Chèl al veva tacàt: “Maj a no sarà

che sens’òrdin a sedi la religion

da la montagna660, o che pì no s’ušarà.

Chì’l timp lìbar al è d’alterasiòn:

di chèl che’l cjèl da sè in sè al risèif

chì a si pòl cjatà—e no di altri—rašòn.

Par chèl nè ploja nè tampiesta nè nèif

nè calìgu nè rušada pì’n sù a cola

’n ta sta scjala di tre scjalìns, nencja par intìf:

nè nulòn nè nuluta si jòt ca cala,

nè tons nè lamps, nè la fia di Traumànt,661

che’n tal aldilà’l stes post spes a mola:

il vapòu sec a no si alsa pì’ndavànt

dal pì alt daj tre scjalìns ch’i’ai minsonàt,

’ndà che’l vicari di Pieri ghi fà da sant.

Cal tremi un puc pì’n jù a pòl èsi veretàt;

ma par che'l vint che'n cjera a si plata,

i no saj parsè ma chì sù maj al à tremàt.

Chì a trema cuant che n’ànima neta

a si sìnt, cuant ca và’n sù o ca si mòuf

par zì’n sù, e a siga ben contenta.

Al prova’l so stat pur il so volej nòuf,

chè, dut lìbar adès di cambià convènt,

l’ànima al surprìnt, e’ntòr di plašej ghi plòuf.662

Prin a vorès, ma a no lasa’l talènt

che la gjustìsia dal alt, cuntra che voja

ca veva di pecjà, a mèt al tormènt.663

E jò che’n ta stu post i vevi patìt via

sincsènt àis e pì, pur adès i vevi sintùt

na voja di zì’n alt, na libera voja:

ma scju bòis spirs, e’l teremòt, ti’as sintùt

che par chista montagna a vàn laudànt

il Signòu, che svels jù fedi zì’n sù, par dut.”

Cussì ni veva contàt; ma’a si la steva tant

godìnt dal bevi com’ca era granda la sèit,

ch’encja jò stu bevi mi lu stevi tant gustànt.

E’l me sàviu duce: “Ormaj i jòt la rèit

che chì vi lèa sù e com’ca vi mola,

il parsè dal tremà e dal godi la sèit.664

Ma dìšmi, par plašej, cuj èritu ulà,

e parsè par tancju sècuj distiràt

chì sotu stàt? Dìs, e la rašòn dàmila.”

“Tal timp lontàn cuant che’l bon Tito, judàt

dal grant re, vendicàt’l veva li ferìdis

ca sbicjàvin’l sanc da Gjuda baratàt,

cul nòn cal crès onoràt’n ta li memòris,665

i’eri jò di là,” rispundùt al veva chel spirt,

“cun fede no’ncjamò, ma òperis famòšis.

Cussì dols al era’l me poètic spirt,

che, tološàn666, a sè tiràt mi veva Roma,

’ndà che la me front meretàt a veva’l mirt.

Là ’ncjamò la zent Stasio a mi clama:

di Tebe cjantàt i’ai, com’pur dal grant Achìl;

ma colàt i soj sot la secònda cjama.667

Sul me ardòu li falìscjs tal me curtìl668

a colàvin e a scjaldàvin, da la dura flama,669

che dut atòr a luminèjn, pì di mil;

da l’Eneide i dìs, che da vera mama

mi’a tant nudrìt cuant ch’i stevi poetànt:

sensa di ic, scrìt no varès nuja di fama.

E par èsi stàt vif ulà pròpit cuant

che Virgìlio al scriveva, i varès dàt

un àn pì di sè ca mi tocja’n ta stu bant.”670

Vièrs me sti peràulis Virgìlio al veva voltàt

cun muša che “Tas” a diševa, tašìnt;

ma miga dut a pòl fà la volontàt,

ch’al ridi e planzi fàsil ghi’è’l zì seguìnt

la pasiòn da ’ndà che ’l un e ’l altri al vèn,

che’i pì onèscj’ a stent si tègnin, pur volìnt.671

E jò i vevi suridùt, com’un cal fà’un sen;

e tašùt al veva'l spirt, e n’ocjada i veva dàt

in taj vuj ’ndulà che’l ver a si lès pì ben;

e “Se’n ben un grant sfuàrs672 ti tèn alsàt,”

al veva dìt, “parsè pròpit’n ta stu momènt

i’atu suridùt, com’ch’jò i’ai ben notàt?”

