le quali significavano: PATER PATRIAE PROFECTVS EST, SALVS SECVM

SVBLATA EST, VENIET VICTOR VALIDVS, VINCET VIRES VRBIS VESTRAE, FERRO,

FLAMMA, FAME, FRIGORE.

[918] _Divin. instit_., l. VII, c. 15-9.

[919] In una profezia che il cronista Agnello (IX sec.) pone in bocca

a San Grazioso, abate di Sant'Apollinare in Ravenna, si parla di tempi

di generale sovversione, e sebbene non sia detto espressamente, pure

s'intende che quei tempi saranno gli ultimi. Tra l'altro vi si annunzia

quanto segue: «Et quod nunc est Romanorum imperium desolabitur,

et super augustalem solium reges sedebunt..... Universus contra se

excitatur invicem mundus. Et Agarenorum gens ab oriente insurgunt et

praedabunt civitates in marinis litoribus sitas, et non erit qui eruat.

Nam in cunctis regionibus terrae erunt inopes reges et diligentes

munera, et oppriment populos sibi subiectos, et peribit Romanorum

Francorum imperium, et sedebunt reges super augustalem solium, et

minuentur omnia, et praecellent servi ante dominum suum, et in his

mugiet terra, et elementa dehiscent..... et commovebantur ex coelo

astra..... et vadent nobiles Romani in aliena terra captivi propter

suas divitias. Depopulabitur a suis Roma et cuncremata incendio erit».

Grazioso fu contemporaneo di Carlo Magno.

[920] V. intorno a ciò l'erudito volume dello ZEZSCHWITZ, _Vom

römischen Kaisertum deutscher Nation_, Lipsia, p. 7 e segg. Di esso

avrò a giovarmi più di una volta nel corso di questo capitolo.

[921] Secondo la dottrina universalmente seguitata in Occidente il

regno dell'Anticristo doveva chiudere la sesta età, la quale cominciava

dalla nascita di Gesù. La divisione della storia dell'uman genere

in sei età, è dovuta, com'è noto, a Sant'Agostino (V. _De Civitate

Dei_, l. XV-XXII). Paolo Diacono novera sette età in una sua poesia ad

Adelperga. Circa le varie dottrine riguardanti la durata del mondo v.

SPENCKER, _Bestimmung der Dauer der Welt und ihrer Hauptabtheilungen

bis ans Ende der Tage nach den Geschichten und Weissagungen der

heiligen Schrift_, 2ª ed., Bützow e Wismar, 1773.

[922] _Catechesis_, XV.

[923] San Gerolamo dice nel Commento sopra la sesta visione di Daniele:

«Dicamus ergo quod omnes scriptores ecclesiastici tradiderunt, in

consummatione mundi (quando destruendum est regnum Romanorum) decem

reges futuros esse, qui orbem Romanum inter se dividant; ut undecimum

surrecturum, regem parvulum, id est Antichristus, qui tres reges primo

die de ipsis decem regibus superabit, id est regem Aegypti et Africae

et Aethiopiae; quibus ab eo interfectis, etiam alii septem reges

victori Antichristo colla submittent».

[924] V. per quanto lo concerne l'_Appendice_ in fine al presente

volume.

[925] Molti di questi trattati si trovano inediti nelle biblioteche. Un

_Antichristi vitae compendium_ è tra le prime stampe del quattrocento,

e sull'Anticristo scrivevano ancora il Grozio e l'Hammond. Por

quanto riguarda l'argomento v. VIGNIER, _Théâtre de l'Antechrist_, La

Rochelle, 1610, e la voluminosa opera del MALVENDA, _De Antichristo_,

Roma, 1604, ristampata poi con aggiunte altre due volte. V. inoltre W.

GRIMM, _Vrîdankes Bescheidenheit_, Gottinga, 1834, p. LXXI e segg.

[926] DOELLINGER, _Der Weissagungslaube_ ecc., p. 270.

[927] Ecco qui altre due testimonianze, le quali provano come segno

della venuta dell'Anticristo fosse tenuta la dissoluzione dell'impero.

