Van de talrijke Roomsche volksscholen is nauwelijks de schoolbevolking
afgegaan, of zij wordt opgenomen in de patronages, geleid in de richting
van de Vereeniging: Voor eer en deugd, en geroepen, bij haar intrede
in het leven deel uit te maken van den Boerenbond »Vereeniging tot
bescherming van den middenstand," of van den »Volksbond", tengevolge
waarvan zij zich vestigt op het platteland en in de stad, en zich
vertrouwd maakt met den landbouw, of commercieele of industrieele
bedrijven.
Op dit oogenblik ook wordt zij geholpen in den dagelijkschen strijd
voor het bestaan door de instellingen van voorzorg (credietkassen,
verschillende onderlinge waarborgen); verdedigd tegen het alcoholisme
door de matigheidsbonden: de kruisverbonden en de Mariavereenigingen;
bijgestaan in den nood door de genootschappen van St. Vincent de Paul,
die bizonder bloeiend in Nederland, hun zorg niet bepalen tot hulp
aan den enkele, maar ook scholen bouwen en maatschappelijke werken
ondernemen. Indien men zich rekenschap wil geven van het innerlijk
leven, dat in dit geheele net van katholieke vereenigingen zich beweegt,
dat men dan bijvoorbeeld naar Maastricht in Limburg ga. Daar in het
groot gebouw van »het gesticht de Stuers", alzoo genoemd, omdat het
zijn ontstaan te danken heeft aan een mild legaat, vermaakt door een
man van vermogen: den heer Ridder de Stuers, oud-adjunct van de stad,
trekken zich de algemeene diensten voor geheel de provincie samen; het
secretariaat van den arbeid van de »Limburgsche Roomsch-Katholieke
Volksbond"; de arbeidsbeurs van den Volksbond van Maastricht: de
Redactie en administratie van de "Volksbode", het wekelijksch orgaan
van het katholieke sociale leven in het Zuiden; het secretariaat van
den Bond tegen het Alcoholisme: »Sobrietas" die te zeggen heeft over
negen diocesaan-bonden en 62.000 leden; het centraal bestuur van de
Limburgsche Katholiekendagen, dat tegelijk het »Bureau van de Katholieke
pers" is. Met dit provinciaal middelpunt staat geheel de Katholieke
organisatie van de diocese Roermond in verband. Zonder te spreken van de
vereenigingen met meer weldadig of godsdienstig doel, het is vandaar dat
het wachtwoord zich voortgeplant heeft tot 2176 leden van den Volksbond,
tot 395 leden van de onderlinge verzekering van Katholieke onderwijzers,
tot 1699 leden van het Kruisverbond, tot 13649 leden van den
Landbouwbond, tot 631 van de »Hanze" en tot 779 leden van den centralen
R. K. Mijnwerkersbond.
In de andere diocesen doet zich hetzelfde verschijnsel voor en openbaart
zich dezelfde werkzaamheid, door de edele en verstandige toewijding van
de Nederlandsche Roomschen aan de zaak der arbeiders.
Onder de belangrijke maatschappelijke werken moeten in de eerste
rij genoemd worden de boerenbonden. Ontstaan uit een reactie tegen
de »Maatschappijen van Landbouw" waarin de liberale invloed de
overheerschende was, hebben zij zich snel ontwikkeld vooral in
Noord-Braband en Limburg. Zij hebben voortgebracht syndicaten van koop
en verkoop, melkerij-coöperaties, onderlinge credietbanken, en gevestigd
een volledige rij van instellingen, gedreven door de edele begeerte, om
het stoffelijk en zedelijk welzijn alom onder de landbouwende bevolking
te brengen, en doordrongen van dezen practischen geest, die den
Nederlander kenmerkt. Deze plaatselijke vereenigingen, streng Roomsch,
welker besturen alle ter zijde worden gestaan door een geestelijken
adviseur, zijn aangesloten in provinciale vereenigingen, en deze weer
in een nationale organisatie, genoemd »de Nederlandsche Christelijke
Boerenbond" die ongeveer 50.000 leden heeft. Maar, op dezen hoogsten
trap, vindt men niet meer uitsluitend vereenigingen van Roomschen, men
ontmoet ook Protestantsche; deze zich vereenigende met gene in een
machtigen Bond, op den grondslag van een algemeen Christendom.