Jò chì da na banda a l’altra voltàt mi eri a stent:

‘Tas,’ dìt mi veva chista; che altra cun primura

a voleva ch’i dišès; e’l me mestri, atènt,

il me suspìr al sinteva, e “Nosta vej poura,”

a mi dìs, “di parlà, ma còntighi pur

sè cal vòu savej cu la pì granda cura.”

Alòr jò: “Maravèiti, maravèiti pur,

spirt antìc, di vèjmi a ridi notàt;

ma èco n’altra maravèa, par sigùr.

Chistu che’n alt al tèn il me vuli guidàt,

al è chel Virgìlio che l’ispirasiòn

di cjantà daj òmis e daj dèos ti’a dàt.

Se’l me ridi’l pareva vej altra rašòn,

chè a no era vera; cròt invensi

che chèl al era che di luj ti’as dàt espresiòn.”

Zà ai piè lu jodevi inclinasi

dal me mestri, ma luj al veva dìt: “Fradi,

jò e te i sìn spirs; a n’ocòr sbasasi.”

E chèl in tal alsasi: “Ben ti pòs jodi

il grant amòu che a te mi scjalda

cuant che di sè ch’i sìn pì no mi recuardi,

e’i trati na ombra coma roba solida.”

Cjànt Vincjaduèšin

’L ànzul al era zà davòu di nu restàt,

chèl che par chèl tal sest ziròn entràs i’èrin,

dopo vèjmi da la front n’altri P673 netàt;

e di che di vej gjustìsia a volèvin

dìt ni veva ca èrin beàs, e li so vòus674

doma cun sitiunt uchì a finìvin.

E jò, mancu che’n altri poscj’ gravòus

i zevi, e’ai spirs svels ghi stevi davòu

cun’un pas ca no mi’era par nuja penòus,

cuant che Virgìlio ’l veva scuminsiàt: “’L amòu,

impiàt da virtùt, altri al à sempri ’mpiàt,

se la so flama mostràt si’a par di fòu;

e dal momènt che chì jù al è capitàt,

di fàt, tal limbo dal infièr, Gjovenàl,

che sen da la to afesiòn mi’è stàt dàt,

il me benvolej par te al è stàt tal

che maj al era stàt cun maj’ncuntrada persona,

che curt mi somearà’l scalà stu rivàl.675

Ma dìšmi, e d’amìc ti mi’as di perdonà

s'i mi faj lìbar di molà’un puc il fren,

e tu coma compaj cun me rašona:

com’eše ca si’a’nserìt in tal to sèn

l’avarìsia, tal miès di cussì tant sintimìnt

che di chèl un omp coma te al era plen?”

A Stasio ghi veva sbrisàt da ridi sintìnt

sti peràulis, ma dopo al veva rispundùt:

“Ogni mot dal to amòu contènt mi rìnt.

Spes a susèdin ròbis, un puc di dut,

ca ni fàn dubità ca sèdin vèris

pars’che la vera rašòn i no vìn jodùt.

Tu ti cròdis—chistu a s’jòt da li to domàndis—

ch’jò’i sedi stàt tiràt676 ta l’altra vita,

forsi parsè ch’i’eri’n ta che bàndis.677

Tèn in mins che l’avarìsia distanta

da me pur masa a era, e sta dismišùra

par sècuj pajà cjara mi l’an fata.

E s’a no fòs ch’jò cjatàt i vevi la me cura

cuant che capìt i vevi se che dìt ti vèvis,

secjàt da sta nustra puora natura,

‘Parsè no sostegnèišu, o santi bràmis

dal oru, il apetìt di scju puòrs mortaj?’,

zirànt i sintarès che gran sburtàdis.678

Alora i mi eri necuàrt, pì di maj,

dal me grant spindi, e i mi eri pentìt

alòr di chistu e di ducju i altri maj.679

Cuàncjus ca si cjataràn cul cjuf sparìt680

par gnoransa di no vej savùt stà pecja

netà, pentìs, in vita o’n tal so lìmit.681

E a è pur ver che la colpa ca fà zì via

par dreta opošisiòn n’altri pecjàt,

insièmit cun chèl uchì’l so vert a secja:682

alora, s’jò’i mi eri tra che zent cjatàt

ca plans l’avarìsia, par vignì purgàt

dal so ešàt contrari a mi veva tocjàt.”683

“Adès, cuant che da li crudèl àrmis ti’as cjantàt,

e di che puora disgrasiada d’Jocàsta,”

al veva dìt chèl cal veva i pastoràls684 cjantàt,

com’ca s’jòt da chèl che Clio685 a tasta,

tiràt no ti veva ’ncjamò tra zens fedèlis

la fede, che sensa di chè’l bon fà nol basta.686

Cussì esìnt, cual soreli o cjandèlis

a ti vèvini stenebràt cussì che dopo alsàt

ti vèvis davòu dal pescjadòu li vèlis?”

