Nie jest możliwe ustanowienie definitywnej granicy między dwiema
częściami partii szachowej, z których jedną nazywamy OTWARCIEM, a drugą
GRĄ ŚRODKOWĄ. Ściśle rzecz ujmując, otwarcie składa się tylko z ruchów,
które są KONIECZNE dla rozwoju figur i każdy ruch, wykonany przez
gracza – bez przymusu – figurą, która została już rozwinięta, powinien
być zaliczany do gry środkowej. Na przykład: jeżeli po (1) e2-e4,
e7-e5; (2) Sg1-f3, Sb8-c6; (3) Sb1-c3, Sg8-f6; (4) Gf1-b5 czarne
zagrają Sc6-d4, zbaczają z linii otwarcia i wykonują manewr z zakresu
gry środkowej; skoczek hetmański został już przecież rozwinięty.
Nie oznacza to, że niezależnie od warunków panujących na szachownicy,
wykonanie w trakcie otwarcia posunięcia typowego dla gry środkowej,
jest złe. Ale takie posunięcia powinny być brane pod uwagę tylko i
wyłącznie wtedy, gdy mamy pewność, że ich wykonanie będzie korzystne z
punktu widzenia przyszłej mobilności danej figury.
Jest to najistotniejszy czynnik. Drugie posunięcie wykonane figurą musi
poprawiać jej pozycję, inaczej zdrowy rozsądek podpowiada nam, że jest
to złe posunięcie. Na przykład: Po (1) e2-e4, e7-e5; (2) Sg1-f3,
Sb8-c6; (3)Gf1-b5, Sg8-f6; (4) o-o, Gf8-e7 nie można mieć zastrzeżeń do
posunięcia białych (5) Wf1-e1 ponieważ wieża z pewnością włączy się do
gry w linii „e”, kiedy tylko nastąpi dalszy rozwój po d2-d4, Sb1-c3,
Gc1-g5, etc.
Ale jeżeli w otwarciu w rodzaju (1) e2-e4, e7-e5; (2) Sg1-f3, Sb8-c6;
(3) Gf1-c4, Sg8-f6 białe zagrają np. (4) Sf3-g5 lub (4) Gc4-d5 – widać
wyraźnie, że tracą po prostu czas – w pierwszym przypadku stawiając
skoczka na polu, z którego niebawem będą musiały go wycofać, kiedy
tylko stworzona tym posunięciem groźba bezpośredniego ataku zostanie
odparta, a w drugim przypadku przesuwając gońca na pole, które nie
zapewni mu większej mobilności niż to, na którym stał uprzednio.
Z reguły tylko wieże i skoczki mogą ewentualnie wykonać w otwarciu
drugie posunięcie, zwiększające ich mobilność; wieże zajmując linię,
która może zostać otwarta poprzez wymianę pionów, a skoczki poprzez
zajęcie pola w centrum szachownicy.
Rzeczywiście skoczki częściej niż inne figury muszą z konieczności
wykonać kilka posunięć z rzędu, z tego względu, że za jednym razem nie
mogą przekroczyć więcej niż jednej linii, a tak samo jak w przypadku
innych figur, może zaistnieć potrzeba przerzucenia ich z jednego
skrzydła na drugie. Dlatego preferowanym miejscem dla skoczka są pola w
centrum szachownicy; jest on wtedy zawsze gotowy do przerzucenia na
dowolne skrzydło.