In un trattato anonimo sull'Anticristo, contenuto in un codice

dell'Angelica segnato T, 6, 27, si legge al f. 3 v.: «Indagantibus

nobis sollicita consideratione signa propinqua consummationis seculi

et adventus persecutoris ultimi Ecclesiae Antichristi, et certa hoc

iubente veritate vigilantibus, ne defensioni imparatos nos reperiat

illa repentina tempestas, primum nobis occurrit destructio ac defectus

sive cessacio imperii romani». Nella sua _Chronica, qualiter romanum

imperium translatum fuit in Germanos_ (ap. GOLDAST, _Monarchia_, t. II,

p. 1467) Maestro Giordano dice: «Magnus honor est Romano imperio, quod

Dominus in hoc prae caeteris ipsum privilegiare dignatus est, quod non

veniet Antichristus, Christi et membrorum eius adversarius, nisi prius

Romanum imperium penitus sit ablatum».

[928] V. nella citata opera del Zezschwitz tutto il c. III intitolato

_Die altkirchlichen und die byzantinischn Quellen für die Kaiser- und

Antichristage_, p. 35-84, d'onde traggo quanto concerne le relazioni

della leggenda occidentale con Metodio.

[929] Ho, per altro, già fatto ricordo altrove di una versione latina

delle _Revelationes_ contenuta in un codice della Barberina non

posteriore al IX secolo. V. vol. I, p. 107, n. 52. In questo medesimo

codice sono certi _dicta sancti Efrem de fine mundi_, dove, tra

l'altro, si legge quanto segue: «In illis diebus venient ad regnum

Romanorum duo fratres et uno quidem animo praefuit. Sed quia unus

precedit alium..... solvitur, adque adversarius ei excitabit odium

inter regna Persarum et Romanorum. In illis diebus multi consurgunt

contra regnum Romanorum, sed populus Iudeorum adversarii eius erunt».

Seguiranno guerre, pestilenze, calamità di ogni sorta. «Et regnum

Romanorum tollitur de medio christianorum et traditur domino et patri.

Et tunc veniet consummatio cum ceperit consummare Romanorum regnum».

Segue il racconto della venuta e della finale disfatta dell'Anticristo.

[930] È pubblicato in appendice al IV volume delle opere di

Sant'Agostino, ed. dei Benedettini.

[931] L'una si trova a torto inserita fra le opere di Beda (Migne,

Patrol. lat., t. XC, p. 1181 e segg.); l'altra fu pubblicata

dall'Usinger, Forschungen zur deutschen Geschichte, v. X, p. 621 e

segg. V. anche il t. XXII dei Monumenta Germaniae, Script., p. 375 e

segg.

[932] _Ad Heinricum IV imperatorem_, ap. PERTZ, _Script_., t. XI,

p. 591. Benzone dice che l'imperatore sarà coronato in Bizanzio _sua

patria_.

[933] _Pantheon_, partic. X, XI.

[934] _Flores historiarum_, p. 44 e seg. Io sospetto che la profezia

si trovi anche in un poema francese di cui dà un cenno il Wolf

(_Ueber die Leistungen_, ecc., p. 158-9, n. 1) e nel quale la Sibilla

Tiburtina annunzia a un re Tracianus in Roma la nascita di Cristo e gli

avvenimenti che seguiranno poi, sino al giudizio universale.

[935] Fu pubblicato di su un codice cottoniano da Riccardo Morris nel

_Jahrb. f. rom. u. engl. Lit._, v. V, 1864, p. 194-210.

[936] Pubblicato nella _Zeitschrift für deutsches Alterthum_

dell'Haupt, v. X.

[937] _Entecrist_, pubblicato dall'Hoffmann nelle _Fundgruben für

Geschichte deutscher Sprache und Litteratur_, v. II, p. 106-26. Cf.

l'altro poema tedesco _Vom Antichrist_ pubblicato nel VI volume della

_Zeitschrift für deutsches Alterthum_ dell'Haupt.

[938] _De ortu, progressu et fine Romani imperii_, c. 23, ap. GOLDAST,

_Politica imperialia_, p. 772. Nel cod. Marciano latino cl. III,

CLXXXVII, si trova, dal f. 49 v. al 51 v., la seguente profezia, che

credo inedita, e meritevole d'essere conosciuta al par delle altre.

