Soph. De selve jongen doctor onder andere hebbende
een wijle vergeselschapt een vermaerden medeçijn,
als hy by de siecken gingh (als in Italien tot
bericht* van de studenten veel geschiet) en gewaer
zijnde gheworden, dat de doctor (als hy de pols van 1715
de siecken getast hadde) wiste te seggen waer door
de sieckte was veroorsaeckt, als door eten van meloenen,
noten, appelen, vijgen, ofte diergelijcken fruyt,
bad ernstelick den man, hem te willen openbaren waer
uyt hy sulcx wist, als hy seyde. De doctor, na des 1720
hem te hebben laten bidden, seyde hem, dat hy ontrent
de siecken komende neerstelick was gewoon acht
te nemen, of hy in of ontrent de kamer van de
siecken niet eenige schellen van noten, meloenen,
of diergelijcke vruchten en vernam; en die siende, 1725
dat hy daer op dan aengingh. De nieuwe doctor,
dese lesse wel meynende onthouden te hebben, ende
die willende in 't werck stellen, was korts daer na
geroepen over eenen schamelen arbeyder, sieck te
bedde leggende; voor wiens hutte hy een vers eselsvel 1730
siende leggen, hadde daer op den patjent syn
pols geraeckt, ende geseyt dat hy gansch swaerlick
sieck was, en dat sulcx hem niet vreemt en docht,
dewijle hy soo harden ende onverdouwelicken kost,
te weten esels vleesch, hadde bestaen te eten. De 1735
siecke, des verwondert zijnde, seyde, dat de doctor
geheel van den wegh was want (seyde hy) ick en
hebbe in acht dagen en langer geen esel gesien, ten
ware mijn heere den doctor. De misslagh van de
jongelingh quam daer uyt, dat hy den regel dien 1740
hy gehoort hadde al te breet en sonder bescheydentheyt*
in 't werck stelde. En voor u, lieve Philogame,
staet te letten, dat ghy niet in gelijcke dwalingen
en valt.
Phi. Is daer voor te vreesen Sophronisçe? Ghy 1745
hebt my verklaert dat veel gheleerde medeçijnen
vast stellen, dat indien op den naem van eenigh
persoon de pols van een jonge juffer, en oock haer
wesen, seer verandert, dat daer uyt vastelick te besluyten
is datse van desselfs liefde bevangen is. 1750
Soph. Maer of het gebeurde dat yemant een jonge
deerne onteert, en haer daer na verlaten, ofte andere
schamperheyt* aengedaen hadde, ende dat sy daer
uyt in quellinge zijnde gevallen, een doctor (als ghy)
haer daer op quame te besoucken, en dat de selve 1755
sprekende van den voorsz. persoon, gevoelde de slagh-ader
van de voorsz. jonghe deerne heftiger slaen, als
te voren; soude hy niet een grooten misslagh doen
daer uyt te besluyten, dat sulcx uyt liefde geschiede,
daer het uyt het tegen-deel, dat is, uyt louteren 1760
haet, syn oorspronck soude hebben? 'T is seker,
dat jae. Want dewijle het voren is vast gestelt,
datter geen bescheyden* en eygen beweginge in de
slagh-ader te vinden is die juyst alleen past op de
minne-sieckte, en dat daerom met omsichtigheyt en 1765
vernuft alle omstandigheden moeten werden overwogen,
eer men yet sulcx besluyten kan, soo siet
ghy wel hoe los* u op-genomen* kunste gaet.
Phi. Ick sie wel ghy sout my geerne wederom
van 't stuck leyden; maer ick en meyn het daer by 1770
niet te laten, maer moet het vogeltjen (soo men seyt)
onder de steert sien, en dan dagh en raet.* Maer
wat is u gevoelen, of men uyt yemants hant ofte
andere leden, uyt de strepen en linien van de selve,
yet sulcx ofte andere saken, rakende yemants innerlicken 1775
aert, nae de kunste kan uyt-vinden? en of
het een Christen geoorloft is syn handen te laten
sien om eenige voorsegginge in 't stuck van syn
houwelick daer uyt te mogen verstaen*? of dat hy
andere middelen vermagh te gebruycken, om van 1780
toekomende dingen de uyt-komste te weten? Mart.