Ustawienia skoczka w centrum łatwiej jest dokonać w otwarciach pionem
hetmańskim niż w otwarciach pionem królewskim. Stanie się to jasne po
następujących rozważaniach:
W otwarciach pionem hetmańskim pola e5 i e4 są polami atakowanymi przez
odpowiednie skoczki. Jeżeli przeciwnik wymienia naszego skoczka za
swojego skoczka hetmańskiego lub swojego królewskiego gońca, pion który
zajmuje miejsce skoczka po odbiciu, uzyskuje kontrolę nad dwoma polami
w sercu wrogiego obozu. Zilustrujmy to przypadkiem, który często ma
miejsce: Jeżeli po (1) d2-d4, d7-d5; (2) Sg1-f3, Sg8-f6; (3) e2-e3,
c7-c5; (4) Gf1-d3, Sb8-c6; (5) o-o, e7-e6; (6) b2-b3, Gf8-d6; (7)
Gc1-b2, o-o; (8) Sb1-d2, b7-b6; (9) Sf3-e5 czarne zagrają Gd6:e5, białe
odbijając pionem d4 wyganiają skoczka z f6 i pozbawiając królewskiego
skrzydła ważnej ochrony, stwarzają słabe pole na d6, na którym to polu
mogą w późniejszych etapach gry ustawić swojego skoczka.
+---------------------------------------+
8 | #W | | #G | #H | | #W | #K | |
|---------------------------------------|
7 | # | | | | | # | # | # |
|---------------------------------------|
6 | | # | #S | #G | # | #S | | |
|---------------------------------------|
5 | | | # | # | ^S | | | |
|---------------------------------------|
4 | | | | ^ | | | | |
|---------------------------------------|
3 | | ^ | | ^G | ^ | | | |
|---------------------------------------|
2 | ^ | ^G | ^ | ^S | | ^ | ^ | ^ |
|---------------------------------------|
1 | ^W | | | ^H | | ^W | ^K | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 45.
Inną korzystną cechą pozycji białych jest to, że mogą one wprowadzić do
gry swoją wieżę sekwencją f2-f4 i W-f3-h3, podczas gdy wieża czarnych
nie może dostać się na f6 dopóki białe posiadają piona na e5.
W otwarciach pionem królewskim sytuacja jest inna. Tutaj pola d5 i d4
odpowiednio, są celem skoczków normalnie stojących na c3 i c6. Jednak
tak długo jak królewski skoczek przeciwnika może zostać wymieniony na
idącego do przodu skoczka hetmańskiego, zajmowanie centrum nie daje
żadnej korzyści. Pozycja na diagramie 46 jest typowym przykładem.
Jeżeli białe zagrają Sc3-d5, właściwie stracą ruch, ponieważ po Sf6:d5,
e4:d5 nie poprawiły w żaden sposób mobilności swoich bierek, podczas
gdy teraz ruch mają czarne. Dodatkowo, białe przemieszczając swojego
piona na d5 oddają piona centralnego i blokują diagonalę, którą mógłby
zająć ich goniec, podczas gdy czarne uciekając swoim skoczkiem na e7,
zyskują posunięcie przybliżające je do efektywnego wykorzystania
skoczka na skrzydle królewskim.
Z tego względu, postęp hetmańskiego skoczka w kierunku centrum, kiedy
jest właściwie przygotowany, jest jednym z najważniejszych manewrów w
otwarciu pionem królewskim, a jego konsekwencje wymagają dogłębnej
dyskusji.
Właściwe przygotowanie wymaga po pierwsze ustalenia obiektu, który
będzie celem skoczka. Z punktu widzenia atakujących – białych, będzie
to skoczek na f6. Rozwijające posunięcie Gc1-g5 służy temu celowi w
najbardziej naturalny sposób, a powstała pozycja podobna jest do tej z
diagramu 43, gdzie czarne zapobiegły jakiejkolwiek przyszłej akumulacji
sił na f6 posunięciem Gc8-e6. W omawianym przykładzie posunięcie to ma
wątpliwą wartość z tego względu, że białe mogą posunięciem d3-d4 zmusić
czarne do oddania centralnego piona.
+---------------------------------------+
8 | #W | | #G | #H | | #W | #K | |
|---------------------------------------|
7 | # | # | # | | | # | # | # |
|---------------------------------------|
6 | | | #S | # | | #S | | |
|---------------------------------------|
5 | | ^G | | | # | | | |
|---------------------------------------|
4 | | #G | | | ^ | | | |
|---------------------------------------|
3 | | | ^S | ^ | | ^S | | |
|---------------------------------------|
2 | ^ | ^ | ^ | | | ^ | ^ | ^ |
|---------------------------------------|
1 | ^W | | ^G | ^H | | ^W | ^K | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 46.