_Prophetia Karoli regis Francorum._

Post Karolum eius filius Karolus regnum Francorum suscipiet. In teneris

annis eius puer iste, nasciturus ex gallo, Longobardiam affliget, in

qua partes eius decesserunt, quia gallina, eius radix, remanebit sine

pullo. Per ipsum regnum dividetur Orientis, et in grave transferret

Longobardorum. Iste verus princeps erit: vix ridebit, habens nares

acutas, alta supercilia; communis staturae remanebit. Temperatus

erit; ad loquendum multum cogitabit, ad arma aspirabit. In xiiijº

suae aetatis anno simplicem deferret coronam in capite suo; populos

sibi subiectos et nationes in statum suorum diriget predecessorum. In

xiiijº aetatis suae anno magnum sibi congregabit exercitum, terram

sibi subiectam circuibit, et per ipsum tyranni regni sui plures

devastabuntur, qui gentes terrae tenuerunt sub tributo, et eius partes

incorditer servierunt. Insulam ditissimam comminuet et eius dominum

Longobardorum elargabit. Largus erit, et gazas vilipendet. Inclytus

isto princeps erit, et a deo dilectus. Nam cum columba genuerit in

xxijº suae aetatis anno. Italiam penetrabit, Romam destruet ut praesule

non sit digna, quia gemitus dedit columba horribiles. Ibidem rex

efficietur Romanorum ultra voluntatem Germanorum. Vexillum erriget a

partibus suis constitutum, et civitatem aliam peccatricem devastabit

igne et ferro, ut sal seminetur super eam; ex quo Italia ululabit; sed

usque pascua gallinae princeps sibi dominium suscipiet per columbam,

que divisa remanserat, quia non fuit pullus qui adiuvaret. Ibidem

tributa suscipiet principum scilicet paganorum: non audiet, sed eorum

superbiam infirmabit, quorum flumina transnatabit. Confliget ipsos

in partibus aquilonis, quem finaliter appellabunt regem Romanorum

vocatum a pio pastore. Et rursus in terram suam redibit, et arabum

leges omnes imperator eradere faciet, ut solum lex servetur evangelica,

et predicabitur aliis in terra desolatis populis ob initium sancti

pastoris. Et inclyti principes convertentur ad dominum, quia erit unum

ovile et unus pastor, quos clerus et nationes timebunt et honorabunt.

Circa XXX suae aetatis annum, confortatus a pio pastore, inclytus

princeps duas sibi assumet gentes et principes congregabit, maria

transfretabit, circumcisos evocabit et terras Nabuchodonosor regis

adibit, quas violenter expugnabit et obtinebit. Tandem voce preconia

mandabit ut quicumque crucem domini non adorabit morte moriatur. Terram

Caldeorum sibi accinget, et multos ex filiis Sathanae interficiet.

Civitatem sanctam Hierusalem modico prelio in suam rediget. Cum per

illam incedet, scriptum videbitur in fronte eius: _Rex sum Francorum et

Romanorum_. Sibi omnes applaudent reges Christianorum, et percurrent

in Christo reges paganorum. Circa xxxvij suae aetatis annum montem

ascendet princeps inclytus sanctissimus, et ibidem, facta deo oratione,

omnibus principibus paganorum videntibus, concisus ad Christum, tres

coronas deponet a capite, et scriptum in fronte sua domino resignabit.

Audiet eum sibi occurrere ab infimis orientis bestia horribilis

cum potestate magna; sed post pauca tempora sibi die prefixo terram

subibit; et erit luctus in fideli populo ut emittentes dicant: Mortuus

est sanctus sanctorum. Quem sequitur pius pastor trino trinos binos

idus triplicatos.

Chi trascrisse soggiunse questa nota: «Haec prophetia superius posita

transcripta fuit ex exemplari antiquissimo, quod havitum (_sic_) fuit a

domino Ioanne Marello de s.to Vitali de verbo ad verbum, sicut ibidem

erat, non obstante inconcina latinitate que in ea est. Anno domini

MCCCCº XV, quinto martii». Io ridò il testo tal quale, solo correggendo

alcuni pochissimi errori di scrittura, e supplendo l'interpunzione.

Paragonandolo col testo della Sibilla, o con quello di Assone, si può

scorgere quale relazione abbia con essi. Non mi soffermo a indagare,

chè qui sarebbe superfluo, in quale occasione questa profezia possa

essere stata composta. Anche Teolosforo da Cosenza dà all'ultimo

imperatore il nome di Carlo, e dice che deporrà la corona sul sepolcro

di Cristo.

[939] Cf. la seconda epistola di San Paolo ai Tessalonicensi.

[940] SCHWAB, _Die Legende von den heiligen drei Königen_, p. 181-2.

[941] L. I, c. 22.

[942] Cf. _The book of Ser Marco Polo, newly translated and edited by_

H. YULE, Londra, 1871, v. I, p. 120-30, nota dell'editore dove sono

raccolte intorno all'Albero secco parecchie notizie.