E chèl a luj: “Tu par prin ti mi vèvis inviàt

a Parnàs a bevi’n ta li so gròtis,

e par prin a Diu ti mi vèvis luminàt.

Ti vèvis fàt coma chèl cal và’n ta li nòs scùris,

che’l lumìn cal tèn davòu no ghi zova,

ma dopo di luj’l lasa zens ben studiàdis,

cuant che dìt ti vèvis: ‘Il sècul si rinova;

a torna gjustìsia e’l prin timp umàn,

e dal cjèl a vèn jù na rasa nova.’687

Tu688 ti mi’as fàt poeta, e tu cristiàn:

ma par che miej ti jòdis il me ritràt,

a coloralu i slungjaraj la man.

Il mont intej al era zà plen doventàt

da la cristianitàt, ben semenada

da dut chel discori su l’eternitàt;

e la peràula, zà minsonada,

d’acòrdu a zeva cuj nòufs predicjadòus;

che a lòu ghi vevi la me atensiòn prestada.

A pàrimi a èrin prest vegnùs sens da la cròus,

che cuant che Domisiàn i'u veva perseguitàs,

sensa’l me planzi no èrin stàs i so dolòus;

e mentri che di là i vevi ’ncjamò i me pas,

judàs i'u vevi, e li so ušànsis jùstis

fàt a vèvin che ogn’altra seta i dispresàs.

E prin ch’jò’i menàs i Grecs in ta l’àghis689

di Tebe, poetànt, i eri stàt batiešàt;

ma, pauròus, platàt i vevi li me nov’idèis,

e paganèšin par lunc timp i vevi mostràt;

e par stu pìsul timòu il cuàrt sìrcul

a mi’a par pì di cuatrisènt àis serclàt.

Tu duncja che vierzùt i ti mi’as il vul

che sieràt al era stàt al ben ch’i’ai contàt,

mentri che sù’i zìn vièrs il pròsin sìrcul,

dìšmi’ndà che l’antìc Terensio’l vèn cjatàt,

Cecilio, Plauto e Vario, s’i ti lu sàs:

dìšmi ’ndà ca sòn se ognidùn al è danàt.”

“Scju chì e Persio e jò e àltris rivàs,”

al veva dìt il duca me, “cun chel Grec i sìn690

da li Mùšis miej nudrìs d’altri so latàs,

ta’un sìrcul da la scura prešòn, tal prin:

tanti vòltis i rašonàn di chel mont691

’ndà che li nustri nànis sempri a vìvin.

Euripide al è cun nu, e Antifònt,

Simonide, Agaton e àltris pur,

grecs che cul oràr a ornàvin la front.

Chì da la to zent692 a si pòl jodi pur,

com’Antigone, Delfilia e Argja,

e che puareta di Ismene693, ic pur.

A s’jòt encja chè ca à mostràt Angja:

chì a è la fia di Tirèsia e Tètis

e cu li so sòus a è pur Deidània.”

Chì a vèvin i poès tašùt, sti me guìdis,

di nòuf atèntis a vuardà atorotòr,

lìbars di zì pì’n sù e da parètis;694

li prin’cuatr’òris dal dì a èrin alòr

zà’n davòu, e la cuinta a era al timòn,

alt alsànt la punta ruvìnt, com’un fòr,

cuant che’l me duca: “I cròt ch’i fìni benòn

a zì a destra, voltànt li spàlis al mont,

e com'al sòlit zìnt atòr dal ziròn.”

Cussì dal ušu pasàt i vèvin fàt cont,

e seguìt i vèvin il cors cun mancu suspièt,

segnalàt dal spirt ca ni tegneva cont.

Lòu a zèvin davànt e jò ghi stevi dret

davòu e’i scoltavi atènt i so discòrs,

che pa la me art di poetà mi dèvin dilèt.

Ma dut t’un colp al veva rot scju biej discòrs

un àrbul che cjatàt i vèvin in miès la strada,

cun milùs bòis, dal odorà amondi dols;

e com’che a un pin’n alt ghi và la butada

da braga a ramàs, cussì a chèl in jù,

par che nisùn ghi fès na scalada.