Jeżeli czarne uważają posunięcie Sc3-d5 za groźbę nie do przyjęcia,
wymienią skoczka za swojego gońca z b4 lub zagrają Sc6-e7 aby móc zbić
skoczka białych po jego wejściu na d5. Zwykle czarne grają najpierw
Gb4:c3, a potem Sc6-e7. Powód tego jest taki, że manewr ten pozwala
czarnym przemieścić hetmańskiego skoczka na skrzydło królewskie,
podczas gdy biały goniec na b5 znajduje się poza bezpośrednimi
działaniami, a więc czarne mają szanse na nawiązanie walki na skrzydle
królewskim z przewagą jednej figury (lokalnie). Oczywiście białe mogą
ponownie wprowadzić swojego gońca do walki ustawiając go na c4. Stracą
jednak w ten sposób jedno tempo rozwojowe.
W pozycji diagramu 46 czarne nie powinny podejmować żadnych kroków w
celu zapobieżenia Sc3-d5, chyba, że posunięcie to zawiera groźbę, która
nie może być zniesiona najbardziej naturalną kontynuacją, polegającą na
rozwinięciu gońca c8. W rzeczy samej, nie ma powodu aby czarne nie
odpowiedziały na (1) Gc1-g5 posunięciem Gc8-g4 a na (2) Sc3-d5
posunięciem Sc6-d4; teraz skoczek na f6, który po Sc3-d5 jest atakowany
dwa razy, jest również broniony dwa razy i białe nie mają możliwości
zaatakowania go jeszcze raz. Z drugiej strony atak na gońca b4 jest
równoważony atakiem na gońca b5 i jeżeli białe wycofają swojego gońca
na c4, czarne powinny wycofać swojego na c5.
Jednak w pozycji powstałej na skutek tych manewrów (diagram 47) okazuje
się, że białe mają przewagę, ponieważ są o jeden ruch do przodu w ataku
na królewskiego skoczka przeciwnika. Niebezpieczeństwo skoncentrowania
dwóch bierek na tym skoczku polega na tym, że czarne będą musiały odbić
pionem „g” jeżeli białe wymienią na f6, a w ten sposób pola f6 i h6
stracą swoją naturalną ochronę.
+---------------------------------------+
8 | #W | | | #H | | #W | #K | |
|---------------------------------------|
7 | # | # | # | | | # | # | # |
|---------------------------------------|
6 | | | | # | | #S | | |
|---------------------------------------|
5 | | | #G | ^S | # | | ^G | |
|---------------------------------------|
4 | | | ^G | #S | ^ | | #G | |
|---------------------------------------|
3 | | | | ^ | | ^S | | |
|---------------------------------------|
2 | ^ | ^ | ^ | | | ^ | ^ | ^ |
|---------------------------------------|
1 | ^W | | | ^H | | ^W | ^K | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 47.
Tak więc powstały słabe punkty, z których białe mogą próbować zrobić
użytek w podobny sposób, jak zostało to opisane przy okazji diagramów
26 i 29. Z drugiej strony, kiedy pion „g” zejdzie z drogi, czarne
zyskają otwartą linię dla swoich wież, w związku z tym nie powinny
robić wymiany na f6 dopóki nie zostaną poczynione przygotowania do
zajęcia powstałych słabych punktów. Następujące warianty rzucą nieco
światła na ten raczej złożony problem.
Przypuśćmy, że białe dążą do niezwłocznej wymiany na f6, sądząc, że w
ten czy inny sposób będą w stanie wykorzystać powstałą w punktach f6 i
h6 słabość. W wymianie mogą oddać albo swojego skoczka z d5 albo gońca
z g5. W obu przypadkach istnieją obiecujące perspektywy ataku, ale
czarne poprzez właściwą grę mogą zapewnić sobie dostateczną obronę, a
nawet poprawić swoją pozycję.