Evenzoo zijn de Roomschen niet onverschillig gebleven in de beweging van
de fabrieksarbeiders. Hierin hebben zij meer bizonder de socialistische
concurrentie te verduren gehad, maar de voortgang van de revolutionaire
ideeën heeft hen nòch verschrikt, nòch ontmoedigd. Hun arbeid dagteekent
van 1888. In dit jaar stichtte de heer Passtoors, een oud-onderofficier,
die naar de industrie was overgegaan, de eerste Katholieke
arbeiders-vereeniging, die weldra toenam en zich ontwikkelen mocht; een
vruchtbare levenskiem, waaruit is voortgekomen een machtig getakte boom:
de Nederlandsche Roomsch-Katholieke Volksbond. Zijn eerste »adviseur"
was Mgr. Eigenraam. De encycliek »Rerum Novarum", die bij de Katholieken
van heel de wereld de sociale onaandoenlijkheid afschudde, en de sterke
strooming die zich terzelfder tijd openbaarde in de richting van de
arbeidersvraagstukken, zetten aan de organisatie een buitengewone
geestdrift bij. In 1893 op het oogenblik, dat Mgr. Konings Mgr.
Eigenraam als geestelijk adviseur verving, was de Volksbond van de
Roomsch-Katholieken in Nederland reeds sterk; zij had zich ontwikkeld;
zij had in Rotterdam een congres van twee dagen gehouden, een program
van sociale eischen aangenomen, een adres aan de Koningin-Regentes
geformuleerd, om haar bloot te leggen welke hervormingen gewenscht
werden ten gunste van de arbeiders. Maar terzelfder tijd wijzigde zich
haar karakter eenigszins: de Volksbond was in 't leven geroepen om in
zijn rijen op te nemen arbeiders en kleine burgers, gesalarieerden en
patroons, en de gemengde vereenigingen beantwoordden alzoo aan het
ideaal van haar stichters. Het bleek dat daar een zeer goed begrip van
maatschappelijke eensgezindheid had voorgezeten. Helaas, de practijk
mocht er het succes niet van verzekeren. En langzamerhand kwamen in de
plaats van de gemengde vereenigingen arbeidersafdeelingen voor den dag.
De Volksbond, die voortging onder zijn leden te tellen burgers en
patroons, is meer en meer geworden de bond van Nederlandsche Roomsche
arbeiders; een machtige vereeniging, die tot in deze laatste dagen
zich splitste in even zooveel vereenigingen als er diocesen zijn,
zonder dat er eenige officieele band tusschen bestaat. Er bestaat op
't oogenblik een centraal bestuur, aan welks hoofd de heer Passtoors
staat, afgevaardigde van Beverwijk, die aanhoudend met bekwaamheid en
bevoegdheid leiding gegeven heeft ter bereiking van het doel, dat de
Bond zich voorstelt. De leden, ongelijk verdeeld over de vijf diocesen
van Holland, gaan de 48.000 teboven; het onderscheiden initiatief, dat
genomen werd, mocht vruchtbaar zijn; de congressen die georganiseerd
werden hadden goed gevolg; de instellingen, die gesticht werden,
bloeien: zooals het werk van het ambachtsonderwijs, sociale cursussen,
spaarkassen, onderlinge verzekeringen, propagandaclubs, enz.; van
het orgaan »de Volksbanier" worden meer dan 10.000 exemplaren
gedrukt; de actie, die uitgegaan is op de openbare meening en bij de
volksvertegenwoordiging, is gevestigd geworden door de nauwgezette
bestudeering van de wetsonderwerpen, die in voorbereiding zijn en door
een moedige propaganda.