Da’ndà che’l nustri zì al era sieràt sù,

da na rocja’n alt’a gotava’un licòu clar

che’n ta li fuèis al zeva a spàndisi sù.

Movùs si vèvin i doj poès vièrs il moràr695

cuant che na vòus dal dentri da li fràscjs

sigàt a veva: “Stu mangjà vi sarà tant cjàr.”696

Dopo a veva dìt: “Pì ghi pensava a li nòsis

Maria, ca fòsin bùnis e’ntèris,

che a la so bocja, ca rispùnt adès par vuàltris.697

E li antìchis romànis contèntis

a èrin aga di bevi; e Danièl

mangjàt nol veva maj alc che ròbis vèris.698

Ta l’etàt dal oru, cuant che dut a era bièl,

gustòšis a èrin par la fàn li glàndis

e pa la sèit ogni rìvul al era mièl.

Mangjànt doma milùs e cavalètis,

il Batìsta a si veva nudrìt in tal dešèrt:

par chèl luj al era grant e plen di glòris,699

tant d’èsi cul mant d’Evangelìst cujèrt.

Cjànt Vincjatreèšin

Mentri che’i vuj in ta li fràscjs vèrdis

i ziravi, coma cal fà di sòlit

chèl che cjasànt usièj al pièrt òris,

coma’un bon pari’l me duca “Fiòl me,” mi veva dìt,

“vèn avànt, che’l timp ca ni’e stàt 'segnàt

ušalu a ni tòcja cun pì mèrit.”

Il sguàrt, e’l me pas pur, i vevi a colp voltàt

vièrs i mèstris, che cussì ben a discorèvin

che sensa sfuàrs mi tegnevi a lòu tacàt.

Ma èco che planzi e cjantà sintùt i vèvin

‘Labia mea, Domine’ in maniera

tal che dilèt e dolòu fuart i sintèvin.

“O dols pari me, i sìntiu roba vera?”

tacàt i vevi jò. E luj: “Ànimis ca stàn

forsi provànt di zì fòu da stu post ca ju siera.”700

Alòr com’che’i pelegrìns penseròus a fàn,

pasànt par strada zent ca no cognòsin,

ch’a lòu si vòltin ma sempri avànt a vàn,

cussì di par davòu svels a vègnin

tàncjus spìrs che mirànt, ni sorpasàvin:

silensiòus e devòs a ni miràvin.

I vuj scurs e’nfosàs dùcjus a vèvin,

cu la muša cussì magra e pàlida

che doma pièl e vuès a someàvin:

i no cròt che cun scusa cussì tirada

tant sèc Erisitòn701 al fòs stàt fàt,

cuant che’l dišùn al temeva, a la granda.

“Èco,” jò mi’eri a pensà sofermàt,

“la zent ca è zuda a pièrdi Gjerušalèm,

cuant che Maria di bec al fì ghi veva dàt!”

I bus daj vuj anej a parèvin, di gjèmis sensa sen:

chèl che’n tal mušu daj òmis al lès “om,”

chì al varà tant ben cognosùt la “em.”

Cuj al crodarèsia che ’l odòu d’un pom

tant podej al vès e brama’l generàs,

e chèl d’un’aga pur, sensa savej com’?702

Zà’i pensavi al parsè ca èrin afamàs,

pa la rašòn ch’encjamò no s’jodeva

da la pièl scajoša e cuàrps secjàs,

cuant che dal pì font dal cjàf al voltava

i vuj vièrs me un spirt, fisànt me par dut

e sigànt fuàrt: “Ma jòt cuj ch’i jòt. Ma và!”

Di muša maj lu varès ricognosùt,

ma maj, e pur da la so vòus i vevi ben capìt

cuj cal era, ma no dal so aspièt brut.

Chista falìscja703 a mi veva rimpijàt sùbit

la cognosensa di stu cjàf dut cambiàt,

e la muša di Farèis i vevi percepìt.

“No badàighi, và, al aspièt dut secjàt,”

al veva preàt, “che la pièl cussì m’imbrutìs;

magri magri, purtròp, i soj doventàt.

Ma dìšmi di te e di chej doj spìris

ca mi par ca ti stàn fašìnt di scorta:

sù, conta pur, che jò’i soj dut orèlis.”

“La to muša, che dolùt mi veva zà muarta,

i plans encj’adès cun altritànt dolòu,”

rispundùt ghi vevi, “tal jòdila cussì stuarta.