Jeżeli białe zagrają (1) Sd5:f6, muszą stracić posunięcie zanim
przyprowadzą inne figury do pomocy w ataku, ponieważ po g7:f6 muszą
najpierw przemieścić gońca z g5. Jedynym dobrym polem dla tego gońca
jest h4, z którego utrzymuje on związanie na f6, które może stać się
bardzo groźne dla czarnych, jeżeli nie będą w stanie powstrzymać
białego hetmana przed ustawieniem się na h6 czy też przeprowadzenia
podwójnego ataku na f6. Logiczną odpowiedzią czarnych na (2) Gg5-h4
jest Kg8-h8 po to, aby nastepnie zająć wieżą linię „g” tak szybko, jak
to jest możliwe. W istocie jest to jednocześnie najlepsza obrona przed
groźbą białych, ponieważ jeżeli białe zagrają teraz (3) Hd1-d2; czarne
odpowiedzą Sd4:f3+; (4)g2:f3, Gg4:f3; i czarne jako pierwsze odniosą
korzyść z otwartej linii „g”, ponieważ ich król zrobił już miejsce dla
wieży.
Niebezpiecznie byłoby zagrać (3) ..., Gg4:f3 zamiast Sd4:f3+. Białe
mogłyby przeprowadzić następującą kontynuację: (4) Hd2-h6 i jedynym
sposobem dla czarnych na zapobieżenie katastrofie na f6 będzie oddanie
dopiero co wygranej figury: (4) ..., Sd4-e2+; (5) Kg1-h1, Gf3:g2+; (6)
Kh1:g2, Wf8-g8+; lub (6) ..., Se2-f4+; (7) Kg2-h1, Sf4-g6. W każdym z
tych przypadków obrona czarnych jest bardzo trudna.
Sposób gry przedstawiony w ostatnim wariancie sugeruje lepszą metodę
przeprowadzenia ataku przez białe w pozycji diagramu 47. Chodzi o ruch
przygotowawczy (1) Hd1-d2. (1)Gg5:f6 nie jest oczywiście tak dobre
ponieważ czarne mogą szybko przepędzić skoczka z d5 ruchem c7-c6
całkowicie uwalniając pole f6 z opresji.
W odpowiedzi na (1) Hd1-d2, zagrażające (2) Gg5:f6, (3) Hd2-h6,
(4)Sd5:f6 i (5) Hh6-h7 mat, czarne mają trzy możliwości: (1)... ,Gg4:f3
lub Sd4:f3 lub c7-c6.
O tym, że posunięcie (1) ..., Gg4:f3 nie jest wystarczająco dobre można
się łatwo przekonać. Białe kontynuują (2) Gg5:f6, Hd8-d7; (3)Sd5-e7+/-
i czarne muszą oddać hetmana za skoczka ponieważ po (3) ..., Kg8-h8
nastąpi (4) Gf6-g7+, (5) Hd2-g5+ i (6) Hg5-f6 mat. Ciekawym
spostrzeżeniem jest to, że przewaga tylko jednego tempa białych
skutkuje w tym przypadku zwycięstwem. Jeżeli białe próbowałyby matować
poprzez (3) Hd2-g5, g7-g6; (4) Hg5-h6 same zostałyby zamatowane: (4)
..., Sd4-e2+ i następnie Gf3-g2+, Hd7-g4+, etc.
(2) ..., g7:f6 również nie będzie dobre. Nastąpi: (3) Hd2-h6, Sd4-e2+;
(4) Kg1-h1, Gf3:g2+; (5) Kh1:g2, Se2-f4+; (6) Sd5:f4, e5:f4; (7)
Kg2-h1, Kg8-h8; (8) Wf1-g1, Wf8-g8; (9) Wg1:g8+, Hd8:g8; (10) Wa1-g1 i
czarne mogą uniknąć mata tylko poświęcając hetmana za wieżę.