Delrio disq. Mag. lib. 4. _cap._ 5. Hier op wat berichts,
weerde Sophronisçe.
Soph. Wat het eerste aengaet, ick weet datter
geleerde gevonden werden die hier van groot werck 79 1785
maken*, en dese kunste (indiense weerdigh is soo
genaemt te werden) oock met de schrifture willen bevestigen,
daer toe treckende de plaetsen _Iob._ 37. 7.
mitsgaders _Exod._ 13. 9. Dan de oversettinge van
_Hieronymus_* spreeckt hier klaerder af als de onse 1790
doet, en dient daerom na-gesien. Even-wel Monsr.
Pasquier [57] de recher. de Franc. lib. 17. _cap._ 39. verhaelt
eenige sonderlinge dingen van dese gelegentheyt.
Doch wat my aengaet (uyt-genomen alleen het gene
dat in dese gelegentheyt uyt natuerlicke redenen duydelick 1795
kan besloten en bevestight werden) soo meyne
ick dattet [58] al beuselingen zijn, daer ick geen tijt in
en soude willen besteden, als alleenlick om de ydelheyt*
van de menschelicke verstanden daer in te bemercken:
anders* weet ick dat onder dit bejagh quade 1800
kunsten worden gepleeght, en daerom en wil ick
niemant raden sich hier toe te begeven.
Phi. Maer sout ghy dan geheelick verstaen te
verwerpen de kunste van _Phisiognomie_, dat is, de
wetenschap om uyt het wesen, gestalte, ofte gelaet 1805
van een mensche, syn innerlicken aert te kennen?
daer nochtans verscheyde wijse lieden veel van zijn
houdende* [59], daer oock d'ervarentheyt* vry wat van
getuygen kan.
Soph. Dat is een geheel ander werck, als het 1810
gene waer van wy nu gesproken hebben, en ick en
ben jegenwoordelick* niet gesint om in het ondersouck
van het selve te treden. Maer in plaetse van sulcx 4
soo hebbe ick juyst hier nu by my een bysonder
trougeval van onsen tijt, my onlanghs by een vrient 1815
ter hant gestelt, daer in te sien is datter lieden zijn
die alleen op het gevoelen van de uyterlicke gestalte
des lichaems, selfs sonder behulp van oogen, een
vrouwe weten te verkiesen. . . . . . . . . . . . . . . .
[Onderhand Philogamus dit geval "bij hem selven" overleest, 1820
gaat Sophroniscus zijn zaken doen bij een vriend
in de buurt. Het verhaal "Liefde sonder sien verweckt,
en schoonheyt blindelinghs verkoren" (door Cats hier ingelast)
is nauweliks uitgelezen of Sophroniscus is reeds
terug, en vervolgt:] 1825
Wel aen dan, wat uwe vordere vrage belanght;
te weten, of het geoorloft is op de uyt-komste van 5
toekomende dingen ondersouck te doen, en tot dien
eynde aen waerseggers ofte hant-kijcksters raet te
vragen, daer op segh ick rondelick, dat neen. Ick 1830
stae u toe* dat wijse en kloucke mannen, uyt
ervarentheyt met lanckheyt van tijde* verkregen,
door voor-teyckenen ende sonderlinge op-merckinge
yet wes in dese gelegentheyt vermogen. Maer sulcx
by spokers*, toovenaers, waer-seggers, of diergelijcken 1835
slagh van volck te willen gaen onder-vragen,
is beyde by Goddelicke en menschelicke wetten opentlick
verboden. Gods woort spreeckt klaer _Deut._ 18.
De gemeene Rechten* van gelijcke: ende de redenen
zijn, vermits het volck lichtelick door dusdanige 1840
voor-segginge gaende* wert gemaeckt, ende tot nieuwigheyt
genegen zynde tot onruste van de staet wert
gedreven. Doch soo ghy meer hier van begeert te
lesen, soo siet Lips. in Exemplis & Monitis Polit.
cap. 4. _quæst. liceatne in eventus inquirere._ 1845
Phi. Maer het bysonderste dat uyt dese gheschiedenisse
in bedencken behoort te komen, is de vraghe,
of yemant behoort, ofte vermagh een houwelick aen
te gaen met wilde, woeste, ende rauwe menschen, ofte 6
met de gene die buyten het verbont wesende, afghesondert 1850
zijn van het ware Christelick geloove.* Op
dit gewichtigh point u oordeel, weerde man.