Ma, Diu bon, dìšmi sè ca vi sfuèa fòu:

no fami diši intànt ch’i mi maravej,

che mal al pòl diši chèl che altri al à’n tal còu.”

Alora luj a mi: “Dal divìn volej

jù a vèn virtùt’n ta l’aga e’n ta la planta

ch’jodùt ti’as davòu, che par chèl pì no soj intej.

Duta chista zent che planzìnt a cjanta

par vej vùt gola fòu d’ogni mišura,

chì’n fan e’n sèit si rifà di nòuf santa.

Di mangjà e bevi ni fà voja pura

’l odòu che fòu’l vèn dal frut e dal sclapìs

che’ntà stu len si spànt pa la verdura.

E no doma na volta, in ta sta curnìs

zirànt, si rinfrèscja la nustra pena:

èco che’nvensi di godimìnt, pena’i dìs,

che che voja a chej àrbuj ni mena

che menàt al veva Crist a diši: ‘Eli,’

cuant che liberàt ni veva cu la so vena.”704

E jò alòr a luj: “Forèis, da chel dì

cuant ch’i ti’as cambiàt mont a miej vita,

nencja sincuant’àis no sòn pasàs fin chì.

Se di pecjà a chel punt da la to vita

pì no ti podèvis, prin di che ora

cuant ch’il bon dolòu a Diu ni riconeta,

coma sotu belzà rivàt chì parzora?

i ti crodevi’ncjamò la jù di sot

indà che’l timp cul timp a si ristora.”705

Alòr luj a mi: “Cussì svelt a mi’a mòt

a cjoj e bevi’l dols amàr daj martìrs

la so Nela cun chel so planzi devòt.

Cul so tant preà e cuj so suspìrs

cjòlt a mi’a dal plan indà ca si speta706

e judàt mi à a sorpasà i àltris zìr’s.

Diu tant pì al gusta e dileta

la me veduluta—oh’l ben ch’i ghi’ai volùt!—

cuant pì il so ben lu fà ic besoluta;

chè la Barbagja di Sardegna a è’n dut

pì plena di fèminis onèstis

che la Barbagja d’indà ch’jò’i soj vegnùt.707

O bon fradi, cussì a sòn li ròbis!

Il timp da vignì ’lu jòt belzà tant ben

ca no saràn sti òris chì tant antìchis,

cuant che dal pulpit tonà si sintarà ben

cuntra chel scàndul da li florentìnis

che li tètis fòu jodi a fàn dal so sen.

Cuàlis bàrbaris maj, o saracènis,

a èrini che par fàlis zì cujèrtis

a ocorèvin les di spirt o les civìlis?708

Ma se sigùris a fòsin li svergognàdis

di chèl che’l cjèl al stà zà par lòu preparànt,

par sigà a varèsin zà li bòcis vièrtis;

che se’l jodi’ndavànt no mi stà ’nganànt,

prin a patì a zaràn che a meti sù pel

chej ch’adès consolàs a sòn ninanainànt.709

O fradi, ti tentu platàt? Dìšmi chèl.

Jòitu che no doma jò, ma pur chista zent

ti stà mirànt, ulà ch’al soreli ti ghi fàs vel.”710

Alòr jò a luj: “S'i no ti jòdis a stent

sè ch’i ti èris par me e jò par te,

chel pensej’l darà puc gust’n ta stu momènt.

Di sta vita cjòlt mi’a chèl che di me

ti jòs pì’ndavànt, l’altra dì, cuant che rotonda711

la sòu di chèl si’a mostrada’n front di me,”

e’l soreli i vevi mostràt. “Chèl pa la profonda

nòt mi’a menàt di chej ca sòn pròpit muàrs

cun chista cjàr vera che luj’l seconda.712

Da la jù mi’an tiràt sù i so cunfuàrs,

vegnìnt’n sù e atòr da la montagna

ch’a’ndresa vuàltris che’l mont al à fàt stuàrs.

Chist’ànima dìt a à ca vòu èsimi compagna

fin ch’i rivaraj là ca’è Beatrìs,

indà che ic stesa mi sarà compagna.

Virgìlio al è chistu che cussì mi dìs,”

e’l me dèit a lu veva 'ndicàt, “e chel altri al è chel spirt

che par chèl puc fà scjasàt a à ogni curnìs

di stu mont, cal vòu che da chì al zedi, chel spirt.713

Cjànt Vincjacuatrèšin

Nè’l diši il zì, nè’l diši’l diši al feva

ralentà; ma, discurìnt, i zèvin fuàrt,

com’na naf che cun bon vint davòu a zeva;

e ogni spìrit, someànt do vòltis muàrt,

cuj so vuj ’nfosàs si maraveàva

cuant che dal me vivi si veva necuàrt.