Drugi sposób obrony, którego mogą spróbować czarne to: (1) ...,
Sd4:f3+; (2) g2:f3, Gg4:f3. Teraz (3) Gg5:f6, g7:f6; (4) Hd2-h6 będzie
posunięciem fatalnym dla białych, ponieważ czarne zagrają Kg8-h8 i nie
ma zabezpieczenia przed groźbą Wf8-g8+. Ale białe mogą zamiast tego
wykonać posunięcie przygotowawcze, które zapewni im zwycięstwo. Chodzi
o posunięcie (3) h2-h3 mające na celu zrobienie miejsca dla wieży
dalszym posunięciem Kg1-h2. Teraz jedynym sposobem przeciwstawienia się
groźbie białych jest c7-c6. Jednakże po (4) Sd5:f6+, g7:f6; (5)Gg5-h4,
Kg8-h8; (6) Kg1-h2, Wf8-g8; (7) Wf1-g1, Hd8-e7; (8) Wg1-g3 czarne nie
są w stanie dłużej się bronić. Czegokolwiek by nie uczyniły, białe będą
w stanie zaatakować po raz drugi f6, podczas gdy czarne nie mają
możliwości obrony pola f6 po raz drugi. Na przykład, (8) ..., Gf3-h5;
(9) Hd2-h6, Gh5-g6; (10) Wg3-f3 lub też (8) ..., Wg8:g3; (9) f2:g3 i
(10) Wa1-f1.
Najbardziej interesującą linią obrony jest trzecia ze wspomnianych, to
znaczy (1) ..., c7-c6. Po (2) Sd5:f6+, g7:f6; (3) Gg5-h4 powstaje
podobna sytuacja jak w wariancie zaczynającym się (1) Sd5:f6+, ale
olbrzymią różnicę stanowi fakt, że białe są teraz o jedno posunięcie do
przodu w atakowaniu. Chodzi o posunięcie Hd1-d2, w odpowiedzi na które
czarne zmuszone były zagrać c7-c6, a posunięcie to nie polepsza w
żaden sposób rozmieszczenia czarnych bierek.
To jedno posunięcie wystarcza, aby zapewnić białym łatwe zwycięstwo. Po
(3) ..., Gg4:f3; (4) Hd2-h6, Sd4-e2+; (5) Kg1-h1, Gf3:g2+; (6) Kh1:g2,
Se2-f4+; (7) Kg2-h1, Sf4-g6 osiągnięta zostaje pozycja przedstawiona na
diagramie 48, gdzie białe mogą wymusić mata lub wygrać hetmana czarnych
w niezwykle pomysłowy sposób. Jeżeli białe spróbują wygrać poprzez (8)
Wf1-g1 zagrażając matem w czterech posunięciach poprzez Wg1:g6,
Hh6:g6, Hg6-h6 i Wa1-g1, czarne mogą zastosować wystarczającą obronę
poprzez (8) ..., d6-d5, zdejmując związanie z piona f7 i umożliwiając
ruch Gc5-e7, który zapewni w wystarczającym stopniu konieczną ochronę
pola f6. Ale białe mogą pokrzyżować plany czarnych grając najpierw (8)
d3-d4 !! Jeżeli czarne wezmą piona, nastąpi (9) e4-e5 wymuszające
d6:e5, po czym czarne nie będą już w stanie przejąć diagonali gońca c4
i nie będzie obrony przed (1) Wf1-g1.
+---------------------------------------+
8 | #W | | | #H | | #W | #K | |
|---------------------------------------|
7 | # | # | | | | # | | # |
|---------------------------------------|
6 | | | # | # | | # | #S | ^H |
|---------------------------------------|
5 | | | #G | | # | | | |
|---------------------------------------|
4 | | | ^G | | ^ | | | ^G |
|---------------------------------------|
3 | | | | ^ | | | | |
|---------------------------------------|
2 | ^ | ^ | ^ | | | ^ | | ^ |
|---------------------------------------|
1 | ^W | | | | | ^W | | ^K |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h