogą zbić wieży ze względu na Gd5:g2 mat. (16) f5-f6, g7-g6.
Nie istnieje teraz obrona przed Wf4-f2 z jednoczesnym atakiem na g2 i
b2. (17) Gb1-a2, Wf4-f2; (18) Ga2:d5, Hb7:d5! I białe poddają się ze
względu na stratę gońca wynikłą z groźby mata.
Pozostaje przyjrzeć się typowym manewrom hetmana i pionów w grze
środkowej. Niewiele reguł można podać odnośnie hetmana. Ze względu na
jego niezwykłą mobilność jest on w stanie w każdej chwili zainicjować
niebezpieczny atak w połączeniu z jedną lub kilkoma innymi figurami, a
większość przykładów typowych manewrów wież, gońców czy skoczków
pokazuje również sposoby, jakimi można osiągnąć kooperację tych figur z
hetmanem. Głównym terenem działań hetmana jest skrzydło, na którym
przeciwnik przeprowadził roszadę. W partiach, w których obaj gracze
roszowali na to samo skrzydło, które stanowią przytłaczającą większość
przypadków, niebezpiecznie jest wyprawiać się hetmanem w rejony odległe
od króla, ponieważ wtedy hetmańska odsiecz może zostać odcięta w razie,
gdyby przeciwnik zainicjował atak po stronie królewskiej przy użyciu
swojego własnego hetmana.
+---------------------------------------+
8 | | #W | | #H | | #W | #K | |
|---------------------------------------|
7 | | | # | | | # | # | # |
|---------------------------------------|
6 | # | | | #G | #G | | | |
|---------------------------------------|
5 | | | # | | | | | |
|---------------------------------------|
4 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
3 | | | | ^H | | | | |
|---------------------------------------|
2 | ^ | ^ | ^ | | | ^ | ^ | ^ |
|---------------------------------------|
1 | ^W | ^S | ^G | | ^W | | ^K | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 56.
Na przykład w pozycji z diagramu 56 wzięcie piona a6 byłoby dla białych
bardzo ryzykowne. Czarne mogłyby zagrać c5-c4, odcinając odwrót białego
hetmana, a następnie rozpocząć brutalny atak swoim hetmanem w
połączeniu z dwoma gońcami. Inny przykład widzimy na diagramie 57.
Pozycja pochodzi z partii rozegranej pomiędzy Capablancą i Bernsteinem
na turnieju w San Sebastian w 1911. Białe zagrały (1) Sd4-e2 i czarne
mając na uwadze groźną akumulację białych bierek na skrzydle królewskim
nie powinny ryzykować zbicia piona na a2, co skutkuje wyłączeniem z gry
ich hetmana.
+---------------------------------------+
8 | | | | | #W | #W | | |
|---------------------------------------|
7 | # | | # | #G | | # | # | #K |
|---------------------------------------|
6 | | | # | # | #S | | | # |
|---------------------------------------|
5 | #H | | | | | ^S | | |
|---------------------------------------|
4 | | | | ^S | ^ | | ^ | |
|---------------------------------------|
3 | | ^ | | | ^H | ^ | | |
|---------------------------------------|
2 | ^ | | ^ | | | | | ^ |
|---------------------------------------|
1 | | | | ^W | ^W | | ^K | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 57
Nie doceniły one jednak tego zagrożenia i bardzo szybko przegrały. Atak
rozwinął się następująco: (1) ..., Ha5:a2; (2) Se2-g3, Ha2:c2. Biorąc
drugiego piona czarne straciły kolejne tempo. Mogły spróbować Ha2-a5,
grożąc wymianą hetmanów po Ha5-b6. Ale możliwość uratowania partii
wydaje się wątpliwa. Białe oczywiście uniknęłyby wymiany hetmanów
odchodząc królem do narożnika. (3) Wd1-c1, Hc2-b2; (4) Sg3-h5; nie
pozwala włączyć się hetmanowi ponownie do gry poprzez pole f6. Teraz
grozi Wc1-c3, odcinające hetmana czarnych od g7, a następnie Sh5:g7 i
He3:h6. Czarne bronią się przed tą groźbą poprzez (4) ..., Wf8-h8 z
zamiarem odpowiedzi Kh8-g8 na Wc1-c3; ale pozycja białych stwarza taką
liczbę gróźb, że czarne nie są w stanie efektywnie się przed nimi
bronić. (5) We1-e2, Hb2-e5; (6) f3-f4, He5-b5; (7) Sf5:g7! daje
wygraną, ponieważ po Se6:g7 następuje (8) Sh5-f6+, (9) Sf6:d7 i (10)
f4-f5 lub e4-e5 z przytłaczającym atakiem.
Najtrudniejszym problemem gry środkowej jest manewrowanie we właściwym
czasie pionami. Aczkolwiek nie jest możliwe podanie generalnej zasady,
która ma zastosowanie we wszystkich przypadkach, dobrą regułą jest
staranne unikanie ruchów pionami (tak samo jak w otwarciu) przynajmniej
w początkach gry środkowej. W otwarciach argumentem przeciwko ruchom
pionami była, z punktu widzenia rozwoju figur, strata tempa. W grze
środkowej chodzi głównie o słabe pola powstałe po ruchach pionami w
miejscach, które piony broniły przed swoim ruchem. Pole może być
określone jako „słabe”, jeżeli może być bezpiecznie zajmowane przez
bierkę przeciwnika, która może wziąć udział w ataku. Generalnie
sytuacja taka zachodzi, gdy dane pole nie jest bronione przez żadnego
piona. Poważna groźba powstała po zajęciu takiego pola przez wrogą
figurę unaocznia się najwyraźniej, gdy sytuacja taka ma miejsce w
pobliżu króla, a przykłady tego jak może rozwinąć się atak są omówione
w nawiązaniu do diagramów 48, 49, 50 i 52. Mniej oczywista jest
przyczyna, dla której ruch pionem miałby stworzyć słabość w odniesieniu
do pionów centralnych lub pionów ze skrzydła hetmańskiego. W tym drugim
przypadku możliwość odniesienia korzyści przez przeciwnika w grze
środkowej jest naprawdę niewielka; ale słabość powstała na skutek
ruchów pionami niezmiennie daje o sobie znać w końcówce. Na przykład w
pozycji z diagramu 58, białe wygrywają ze względu na słabość na polach
a6, c6, d5 i b5, z których ich król może atakować czarne piony gdy
tylko hetman i wieża zostaną wymienione. Możliwy jest następujący
przebieg gry: (1) We5-e8, Wd8:e8; (2) He3:e8, Hg7-f8; (3) He8:f8,
Kg8:f8; (4) Ke2-d3, Kf8-e7; (5) Kd3-c4, Ke7-d7; (6) Kc4-b5, Kd7-c7; (7)
Kb5-a6, Kc7-b8; (8) a3-a4, Kb8-a8; (9) a4-a5, b6:a5; (10) Ka6:a5 i
białe wygrywają piona „c”. Lub też: (5) ..., a7-a6; (6) Kc4-d5, Ke7-d7.
+---------------------------------------+
8 | | | | #W | | | #K | |
|---------------------------------------|
7 | # | | | | | # | #H | # |
|---------------------------------------|
6 | | # | | | | | # | |
|---------------------------------------|
5 | | | # | | ^W | | | |
|---------------------------------------|
4 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
3 | ^ | | | | ^H | | | |
|---------------------------------------|
2 | | ^ | ^ | | ^K | ^ | ^ | ^ |
|---------------------------------------|
1 | | | | | | | | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h