E jò, cul me parlà ch’avànt al parava,

i vevi dìt: “Tal zì sù chista714 forsi a tarda

pì che s’a no fòs par chèl che cun me al và.

Ma dìšmi, s’i ti lu sàs, ’ndà ca è Picarda;

dìšmi se’n ta sta zent a’n d’è cualchiduna

di mèrit che cussì fìsa mi vuarda.”

“Me sòu, che tra ’l èsi biela e buna

no saj cual che pì a fòs, a’è zà ca gòt

là’n tal alt Olimpo la so corona.”

Cussì al veva tacàt, e dopo: “Chì i no sìn sot

divièt di nominà i spirs, che dut svanìt

pal dišùn al è’l nustri lineamìnt, che pì no s’jòt.

“Chist,” a luj puntànt il dèit, “al è Bonunìt,715

Bonunìt da Luca; e che muša là,

che pièl e vuès a è pì di chè d’altri spìrit,

taj so bras716 la Glišia Santa al veva vùt ulà:

dal Tors al era, e al purgava par dišùn

li bišàtis al vin che tant ghi vèvin fàt gola.”717

Tàncjus àltris mi veva nominàt, un a un;

e d’èsi nomàs dùcjus contèns a parèvin,

e malcontèns i no’n d'avevi jodùs, nencja un.

Jodùt i vevi che a vuèit, par fan, i dincj’ ghi zèvin

d’Ubaldìn da la Pila e Boniofasiu

che tàncjus a luj, da bon pastòu a zèvin.718

Jodùt i vevi il siòr marchèis che pì spàsiu

al veva vùt di bevi a Forlì, sens’èsi maj sut,

e tal al era da no sìntisi sàsiu.

Ma com’cal fà chèl cal jòt, stimànt in dut

pì chist che àltris, cussì jò a chel di Luca,

che tant curiòus di me mi veva parùt.

Luj’l borbotava; a mi pàr ‘Gentuca’

di vej sintùt, ulà719 cal patìva’l turmìnt

da la gjustìsia, che tant ju frèa720 ucà.

“O spirt,” i vevi dìt, “ch’i ti pàrs tiràt a simìnt

di parlà cun me, fati pur intindi,

ch’i zini cul to diši ducju doj godìnt.”

“Na zovinuta jodi ti podaràs chistu dì,”

al veva scuminsiàt, “ca ti farà godi

la me sitàt, encj’ se pì d’un ’la cridi.

Via ti zaràs cun chistu antijodi:

se'l me murmurà ti vès metùt in eròu,

ròbis vèris il just ti farà jodi.

Ma dìšmi se jò’i jòt pròpit chèl che fòu

al à tràt li rìmis nòvis ca vàn cussì tacànt:

‘Fèminis ch’i sèis partàdis al amòu’.”721

E jò a luj: “Jò’i soj fàt cussì, che cuant

ch’Amòu m’ispìra, i noti; e s'i sìnt

che dentri mi parla, fòu i vaj contànt.”

“O fradi,” al veva dìt, “adès i jòt ’l impedimìnt

che’l Nodàr e Guiton e me al veva tegnùt

lontàn dal nòuf stil e bièl722 che jò’i sìnt!

Ben i jòt li vustri pènis, coma che’n dut,

davòu da l’ispiratòu723, a stàn strètis;

che cu li nùstris no’era maj susedùt;

e se un al vòu zì pì a li lùngis,

altri no ghi jòt dal un o dal altri stil”;

e, sodisfàt, nol veva dìt altri peràulis.

Com’i usièj che d’unvièr a stàn lunc il Nil,

in ta l’aria ogni tant a somèjn na schiera,

ma dopo un davòu l’altri svels a svuàlin a fil;

cussì duta la zent che lì a era,

voltànt il cjàf, slungjàt a veva’l pas,

tant par magrèsa e volej lišera.

E com’un che di trotà no gh’impuartàs,

zì’l lasarès i compàis, restànt in davòu

a spetà che’l grant tirà flàt a si sfogàs,

cussì i'u veva lasàs ca pasàsin ducju lòu

Forèis, e davòu di me al era vegnùt,

dišìnt: “Di nòuf cuant si jodarìnu, o signòu?”

