quand'io dico arrò, arri là; allora tu hai a andare, se tu
vuoi far da asino per bene... Tu avrai pur sentuto Tonio
quando so' pa' lo mandava coll'asino a vendere l'ortaggio
pelle vie; tu avrai pur sentuto a Firenze e non che lui gli
altri ortolani.
CELIO. I' gli arò sentuti, ma' i' non ci arò abbiadato.
LAURA. O badaci. Daccapo. Ortolano! Cavol bianco, cavol nero,
cavol bastardo; insalata minuta, radicchin di poggio, arrò!
CELIO _non si muove_.
LAURA. Arrò.
CELIO _sta forte_.
LAURA. Arrò, arri là; i' ho 'nteso (_Gli dà una mazzata_).
CELIO. Oi, oi! Laura, i 'mi disasinerò, veh! e ti darò de' musoni
poi io da ultimo.
LAURA. Sta cheto, tu guasti il giuoco. Gli asini non parlano, nè
l'altre bestie, se non la notte di Befana. A voler far
l'asino bene, tu hai a ragghiare, quando tu vogghia dir
qualcosa, come fanno loro. Che non gli hai mai sentuto
ragghiare? Di maggio e' non fann'altro pure.
CELIO. T' hai ragione, ghi è vero; sicchè, quando tu dirai _arrò_,
io ho a star fermo?
LAURA. Noe, tu hai a ire.
CELIO. E quando tu dirai _tru to_?
LAURA. Tu t' hai a fermare.
CELIO. E s'i' scambio?
LAURA. Allora, perchè tu intenda, si ridice da capo; e ci và una
bastonata.
CELIO. O ch' è d'obbligo?
LAURA. Certo, a voler, che tu intenda da ultimo.
CELIO. E, s'io vorrò dire i fatti mia, che non ho a dir le parole
com' i' dich' ora?
LAURA. Noe; tu hai a ragghiare.
CELIO. So io?
LAURA. Pròvati! tu n'arai sentuti tanti, che, se tu hai un po' di
cervello, t'avresti a avere imparato.
CELIO, _contraffà l'asino quando ragghia_. Ah ah ah, ah ah ah.
LAURA. Uh tu ragghi male; tu potresti ben ragghiare con un po' più
garbo.
[45] _Carriavano_ (propriamente carreggiavano) portavano.
[46] _Cchiù supierchî_, l'aggiunta del _cchiù_ è idiotismo, che dà
forza.
[47] _Sse pigliavane 'e 'mbacce_, s'immischiavano in affari, che a loro
punto non appartenevano. Il Basile, nel _Pentam._ II. 1, parlando degli
amori del Principe con Petrosinella:--«sse n'addonaje 'na commare de
l' Orca, la quale, pigliannose lo 'mpaccio de lo Russo, voze mettere
lo musso a la merda, ecc.».--Ma la frase _pigliarese lo 'mpaccio de
lo Russo_, non è punto napolitana, anzi solo una traduzione letterale
della fiorentina: _Prendersi gl' impicci del Rosso_.
III. bis. LA COA.[1]
(_Variante raccolta in Milano_)
Ona volta gh' era on fioeu del Re. Gh' era ona volta on Re, ch' el
gh' aveva on fioeu, che el vegneva giò de cera[2] tutt i dì. Allora
lu, el gh'ha faa vegnì tanti dottor per visitall; e, dopo avè provaa
tanti rimedi, gh' han suggerìi de fagh cambià l' aria. Allora, el
pader, el gh' ha daa tanti danee; e poeu, el gh' ha ditt:--«Te daroo
ona memoria[3] de gran importanza. Questa l'è ona borsa, che, tutt i
volt, che te rugaree denter, te vegnerà foeura tanti danee, come te ghe
n' hè de bisogn[4].»--Lu, l' è andaa. L'ha giraa vari citaa; e poeu
infin l' è capitaa in d' on sit, dove, andand a spass, l' ha vist su on
poggioeu[5] ona bellissima tosa. Allora, lu, el se innamora de botta[6]
e cerca de fass presentà. Lee, l' era incantada di gran ricchezz,
che gh' aveva sto giovin; e ghe sariss minga dispiasuu de sposall.
Intrettant, parland, la gh' ha tiràa foeura el segret de la borsa; e
coi bej e coi bonn[7] se l' è fada portà con la scusa de almen vedella.
Apenna che l' ha avuda in di ong, è saltàa foeura d' ona stanza visinna
di servitor con di baston in man; e l' han casciàa foeura de casa in
men de quella.[8] Sto pover diavol, pestaa, senza on ghell,[9] l'è
restaa in mezz a la strada. Non restandegh pu nient de fa, dopo avè
venduu tutt quell, ch'el gh' aveva, l' ha finìi a tornà a cà. El Re,
so pader, foeura de la grazia de dio[10] de sentì, ch' el gh' aveva pu
la borsa, la famosa borsa, el l' ha portàa de pes[11]: ma, dopo, l' ha
finìi col perdonagh. Ma el pover gioven tutt i dì el diventava magher
e smort; e, per la seconda volta, han cominciàa a avegh pagura, ch' el
moriss; e i dottor, per la seconda volta, gh' han consigliàa on viagg.
