Ab amico semel iterumque audivi memorari machinamentum in
Palatio Vaticano, Romæ, in sedibus Latinitatis, quo homines aut
merces aliaque onera in sublime tolluntur, aliquo vocabulo Græco
appellari. Atqui machinamentum illud notissimum in historia
Romana est, partim ad tollendam aquam, partim milites in muros
hostium, sæpius descriptum (Liv. 24, 34, Sil. Ital. 14, 320,
ss), sed non nominatur, sed Flavius Vegetius Renatus (Instit.
Rer. Milit. 4, 21) perinde atque Æneas in suo tractatu “De
Toleranda Obsidione” (Cap. IX.) bis memorat sub nomine
tollenonis, cuius effigiem etiam fert editio Lugd. Batav. anni
1645.
Hoc exemplo tantum sit ad ostendendum non omnia Romanis ignota
fuisse quæ ipsi nesciamus, nec proinde novis vocabulis opus
esse, nisi prius certe constat rem prorsus novam, ac Romanis
ignotam esse. Ut addam exemplum alterum. Conclamatum in toto
mundo est paucis annis ab hinc, quum par rotarum fabricatores
commenti sunt, cui singuli insidere, atque celerius vehi
possent. Nomen aptum ad nostra usque tempora nullis linguis ei
repererunt, et in sua inscitia continuo ad vocabula Latina aut
Græca recursant et ineptiunt, veluti velociped, bicycle, quum si
vel parum Latine scirent, reperirent vocabulum Romanum birotam.
Minime igitur existimandum est Latinam linguam esse impotem,
modernas autem terminis technicis scatere. Quin contra. Technici
et fabri parum aut nihil sciunt Latine, et quum suæ linguæ eos
fallunt, pro salute sua ad Romanos Græcosque recursant, ibi
autem, quum sint imperiti, inepta vocabula exquirunt, unde fit
ut termini technici modernorum idiomatum fere omnia absurda et
absona reperiantur.
Machinatores et fabri ac technici, qui machinamenta
comminiscuntur, partes, saltem Anglica vernacula, digitos,
ungues, pedes, genua, oculos, talos, plantas, cubitos, simios,
caudas, et huius generis nominibus appellant. Quum vernacula
haud sufficit, præsertim apud chemicos, ad Latinam Græcamque
linguas recurrunt, quæ vocabula quam ipsi penitius non
intelligunt, monstra Latinitatis et Græcitatis creant, uti
aviare, submarinum, basis, automobile, locomobile, locomotivum,
motor, tractor, elevator, cafeteria, restaurant, vitamen, et sic
deinceps. Videamus singula:
a. Aviare, aviatio, aviator, verba, quibus volatum hominum,
navigationem aeream ac navigatorem nostri technici significari
volunt. Ipsi, utique de avi cogitant, quasi muscæ, culices,
papiliones ac vespertiliones non æque volent. Nesciunt enim
verbum idgenus Latine nullum esse; si autem esset, significaret
a via in ávia, dévia (sine via), in tesqua, in deserta aliquem
deducere. Latine eiusmodi homines aeronautas appellamus. Verum
si e volare nova fingere volumus, licet eos volucrios, naves
volucrias alites, alivolas appellare.
b. Submarinum, vocant navim, quæ ad arbitrium sub aquam mergi et
emergi potest. At inepte dictum. Sub mari nihil aliud est quam
terra, cuncta alia sunt in mari. Tum navis idgenus non modo in
mari, sed in lacubus, fluminibus, vino et lacte quoque
mergeretur. Latine id nos mergulam appellamus, quoniam habemus
mergum, mergulum, mergitem, quia vero de navi agitur, placuit
formam fœmininam in usum convertere.
c. Basis linguis modernis in diversissimos usus adhibetur, etiam
volunt ea stationem mergularum significare occultam, unde
mergularii suum victum, arma et iacula clam hostibus commode
comparare possint. Nos eam suppetiarium appellamus.
d. Automobile figmentum Francicum imperitissimum, quo nihil est
revera auto-immobilius. Homo est automobilis, animalia cuncta
sunt automobilia, sed machilla ea non est. Itaque placuit nobis
id Latine digam nominare, ad normam bigarum, trigarum,
quadrigarum, in quibus iga iugum significat, d autem in nostro
vocabulo de, i. e., déiugum, á-iugum, sine iugo.
e. Locomobile, locomotivum, figmentum — ut putamus — Americanum.