[943] Di ciò non è fatto cenno nè nello Pseudo-Callistene, nè in Giulio

Valerio, nè nell'_Itinerarium_. Sospetto che se ne parli la prima volta

nella _Historia de proeliis;_ ma non posso accertarmene ora. Dalla

_Historia_ questa particolarità sarebbe passata in molte delle versioni

occidentali. V. anche ECCARDO URAUGIENSE, _Chronicon universale_, ap.

PERTZ, _Script._, t. VI, p. 71.

[944] Fu pubblicato dallo ZARNCKE, _Der Priester Johannes, zweite

Abhandlung_, p. 127-8.

[945] And a lytille fro Ebron is the Mount of Mambre, of the whiche the

Valeye takethe his Name. And there is a Tree of Oke, that the Sarazines

clepen Dirpe, that is of Abrahames tyme, the whiche Men clepen the drye

Tree. And thei seye, that it hathe been there sithe the beginnynge of

the World; and was sumtyme grene, and bare Leves, unto the tyme that

oure Lord dyede on the Cros; and thanne it dryede; and so dyden alle

the Trees, that weren thanne in the World. And summe seyn, be here

Prophecyes, that a Lord, a Prince of the West syde of the World shalle

wynnen the Lond of Promyssioun, that is the Holy Lond, withe helpe of

Cristene Men; and he schalle do synge a Masse undir that drye Tree,

and than the Tree schalle wexen greene and bore bothe Fruyt and Leves.

And thorghe that Myracle manye Sarazines and Jewes schulle ben turned

to Cristene Feythe. And therfore thei don gret Worschipe thereto, and

kepen it fulle besyly. And alle be it so, that it be drye, natheles

zit he berethe gret vertue; for certeynly he that hathe a litille

there of upon him, it belethe him of the fallynge Evylle; and his Hors

schalle not ben a foundred; and manye othere Vertues it hathe: where

fore Men holden it fulle precious. _The Voiage and Travaile of sir John

Mawndevile_, ed. di J. O. Halliwell, Londra, 1839, c. VI, p. 68-9.

[946] Così nella divulgatissima leggenda del viaggio di Set al Paradiso

terrestre, di cui si hanno redazioni in tutte le lingue di Europa, e in

molti altri racconti di consimile argomento.

[947] Purgat., c. 32.

[948] In un Mistero di Chester, intitolato appunto _Antichrist_, si

vedono parecchi re far atto di sommessione all'Anticristo. Non si dice

di che regno sieno; ma l'Anticristo dà al primo di essi la Lombardia,

al secondo la Danimarca e l'Ungheria, al terzo il Ponto e l'Italia,

al quarto Roma. MARRIOTT, _A collection of english Miracle-Plays or

Mysteries_, Basilea, 1838, p. 22.

[949] Thesaurus anecdotorum novissimus, t. II, parte 3ª, p. 186 e segg.

[950] _Vom römischen Kaisertum deutscher Nation_, p. 213 e segg. Il

Zezschwitz ne diede anche una versione tedesca: _Das Drama vom Ende des

römischen Kaisertums und von der Erscheinung des Antichrists,_ Lipsia,

1878.

[951] _Der Ludus de Antichristo und ueber die lateinischen Rythmen_,

Monaco, 1882.

[952] V. vol. I, p. 257-9. V. inoltre RÉVILLE, _Essais de critique

religieuse_, n. ed., Parigi e Ginevra, 1869, _Néron l'antéchrist_,

p. 79-143, e ITTAMEIER, _Die Sage von Nero als dem Antichrist_, nella

_Zeitschrift für kirchliche Wissenschaft und kirchliches Leben_, 1882,

num. 1.

[953] Come prova del perdurare di questa credenza nel medio evo basterà

riferire ciò che Gobelino Persona dice nel _Cosmodromio_, Età VI, c. 3:

«Nonnulli opinantur Neronem non occisum, sed occultatum, et cum in illa

aetatis forma, qua fuit occultatus, futurum esse Antichristum».

[954] V. VOIGT, _Die Kiffhäusersage_, Lipsia, 1871, p. 12-3.

[955] V. SIMROCK, _Kerlingisches Heldenbuch_, Francoforte sul Meno,

1855, p. 219; BECHSTEIN, _Mythe, Sage, Mähre und Fabel im Leben und

Berwusstsein des deutschen Volkes_, Lipsia, 1854-5, v. III, p. 183-8;

G. PARIS, _Histoire poétique de Charlemagne_, p. 428.

[956] Che in queste finzioni si tratti veramente di Federico II e non

di Federico Barbarossa, come fu comunemente creduto, dimostrò in modo

da non lasciar luogo a replica, il VOIGT, _Die deutsche Kaisersage_,

nella _Historische Zeitschrift del Sybel_, v. 26, 1871, p. 131-87.