Soph. Ick en wil my geensins ontrecken, goede
jongelingh, hier op myn gevoelen rondelick te verklaren,
alsoo het selve onder al dat wy te samen 1855
gesproken hebben als een hooft-stuck* behoort gerekent
te werden. Ick segge daerom, nademael dat
het houwelick is een onverbroken* bant, ende dat
niet alleen de menschen, maer oock God door het
selve kinderen werden verweckt: dat mede selfs de 1860
onderlinge verbintenisse tusschen den Heere Christum
ende de Kercke, mitsgaders alle geloovige zielen,
door het houwelick wert af-gebeelt;* soo moet noodelick*
des Heeren mont in die gelegentheyt niet alleenlick
om raet werden gevraeght, maer behoort oock 1865
de selve raet volkomelick te werden gevolght, ten
eynde Godes vrede ons mochte by-woonen in onse
huyshoudinge. 'T is nu kennelick dat in Godes woort
(1. _Corint._ 7.) klaerlick wert bevonden ons te zijn
bevolen te trouwen in den Heere: dat is, in de vreese 1870
des Heeren, ende volgens desselfs in-settinge: gelijck
by het selve mede geboden wert geen jock te trecken*
met den ongeloovigen, dewijle het licht met de duysternisse
niet gemeens en heeft, noch Christus met Belial
2. _Corint._ 6. 14.15. Maer hoe kan yemant in den 1875
Heere geseyt werden te trouwen, die met syn trouwen
selfs toont dat hy een verachter Gods is, ende als
tot syne vyanden over-gaet? voorwaer indien men
op eenige gelijckheyt in de saken van trouwen behoort
te letten, de gelijckheyt in het stuck van den 1880
Gods-dienst is verre boven al te wegen, sonder eenigheyt
in de welcke geen soetigheyt, ware vreughde,
of vrede tusschen de getroude en is te verhopen*,
geen over-een-komste in 't op-voeden van de kinderen,
maer dagelicx stoffe tot onruste ende oneenigheyt; 1885
alsoo dwalingen en waerheyt met den anderen* als
erf-vyanden zijn, en staegh onderlinge gewoon zijn
te worstelen; (Licet vir non oderit uxorem, error
tamen odit veritatem. Salvianus.)* en in dien gevalle
siet men dat den haet van de sake op de personen 1890
selfs koomt te vallen, dewijle elck het syne pooght
voor te spreken. _Arnis eus de jur. connub cap._ 6.
_sect._ 5. Heeft men niet gesien dat in dusdanige
houwelicken de vrouwen zijn af-geraden geweest van
de houwelickse gemeenschap met haren man te plegen, 1895
als aen de selve onreyn ende niet geoorloft zijnde?
en dat de vrouwen oock sulcx in 't werck hebben
gepooght te stellen? en hoe kan in soodanigen huys-houdinge
een kleyne kercke door gemeene gebeden
en het lesen van Gods woort gehouden werden, gelijck 1900
sulcx onder de Christenen betaemt, en van
Paulus in 't huys van Philemon wert gepresen?* en
hoe kan doch soodanigen houwelick (tot troost van
de gehouden) geseyt werden te wesen een beelt en
gelijckenisse van het verbont met den Salighmaker? 1905
(_Molin au Traicté des Mariages illicites._) sekerlick in
geender manieren. Ick segge daerom, indien yemant
van edelen huyse wesende sigh tot kleynheyt* toerekent,
indien men hem een houwelick soude vergen
beneden de weerdigheyt van syn geslachte, dat des 1910
te meer in desen gevalle behoort in achtinge te
komen, dat men dien geestelicken adel in de gemeenschap
der heyligen niet en verkorte.