“No saj cuant ch’i vivaraj,” ghi vevi rispundùt;

ma sens’altri no tornaraj cussì tant prest

che a la riva’i no saraj zà cun volej vegnùt;724

e chel post indà ch’i vivevi, dal rest,

di dì in dì sempri pì a si spolpa

e a fà na bruta fin al pàr dispòst.”

“Adès và,” al veva dìt, “che chèl che pì al è'n colpa,

jò’i jòt pa la coda d’una bèstia tràt

vièrs la val ’ndà che maj nisùn si scolpa.

Sta bèstia a pas sempri pì ’celeràt

a và, e ghi dà na tal sacagnada

da lasà chistu puòr diàu725 dal dut masacràt.

Sti ròdis726 no’an tant pì di na voltada,”

e alsàt al veva i vuj al cjèl, “prin d’èsiti clar’

sè che da me no pòl pì èsi mostrada.

Ma tu resta pur chì; che’l timp al è cjàr

in ta chistu post, che jò i’n pièrt masa

cjaminànt cun te, cussì, pari a par.”

Com’che galopànt a vòltis al vèn tal vièrt

un cavalièr, la prima linea saltànt,

e ’ndavànt al và par fasi ’l onòu dal prin urt,

cussì da nu’l era zùt, cun pas altritànt grant;

e jò i vevi paràt via a zì cun chej doj

ca èrin zùs il mont cussì tant ’luminànt.

E cuant che’ndavòu ni veva lasàt besoj,

tant che a stent a jòdilu’i rivàvin,

com’ch’a stent i seguìvi dal so diši’l troj,

vèrdis e plènis li ramàsis a parèvin

di n’altri milusàr, e no tant lontàn,

pars’che i me vuj pròpit adès lu jodèvin.

Sot vi’era zent ch’alsava ’l una e l’altra man,

e ca sigava no saj sè vièrs li fràscjs,

coma frutùs cuant che alc a bràmin invàn,

e ca prejn, e il preàt nuja ’nol dìs,

ma par fàighi vignì la voja pì granda

al tèn alt sè ca bràmin e a vuàrdin fìs.

Dopo, scjasànt li spàlis727, via a era zuda;

e nu visìn dal grant àrbul i èrin vegnùs,

che al tant lagrimà e preà’l scoltà nol dà.

“No stèit miga zìghi masa visinùs:

pì’n sù ’l è un len zà stàt muardùt da Eva,

e leàns tra chist’e chèl an d’è pì d’un pus.”

Tra li fràscjs cualchidùn cussì’l diševa;

par chèl Virgìlio e Stasio e jò, stres,

pa la banda ghi èrin zùs che’n sù a zeva.

“Recuardàivi,” al diševa, “daj maladès

ta li nùlis formàs, che ben incjocàs

cuntra Teseo’an lotàt, cuj dopli pès;728

e daj ebrèos al bevi tant partàs

che Gideòn no ju’a volùs coma compàis

cuant che vièrs Madiàn’l è zùt jù fin a bas.”

Dongja di un daj òrlis cuj me compàis

mi eri tegnùt, sintìnt còlpis di gola

seguìdis da puòrs disgrasiàs di guadàis.729

Vìnsi dopo slungjàs’n ta sta strada e besola,

mil pas e pì ni vèvin menàt pì'ndavànt,

ognùn contemplànt, sensa fà peràula.

“Vuàltris tre, a se’i pensàišu cussì tant?”

a colp dìt a veva na vòus, ch’jò mi eri scjasàt

com’ vigelàn cuant che 'mpaurìnt si stà e tant.

Par jodi cuj cal era stàt, il cjàf i vevi alsàt;

e maj pì veri si’a jodùt’n ta na fornàs,

nè metàl, che pì lušìnt e ros’l fòs stàt,

com’un ch’jodùt i vevi cal diševa: “S’a vi plàs

zì pì’n sù, uchì a si fà la svòlta;

par chì al và chèl cal vòu zì vièrs la pas.”

’L aspièt so la vista mi veva cjolta;

ch’jò ’ndavòu mi eri voltàt ai me mèstris

com’un cal và secònt di chèl cal scolta.

E coma, anuncjànt li primi lùcis,

l’ariuta di maj a si mòuf, dolsuta,

dut’ plena di profùn di flòus e d’èrbis;

cussì parùt mi veva ca mi tocjàs n’ariuta

ta la front, e sintùt i vevi fin la pluma730

ca’mplenìva d’odòu d’ambrošia l’ariuta.