»De Volksbond" vereenigt echter slechts een gedeelte van de Roomsche
krachten. Tot den »Boerenbond" behoort een ander deel. De »Hanze"
die de groote vereeniging is van de kleine burgerij, en waaraan een
geestelijke, Ds. Nouwens, al zijn kracht wijdt, omvangt nog een ander
deel. Boven deze komt sedert drie jaren een uitgebreider organisatie
met ruime vooruitzichten en grootsche doeleinden: nl. de Katholieke
Sociale actie. Dit is geen nieuwe vereeniging, en dat is het wat haar
onderscheidt van de Duitsche Volksvereeniging, maar de verbinding
van al de Roomsche vereenigingen, die in Nederland maatschappelijken
invloed oefenen. Haar bewerktuiging is van eenvoudigen aard; in elke
plaats benoemen de verschillende ambachten twee afgevaardigden om de
plaatselijke afdeeling te vormen; de voorzitters en de secretarissen
van de locale comite's vormen het diocesaan comité; de voorzitters en de
secretarissen van de diocesaan comite's stellen den centralen raad saam,
die een algemeen secretaris en meerdere assistenten voor de werkzaamheid
van het centraal Bureau benoemt. De voorzitter van den centralen Raad
is de heer Van Nispen tot Sevenaer, afgevaardigde voor Nijmegen; de
algemeene Secretaris de heer Aalberse, afgevaardigde van Almelo;
geestelijk adviseur de heer abt Angenent, professor aan het Seminarie te
Warmond. Het Centraal Bureau is gevestigd in Leiden. Het biedt werkelijk
een uitnemend arsenaal, bezit een schoone bibliotheek en vormt een
belangrijke inlichtingendienst.
Aldus vinden we zijn zinspreuk werkelijkheid geworden: Centralisatie van
bestuur, decentralisatie van actie.
Centralisatie van het bestuur; want de geheele beweging gaat vandaar
uit; maatschappelijke enquêtes, de meest verschillende publicaties, de
veldtocht van vergaderingen, de organisatie van de »sociale weken" enz.
Een wekelijksch overzicht: de Katholiek, Sociaal Weekblad, dubbelblad
van het dagblad »de Voorhoede", draagt tot alle hoeken van het land uit
de ideeën en de wijze van werken van deze uitgestrekte organisatie, die
reeds meer dan 70.000 leden telt.
Decentralisatie van werkzaamheid; want de vereenigingen blijven, hoe ook
in de organisatie opgenomen, toch zelfstandig, gedragen zich naar haar
eigen regelingen en overeenkomstig haar eigen doel, bijna zonder dat het
centraal bestuur zich aanmatigt haar iets anders te geven dan raad, een
steun en een parool in de ernstige omstandigheden, die de eenheid van
alle krachten en van alle goede gezindheid eischen.
Zoodanig is in 't kort de sociale arbeid van de Nederlandsche Roomschen.
Er moet nog aan toegevoegd worden, dat deze beweging zoo volledig, zoo
vruchtbaar in resultaten, en zoo rijk in verwachting, in volmaakte
harmonie zich ontwikkeld heeft, onder de goedkeuring en het bestuur
der bisschoppen. Terwijl zij aan de vereenigingen groote vrijheid van
beweging lieten, hebben zij de beginselen geregeld waarvan de actie had
uit te gaan, en met hun herdersstaf hebben zij hun kudde geleid in de
richting van de maatschappelijke werkzaamheden, aansporend of matigend,
al naar het noodzakelijk was, en als zoodanig ware aanvoerders van het
Roomsche leger, met getrouwheid gevolgd, en met goed gevolg begrepen.
't Is niet tevergeefs dat de vermaarde Dr. Schaepman van hen zeide:
»Ons vertrouwen en onze hoop rusten op hun woord, op hun macht,
op hun wijsheid, op hun leiding. Zij hebben gesproken, zij hebben
gehandeld met voorzichtigen moed, en op deze wijze hebben zij tusschen
de verschillende takken van arbeid en instellingen een uitnemende
samenbinding tot stand gebracht, en ze een hooge vlucht doen nemen."