Phi. Ick bevinde uwe redenen van gewichte te
wesen, weerde Sophronisçe; maer hoort men niet 1915
sodanigen houwelick goet te vinden, immers* te
lijden, op hope dat een woest* en ongeloovigh mensche,
door syn partuyr* tot sedigheyt* en tot het geloove
sal werden gebracht, en datter alsoo winste
van een ziele sal gedaen mogen werden?* 1920
Soph. Dit wort veel tot verschooninge van dusdanige
houwelicken by gebracht, lieve Philogame:
Maer segh my doch een reys, plagh men wel een
houwelick aen te gaen met yemant die kael en beroyt
is, op hope dat hy wel eens rijck soude mogen 1925
werden?
Phi. Neen sekerlick, weerde Sophronisçe, de lieden
gelooven in dien deele datse sien en tasten, en
anders niet: de hope wert maer waen geacht in dese
gelegentheyt. men moet hier vry al vaster gaen. 1930
Soph. Wel indien men op hope van toekomenden
tijdelicken rijckdom geen houwelick en wil gronden,
naer onse maniere van leven; dient men dan wel
sulcx te doen op hope van dien onwaerdeerlicken
rijckdom in 't geestelicke? 1935
Phi. Ick was daer gevat, weerde Sophronisçe,
eer ick 't recht gewaer wert. En, om de waerheyt
te seggen, my dunckt dat uwe redenen al vry wat
slots hebben.* Maer onderentusschen soude ick misschien
wel by exempelen konnen bewijsen, dat de 1940
man het wijf, ende het wijf den man tot den waren
geloove eyndelick heeft gebracht; het welck dan nootsakelick
een groot vernugen* [60] moet geven ter wederzijden.
Soph. Ick en wil niet ontkennen, weerde Philogame, 1945
sulcx niet somwijlen geschiet te zijn, maer als het
gebeurt soo doet God even het selve dat hy in de
eerste scheppinge* gedaen heeft, treckende het licht
uyt de duysternisse. Maar hier tegen is te bedencken,
dat niet eenige voor-vallende saken, die somwijlen 1950
eens gebeuren, maer Gods gebodt een regel moet
wesen van ons bedrijf. Het quaet en is niet te doen
op datter goet van kome; en wat segen Gods heeft
die te verwachten die Godes raet niet en volght?
Waer by ick dan noch vrage, nademael het quaet 1955
(God betert) soo vruchtbaer is, als de ervarentheyt
leert; of het niet te vreesen en staet, dat de geloovige
van de ongeloovige eer beschadight soude
mogen werden, als dat de ongeloovige door den geloovigen
soude werden gebetert? Is sulcx niet gebeurt 1960
den wijsen ende machtigen koningh Salomon?
(1. _Reg._ 11.) ghy weet dat wel, jongelingh, en wat
sal dan gemeene* ende geringe verstanden niet konnen
over-komen? De eerste eertzvaders die om hare uyt-nementheyts
wille kinderen Gods van* Moyses genaemt 1965
waren, siende de dochteren der menschen datse 84
schoon waren, onderstonden die ten wijve te nemen
(_Genes._ 6. 3) en zijn alsoo vleeselick, ja vleesch geworden,
en hebben na hen getogen den onder-ganck
van den geheelen aert-bodem. En Iacob, die groote 1970
helt en Gods worstelaer, hebbende getrout de dochters
Laban [61], heeft hy niet gewaer geworden dat een
deel van de afgoderije van de selve de syne heeft aengekleeft?
_Gen._ 35. 4.
Phi. Ick vernoughe my uwer [62] redenen, weerde 1975
Sophronisçe, en 'tis (mijns oordeels) onnoodigh hier
toe meer te seggen: het out spreeck-woort is hier en
elders niet dan al te waerachtigh.
'T nachtegaeltjen op de peul
Dat vermagh te bijster veul. 1980
_Efficaces preces mulierum._*
Ick daerom uwe aen-merckinge op mijne gedaene
vrage vast stellende*, sal u des ten hooghsten
bedancken, en de selve in mijn boesem op-schrijven,
ende door Godes genade sien in 't werck te stellen. 1985