V. inoltre MEYER, _Tile Kolup_, Wetzlar, 1868; RIEZLER, _Der Kreuzzug

Kaiser Friedrich I_, in _Forschungen zur deutschen Geschichte_, v. X.

[957] Maurizio Brosch nega nella _Historische Zeitschrift_ del

Sybel, v. 35, 1876, p. 17-31, che la leggenda di Federico II abbia

avuto principio in Italia; ma senza ragioni molto stringenti, parmi.

La opinione del Voigt, alla quale io mi raccosto, fu contraddetta

anche dal VÖLTER, _Die Secte von Schwäbisch-Hall, nella Zeitschrift

für Kirchengeschichte_, v. IV, 1880, p. 360-93. Un esame più

particolareggiato e una ordinata discussione delle contrarie opinioni

sarebbero qui inopportuni. V. inoltre HAUSSNER, _Die deutsche

Kaisersage_ (Progr.), Bruchsal, 1882.

[958] V. RIEZLER, _Zur deutschen Kaisersage_, nella _Historische

Zeitschrift_ del Sybel, v 32, 1874, p. 63 e seg.

[959] _Chronicon_, ed. Wyss, p. 250.

[960] Ap. ARETIN, _Beyträge zur Geschichte und Literatur_, v. IX, p.

1134.

[961] Ciò si ha nel poema intitolato _Sibillen Weissagungen_,

composto verso il mezzo del secolo XIV, e molte volte stampato.

Una versione basso-renana di questo poema, intitolata _Sibillen

Boich_, fu pubblicata dallo SCHADE, _Geistliche Gedichte des XIV

und XV. Jarhunderts vom Niderrhein_, Annover, 1854, p. 296-332. Se

ne fece anche un libro popolare intorno al quale v. GOERRES, _Die

teutsche Volksbücher_, p. 238-42. V. inoltre MONE, _Schauspiele des

Mittelalters_, Karlsruhe, 1846, v. II, p. 305-24.

[962] V. p. 467-8 di questo volume.

[963] V. le Rivelazioni di Metodio col commento di Volfango Aytinger,

pubblicate in Augusta l'anno 1496. Nella versione latina pubblicata

nel v. III della _Bibliotheca maxima patrum_ (Lione) Turchi e Saraceni

compajono insieme.

[964] V. Eisenmenger, op. cit., v. II, p. 700, 703 e segg., 747, 805.

[965] V. intorno alla identità di Magog e degli Sciti in Ezechiele uno

scritto del LENORMANT, _Magog, fragments d'une étude sur l'ethnographie

du chapitre X de la Genèse_, nel _Muséon, revue internationale_, v. I,

p. 9-48.

[966] Dice il Renan nel suo libro _L'Antechrist_, p. 405-6: «Déjà,

vers l'époque dea traducteurs grecs de la Bible et de la composition

du livre de Daniel, l'expression qui désigne simplement dans l'hébreu

classique un avenir indéterminé, signifiait «à la fin des temps», et

ne s'appliquait plus qu'aux temps du Messie. L'auteur de l'Apocalypse

est amené de la sorte à rapporter les chapitres XXXVIII et XXXIX

d'Ezéchiel aux temps messianiques, et à considérer Gog e Magog comme

les représentants du monde barbare et païen qui survivra à la ruine

de Rome, et coexistera avec le règne millénaire du Christ et de ses

saints».

[967] _Antiq. jud._, l. I, c. VI, 1 (_Flavii Josephi Opera_, ed. del

Dindorf, Parigi, 1845-7).

[968] _Comment. in Ezech._, XXXVIII, 2.

[969] _Comment. in Apoc._, c. LXII, _Max. Bibl. Patr._ di Lione, t. V,

p. 627.

[970] Commentando nel _De civitate Dei_, l. XX, c. 11, le parole di San

Giovanni nell'Apocalissi, XX, 7, egli dice: «Gentes quippe istae, quas

appellat Gog et Magog, non sic sunt accipiendae, tamquam sint aliqui in

aliqua parte terrarum barbari constituti, sive quos quidam suspicantur

Getas et Massagetas, propter litteras horum nominum primas, sive

aliquos alios alienigenes, et a Romano jure sejunctos. Toto namque orbe

terrarum significati sunt isti esse, cum dictum est, _Nationes quae

sunt in quatuor angulis terrae_: easque subjecit esse Gog et Magog».