On bel dì, so pader, el le ciama in studi. El ghe dis:--«Sent, bisogna
propi, che ancamò te vaghet via; perchè i dottor disen, che la toa
salud l' è andada. Sent, mi gh' hoo on tabarr, ch' el gh' ha on merit
straordinari. Tutt i volt, che ti te ghe l' avret in su i spall, second
el to desideri, la toa volontàa, te se trovaret in qualunque sit. Per
esempi, te voeuret vess a Paris? Mett su el tabarr e dis: _Vuj vess
a Paris!_ E ti te se trovaret a Paris. Te voeuret vess a Mosca? Mett
su ancamò el tabarr e dis: _Vuj vess a Mosca!_ E ti te se trovaret a
Mosca.[12]»--El Prencip, commoss de la bontàa de so pader, el giura,
che mai nissun ghe le toeujrà giò di spall; e lì, el va via. Gira e
rigira per tutt el mond, ma el so coeur l'ha finii a menall ancamò in
quella tal citàa, dove gh' era quella bella tosa. Per on poo de dì,
passand sott al poggioeu, el ghe faseva el muson[13]; ma, dopo, l'ha
finii col cercà ancamò de fass presentà e l' è tornàa. Dopo on quaj
dì, per fass bell in faccia a sta tosa, l'ha minga poduu fa a men, de
digh de la virtù del so tabarr. Sta donna, con milla stori, con milla
smorfi, l'ha indott a fagh vedè el tabarr. Per on poo, lu l' ha tegnuu
dur; ma dopo, on bel dì, ghe l' ha portàa lì; lu, ghe l' ha portaa in
casa. Apenna lee l' ha avuu in man, l'ha mettuu su i spall e la gh' ha
ditt:--«Vuj vess in America!»--e sto pover diavol l' è restaa lì, con
tanto de nas. Veramente lu, el voreva pu tornà a casa. Ma, quand hin
staa finìi i danèe, o per forza o per amor, gh' è toccàa a toeu su el
duu de copp[14] e tornà da so pader. El l' ha trovà foeura de la grazia
de dio, appenna l' ha sentìi, ch' el gh' aveva pu el tabarr; e l' ha
tegnuu el muson per on gran pezz. Ma, vedend la salud del so fioeu andà
in malora tutt i dì e al punto, che l' era ridott come un candirin,[15]
l'ha interrogaa anmò i dottor; e, per la terza volta, gh'han ditt, che,
se el fioeu nol viaggiava, el moriva. Già l' amor de pader l' è senza
confin! e l' ha ciamàa per la terza volta e el gh'ha ditt:--«Sent! mi
gh' aveva do raritaa unich a sto mond: el borsin, che t' hoo daa, e el
tabarr. Men resta on altra, ma l' è l'ultima. Guarda ben de vegnimm pu
davanti, se te vegnet a cà senza. Ciappa sta trombetta. Tutt i volt,
ten ben a ment, che te trovaret in ona qualunque circostanza d' avegh
bisogn d' on ajutt, sonela: e, in men de quella, te gh' avret davanti
tant soldaa, che te voreret ti.»--Come l' è natural, el fioeu l'ha faa
milla protest e milla ringraziament; e, cont ona gran borsa de danee
in saccoccia, l' ha tolt su e l' è andaa. La prima robba, che l' ha
faa, l'è staa de giurà de andà pu in quella citaa; e l'ha tegnuu dur
per on gran pezz. Ma la curiositaa de vedella ancamò ona volta, l' ha
faa sì, che, dopo poch pu d' un mes, el passeggiava sott al poggioeu
de quella bella donna. Apenna lee l' ha vist, la gh' ha faa milla cer
e milla salut; ma lu, l' è staa seri: per on poo, l' è staa seri.
Finalment, com' el doveva succed naturalment, el gh' è tornaa. Lee, la
mett in opera tutt i seduzion, per vedè de innamorall anmò come ona
volta; e la gh' è reussida; e la gh'è reussida al punt, de fass portà
là quella famosa trombetta. Verament, lu, el voreva minga lassaghela in
di màn; ma lee, l' è stada tant maliziosa, che in sul poggioeu on bel
dì ghe l'ha tolta foeura di man, l' ha messa a la bocca e l' ha sonaa.