His autem vocabulis partim machinam portabilem, partim talem
designare cupiunt, quæ vehicula, carros, vectacula, e loco in
locum divectare valeant. At sol, terra omnia corpora cœlestia
locomobilia sunt; atque in hoc mundo nostro partim Sol ipse,
partim vis attractiva molis telluris sunt sola locomotiva.
Proinde æquum existimavimus nomen machinæ effingere ex iusta
radice Romana, cieo, verbo probo, et cietrum appellare, quo
nihil aliud denotaretur quam machinamentum ad vectandos carros
quacunque reoneratos.
f. Motor, tractor, elevator, vocabula Latina quidem, sed inepte
applicita. Per primum enim cietrum, sive cietorium volunt
indicare, quod alias machinas in motum, cursum, versationem
agat, verset atque motet, quod eapropter motatorium posset
vocari; alterum præsertim agricolarum cietorium est, quod aratra
— unum aut plura — “discos,” hirpices, per arva vectet, non modo
“trahat,” quod ex tractione vectura non necessario sequitur.
Denique elevator hoc sensu est idem quod, ut supra ostendimus,
Romanis tolleno vocabatur. Sciendum præterea est præceptum
Emmanuelis Alvari, de terminatione — or:
“or maribus servit, muliebris demitur arbor”
quod significat omne nomen substantivum Latinum, quod in -or
exit, personam marem, h. e., hominem, non machinamentum, rem
neutri generis, denotare.
g. Cafeteria, videtur esse figmentum Hispanicum, eodem modo, quo
in locum vocabuli Romani classici, “peditatus,” infanteriam, h.
e., turbam, catervam, agmen “infantum,” loco “pubis Romanæ,”
“iuventutis Romanæ” supposuerunt. Verumtamen in sua inscitia
nesciebant — teriam Latine -tarius, -ia, -um esse, in qua
terminatione t pars radicis est, quo tamen caffa (cah-ve) caret.
Latine caffariam (tabernam) vocare licebit.
h. Restaurant, verosimile est Francorum deliramentum esse.
Participium Præsentis Latine semper Subiectum activum, ergo
plerumque hominem denotat, itaque restaurans homo est, non
locus. Latine ganeam, popinam, cauponam istiusmodi locum
appellamus. Non nostrum vocabulum est, sed memoramus tamen ut
rem inconditam e centenis millibus “terminorum technicorum”
idiomatum modernorum. E novissimis chemicorum esto
i. Vitamen, vel, ut ipsi ambigui scribunt, vitamine, atque
vitamin, quo aliquid recens inventi ex genere substantiarum,
quibus vita humana nititur, in quibusdam cibis. Imperitus
Latinitatis medicus, aut chemicus fando audivit formativam
particulam -men, atque — mentum; sed iam nesciebat eam verbis
tantum appendi, non autem nominibus substantivis, sic, ligamen,
certamen, luctamen, h. e., ligo, certo, luctor. Quum hoc sit
principium, vitamen, composi tum e vito, vitare, devito, evito,
loco vitam gignendi, aliquid evitandum suadet.
Sufficiant hæc pauca memorasse ad ostendendum Benevolis
Lectoribus idiomata moderna suis terminis technicis minime
gloriari posse si trutinæ rationis iniiciantur et cum Latinis
sive Romanis, sive Medii Ævi, sive nostræ propriæ creationis
compensentur. Romani a nobis vestitu, alimento, domibus,
supellectili, artibus fabrilibus, agricolatu, mercatu, itinere
faciendo, ludis, moribus multum differebant. Nec tamen
existimandum est iis in omni humana occupatione verba defuisse;
sed magna pars litterarum Romanarum intercidit, nec verborum
monumenta ad nos pervenerunt, prohinc, etiamsi in vita
Europæorum quotidiana usque multa vocabula ut Latina
circumferuntur, tamen, quoniam nulla scripta auctoritate
confirmantur, iis, saltem publice scribendo, uti nemo audet.
Quid de mercibus plumariarum, tenuariarum, ubi muliercularum
stolæ, subarmalia, strophia, mitellæ, infulæ, patagia,
centenaque alia munditiei paraphernalia parabantur, venibantque
omnino ut in nostris tabernis, nulla fuerunt nomina? Fuerunt
certe, ac plurima horum etiam hodie exprimi queunt, perinde ut
in omni negotio et industria, in fabricatura, mercatura,
tabellaria, argentaria, bastagaria, modo sciamus. Haud exigua
pars eiusmodi vocabulorum in variis meis libris iam evulgata
est, sed, fortasse maior necdum descripta est. Si fata siverint,
fortasse cætera quoque litteris committam.