[971] V. ISIDORO DI SIVIGLIA, _Orig_. IX, 2, 27; ZONARA, _Annales_, l.

I, c. 5.

[972] _Quaest. hebr. in Genes._, X, 2.

[973] _De fide ad Gratianum_, II, 4.

[974] NEUBAUER, _La géographie du Talmud_, Parigi, 1868, p. 422: «Magog

est rendu dans le Tal. de Jér. par _Gothia_, ce qui se rapporte à

l'invasion des Goths, que la tradition juive identifie avec celle du

peuple Gog et Magog. Le Tal. de Bab. rend Magog par Kandia, ce qui est

sans doute une faute de copiste. Quant au Targoum du Pseudo-Jonathan,

qui lit ici _Germania_, il faut le faire rapporter au mot Gomer». Cf.

Lenormant, scritto citato, p. 9-10.

[975] Renan, op. cit., p. 460.

[976] _De bello judaico_, l. VII, c. 7 (ed. cit.): Τῆς παρόδου γὰρ

οῦτος δεσπότης ἐστὶν, ἣν ὁ βασιλεὺς Ἀλέξανδρος πύλαις σιδηραῖς κλειστὴν

ἐποίησε.

[977] V. più oltre le curiosa leggenda narrata da Giosippo Gorionide.

[978] Egli nota delle seconde (_Hist. nat._, VI, 2): «ingens opus,

montibus interruptae repente, ubi fores obditae ferratis trabibus». A

tale proposito è da avvertire che le Porte Caspie e le Porte Caucasee

non sono la medesima cosa, come fu creduto da molti, ed anche da

alcuni recentissimi, sebbene già lo stesso Plinio riprendesse sì fatta

confusione. Il nome di Porte Caucasee appartiene alla gola di Dariel,

detta dai Georgiani Khewis-kari; il nome di Porte Caspie al passo di

Derbent, chiamato Bab-al-uab dai Persiani, e Demir-kapi dai Turchi.

[979] _Opera_, ed. dei Benedettini, v. IV, col. 661. San Gerolamo

identifica per altro gli Unni da lui descritti con gli Sciti descritti

da Erodoto: «Hanc gentem Herodotus refert sub Dario rege Medorum

viginti annis Orientem tenuisse captivum, et ab Aegyptiis atque

Aethiopibus annuum exegisse vectigal». Nel fatto dunque egli veniva

a identificare gli Unni con le genti di Magog, che erano appunto gli

Sciti di Erodoto, ma nel suo concetto ne li distingueva, giacchè noi

abbiam veduto che egli non ammetteva la opinione dei Giudei e dei

giudaizzanti che quei di Magog fossero gli Sciti.

[980] Ed. di F. Weber e J. Caesar, Marburgo, 1858-64, l. III, c. 6. p.

180.

[981] _De bello persico_, I, 10.

[982] _Chronicum_, c. LXVI, ap. BOUQUET, _Recueil des historiens des

Gaules_, t. II, p. 438-9: «..... transmittens Heraclius legationem ad

Portas Caspias, quas Alexander Magnus Macedo super Mare Caspium aereas

fieri, et serrare jusserat propter inundationem gentium saevissimarum,

quae ultra montem Caucasi culminis habitabant, easdem portas Heraclius

aperire praecepit: indeque centum quinquaginta millia pugnatorum

auroque locatorum auxilio suo contra Sarracenos ad praeliandum mittit».

V. anche l'_Eraclius_ tedesco di Otten pubblicato dal Massmann,

Quedlinburgo e Lipsia, 1842, v. 5094-136.

[983] L. III. c. 20.

[984] L. VIII, c. 3.

[985] DUBOIS, _Voyage autour du Caucase_, Parigi, 1839-43, v. II, p.

31-2.

[986] Il DOELLINGER, _Der Weissagungsglaube und das Prophetenthum in

der christlichen Zeit_ (_Hist. Taschenb._ del Raumer, serie Vª, v.

I, p. 306), ricorda la poesia di un Giacobita siriaco del VI secolo,

dove è narrata la leggenda delle genti rinchiuse. Non so se questa sia

quella stessa di Mar Yakub, di cui dovrò far parola più oltre, e di cui

non mi venne fatto di conoscere sicuramente la età.

[987] Cap. XVIII; cf. c. XXI.

Roma nella memoria e nelle immaginazioni del Medio Evo vol. II · 第 41 / 43 段