È soltàa foeura di tutt i contraa ona fila de soldaa pront a eseguì i
orden de quella tal, ch' aveva sonaa; perchè, dovii savè, che i soldaa
obediven domà a quel tal, che sonava. Lee, alora, la s' è missa a
vosà:--«Cascè foeura de cà mia e de la citàa sto omm chì!»--E in men,
che nol se dis, l'è stada obedida. Come l'è restaa sto pover Prencip,
vel lassi pensà a vialter: scherzàa,[16] senza danèe, senza trombetta,
podend pu tornà a cà, in d' unna parola, l'era desperàa. L'ha giràa
per on poo de dì, savend gnanca lu quel, ch'el faseva; mangiand la
frutta, ch' el trovava in di campagn. E ona mattinna, passand via d'
ona vigna, l' ha vist ona bellissima pianta de figh.[17] La famm, che
l' era deventada la soa compagna indivisibil, l' ha casciaa in de sto
loeugh; e lì, el s' è miss a mangià sti figh. L'era on poo de temp, ch'
el ne mangiava, quand, tutt a on tratt, movendes, el se accorg de ona
robba, che ghe dondava de dree.[18] El se volta; e el ved, che l' è
ona immensa coa,[19] che gh'era cressuu. Lu, el resta lì spaventaa de
sta robba; e in principi el capiss minga; ma doppo, pensandegh su ben,
el capiss, ch' eren i figh. Di fatti ne mangia on alter (de figh) e la
cova la cress quatter dida.[20] Sto pover diavol el ven giò stremii de
la pianta, tirandes adree sta cova pelosa come quella d' on ratt. Ma,
siccome el ghe aveva anmò famm, l' è andaa su quella pianta visinna;
e subet, de principi, el se accorg, che de meneman, ch'el mandava giò
vun de quij figh là, la cova la diminuiva. Come l' è natural, el n'
ha mangiàa fin a quand ghe n'ha avuu pu. La maraviglia de sta robba
la gh' ha faa pensà su; e el gh' è vegnuu ona bellissima idea. L'è
vegnu foeura del loeugh; e el primm pajsan, che l' ha trovaa, el gh'
ha inzebii[21] de cambià i vestii. El pajsan l' è staa contenton e el
gh'ha daa on cavagnoeu[22], ch' el Prencip el gh'aveva cercaa. Vestii
de pajsan el Prencip, sto giovin, el s'è sporcaa on poo la faccia e i
man; e poeu, l'è andaa a impienì el cavegnoeu di pusee bej figh, che
gh' era su la pianta, che faseva vegnì la coa. E l' è andaa in citaa,
propi davant de la cà de quella sciora, a vosà:--«O i bej figh! o i
bej figh![23]»--Lee, che ghe piaseven immensament, la manda i servitor
a comprann; e a disnà n' ha faa ona spansciada.[24] La leva su del
scagn,[25] e, tutta stremida, la se sent ona robba, la se sent de dree
ona robba in mezz a i vestii. La vosa, compar la donzèlla[26], e lì se
ved st' immensa cova longa cinq brazza, pelosa, pelosa, che la vegnèva
foeura del vestii on gran tocch. Sta sciora, l'ha voruu deventà matta;
l' ha piangiuu, la s' è desperada, ma finalment l'ha mandaa a toeu
i dottor. L' ha mandaa in tutt el mond in cerca di pusee bravi: ma
tutti gh' han ditt, che no gh' era remedi. Alora, el Prencip, che l'
era semper staa sconduu in d' ona cassinna foeura de citàa, ona bella
mattinna l' ha ciappàa on scatolin, e lì el gh' ha faa su di pinol[27]
con quj taj figh, che faseven andà via la cova. E, siccome gh'eva
cressuu la barba, nissun le cognosseva. El s'è presentàa al palazz; e
l' ha ditt, che lu, el gh' aveva el remedi per fà andà via la cova. In
principi nissun ghe voreva cred; ma la sciora, che l' avea provà tutt i
remedi, l' ha voruu provà anca quell lì. E difatti la prima pinola, che
lu el gh' ha daa, s'è vist, a vista d' occ, scurtass la cova d'on bel
dida, d'on bel dida scurtass la cova. Ve lassi immaginà la consolazion
de la sciora! la gh' ha ditt, che tutt quel, ch'el voreva, lee la gh'
avriss daa, s' el ghe faseva andà via tutta la cova. Lu a poch a poch,
fasendeghela andà via, el gh' ha tiràa via el so tabarr, la soa borsa,
la soa trombetta. E on dì, che lee ghe n' aveva ancamò on para de dida,
l'è andàa là cont el so tabarr in spalla, la trombetta al coll e la soa
borsa in saccoccia. El gh' ha ditt:--«Mi sont quel tal Prencip, che ti
t' hê ingannaa. Per fa, che ti te podet ingannà con la toa bellezza
pu nissun, te lassi ancamò quij duu dida de cova».--E dicend inscì,
siccome el gh' aveva in spalla el tabarr, l' ha ditt:--«Vuj vess a casa
mia!»--E là, l' ha trovaa so pader, ch' el l' ha brasciàa su de la
consolazion.
NOTE