E na vòus dìt a veva: “Beàt chèl che flama

di gràsia tant a ’lùmina, che ’l amòu dal gust

masa bramòus il pet no ghi cunsuma,

ma al sìnt voja doma cuant che’l gust al è just.

Cjànt Vincjasincuèšin

A era l’ora lisa par zì sù pal scjalòn;

che’l soreli ghi veva’l sìrcul meridiàn

lasàt al Toru e la nòt al Scorpiòn:731

Alora, com’ca fàn chej ch’a pindulà no stàn,

ma a vàn via drès, sedi sè ca sedi,

se bišugna di un pìsul sburt a’an,

entràs cussì i èrin ta’un post stret amondi

un davòu dal altri, zìnt sù pa la scjala

ca ni separava, streta da jodi.

E com’il cicognùt cal alsa l’àla

par voja di svualà, ma a nol tenta

di bandonà’l nìt, e jù a la cala,

cussì i’eri jò, cun voja basa e alta

di fà domàndis, rivànt parfìn al àt

cal fà chèl che par diši a si susta.732

Encja se’l zì al era svelt, a nol veva lasàt

di diši’l bon pari me, ma dìt al veva: “Duncja,

scata ’l arco dal diši, ch’i ti’as ben tiràt.”

Alòr par sigùr i vevi vierzùt la bocja

e tacàt cussì: “Com’si pòsia dimagrì

là ’ndulà che nudrisi a no tocja?”733

“S'i ti vès in mins coma che Maleagri

si’a cunsumàt al brušasi d’un stecùt,

a no ti sarès,” al veva dìt, “stu pensej cussì magri;734

e s'i ti pènsis che, a ogni vustri motu pisulùt

a svuìsa pur tal spièli la vustr’imàgin,

sè che dur al pàr al doventa fasilùt.

Ma par ch’i to pensèis a si cujètin,

èco chì Stàsiu; e jò i lu clami e prej

che luj’l vuarìsi li plàis ca ti dòlin.

“Se jò l’eterna vista ghi liberej,”

al veva rispundùt Stàsiu, “che davànt di te

ti mi discòlpis di fà il to volej.”

Al veva dopo tacàt: “Se ch’adès ti sìns da me,

fiòl, che ben la to mins a vuarda e risèif,

clar ti farà sè ch’adès misteri ti’è.

Il sanc pì perfèt nisun maj lu bèif

da li vènis plènis di sèit, ma’l resta,

coma bon mangjà cjòlt da tàula, par nuja grèif,

cal cjoj dal còu e’n ta ogni banda al parta

dal cuàrp il ben ca la forma, coma chèl

che par fà chè al scor’n ta ogni venuta.735

Digerìt di nòuf, jù’l và ’ndà che pì bièl

al è ’l taši che’l diši, e di lì sclapisànt

tal sanc d’altri ’l và’n ta’un naturàl vasèl.736

Ulì ’nsièmit si vàn ducju doj coletànt,

un dispòst a patì e’l altri a fà737

par via dal còu stes da’ndà cal vèn ’ndavànt;

e, lì rivàt, al taca a operà,

prin indurìnt, e vita dopo dant al và

a sè che dal so stes èsi ’l và a formà.

Fata ànima, la virtùt atìva

coma chè di na planta, ma’n alc diferènt’,

che chista a è’n motu e chè zà a è a riva,

tant dopo’a fà che zà a si mòuf e’a sìnt

com’il func marìn; e da lì a và

il so grant podej in òrgans convertìnt.738

Adès si slargja, fiòl, e adès a slungjasi a và

la virtùt ca vèn dal còu dal generànt,

e forma a duti li pars dal cuàrp ghi dà.739

Ma com’che d’animàl in èsi parlànt

al cambi encjamò no t’jòs: chist’è na cuestiòn

che’n chè pì sàvius di te sbaliàt a àn tant,

fin a zì a pensà ca no’era union

fra l’ànima e’l pusìbul intelèt,

chè’ndà cal steva no s’jodeva benòn.

A la veretàt ca vèn, vièrs il to pèt:

ti’as di savej, duncja, ch’apena che'n tal fet740

l’articulà dal sarvièl al è perfèt,

vièrs luj si volta’l prin motòu cun afièt

par sta granda art da la natura e ghi sofla

dentri un nòuf spìrit, di virtùt complèt,

che sè che d’atìf al cjàta chì, a ghi cola

’n tal so èsi, formànt n’ànima sola

ca vìf e a sìnt e riflèt da besola.741