Cussì ’ndavòu al era tornàt, e adìo’l me scuèdi.

Cjànt Dišisietèšin

Se maj in montagna, letòu, ti’a cujerzùt

il calìgu, che ’l jòdi tant ti era dur,

com’che pa la pièl al è pa’un farc in tal bušùt,578

e notàt ti’as com’che’l vapòu ùmit e scur

a sclarisi’l scumìnsa, e la sfera

dal soreli dentri ghi èntra cun raj pur,

alòr la to imaginasiòn lišera

benòn a jodarà com’che jò’i vevi notàt

il soreli che pront par zì jù al era.

Cussì, unìnt il me al pas tant fidàt

dal me mestri, fòu i’eri da li nùlis

in taj ràis zà muàrs tal pì bas dal inclinàt.

O imaginasiòn ch’i ti ni discjòlis

cussì tant dal di fòu, che un di nuja si necuàrs

nencja se intòr a sùnin, po, mil tròmbis,

cuj ti mòvia se i sens no ti dàn un sfuàrs?

A ti mòuf la lus che’n tal cjèl s’infòrma,

par sè579 o par motìfs ca sòn lasù ben clars.

Di che tristàta ca’a cambiàt forma

tal usièl che pì di dut si la gòt580 a cjantà

jodùt i vevi'n tal me 'mmaginà la forma.

E chì la me mins tant ristrinzùt si veva

dentri di sè, da no straviàsi via

di chèl che, fòu, a zeva spes a capità.

E èco plovi’n ta l’alta fantašia

un581 tal'n cròus metùt, rabiòus e trist, fer

in tal vivi e’n tal murì, e cussì sia.

Atòr di luj a èrin il grant Assuèr,

Èster, spoša so, e il just Màrdocot

che’n tal diši e’l fà al era onèst e ver.

E sùbit dopo che st’imàgin si veva ròt

su se stesa, coma na bufuluta

cuant che da l’aga fòu a vèn dal disòt,

sù’n mins mi'era vegnuda na fantasuta582

che, planzìnt fuàrt, a diševa: “O regina,

àtu par rabia fàt na fin cussì bruta?

Ti ti’as copàt par no pièrdi Lavina?

Pierdùt ti mi’as me, ch’adès i soj’n lut

par te, mari, prin’che par altra ruvìna.”

Com’cal và a ròmpisi’l sun cuant che dut

ta’un colp la lus a sbàt’n taj vuj sieràs,

che, urtàs, si strènzin prin di vièrzisi dal dut,

cussì’l me imaginà colàt al era a bas

cuant che’l lušòu mi veva la muša urtàt

tant pì’ntèns di chèl ch’i sìn abituàs.

Par jodi ’ndà ch’i eri mi eri alòr ziràt

cuant che na vòus583 dìt mi veva: “Par chì a si monta,”

ca mi veva da ogni altri intènt straviàt;

e che fàt a veva la me voja tant pronta

di cjatà sùbit fòu chèl cal parlava

che provàt dut i varès par podèjlu frontà.

Ma com’ch’al soreli’l nustri jodi jù al và

e par masa lus jodi a no si fà,

cussì la me virtùt584 uchì mi mancjava.

“Stu chì al è’l spirt divìn, che mostrànt ni stà

la via da cjapà, sensa preàlu,

e‘n tal so stes lustri platàt al resta.

A nu cussì’l fà, com'che un al varès di falu;585

chè chèl che’l bišugnu al jòt e’l preà al speta,

da trìst il bonfà al và belzà a negalu.

Adès fìnghi onòu a stu’nvìt; basta sostà;

provàn a zì’n sù prin ca si scurisi,

che dopo no si pòl, se’l dì no si volta.”

Cussì’l me duce; e’n motu a mètisi

i vèvin tacàt, cjaminànt vièrs na scjala;

e prin che’l piè tal prin scjalìn’i metesi,

’ntòr sintùt i vevi un mòvisi di àla

cal svintulava dols e’l diševa: “Beàs

i pacìfics, che ràbia a no’n d’àn malèvula.”

A si’èrin sù di nu belzà tant alsàs

i ùltins ràis che da la nòt a sòn seguìs,

da parej che na stela chì e lì a s’impijàs.

“Parsè, virtùt me, sòtu ch’i ti sparìs?”

dentri i mi diševi, ca mi pareva

cal calava’l podej da li me gjàmbis.

Rivàs i’èrin ’ndà che pì’n sù no zeva

la scjala, e lì i èrin restàs fisàs

coma naf che ta na spiàgja a finiva.

I vevi jò spetàt un puc, lì ch’i èrin rivàs,

par sinti se alc a era’n tal nòuf ziròn;

dopo dìt i vevi, cuj vuj al mestri voltàs:

“Bon pari me, dìšmi, cual tuàrt o pasiòn

si pùrghia chì’n tal ziru ’ndulà ch’i sìn?

I piè a sòn fers, ma dami la to spiegasiòn.”

E luj a mi: “’L amòu pal ben, i jodarìn,

che’l cul al tira’n davòu, uchì a si rimèt;

uchì svels a zaràn chej che plan si movèvin.

Ma par ch’i ti capìsis pì al complèt,

scolta ben sè ch’i dìs, ch’i ti restaràs,

cul frutàn586 ch’i ti daj, tant mancu puarèt.

“Nè’l creatòu nè maj nisùn daj creàs,”

al veva tacàt, “fiòl me, al è stàt sensa amòu,

naturàl o volùt587, e tu ti lu sàs.

Chel naturàl al è sempri sensa eròu,

ma chel altri’l pòl sbalià, o par un brut ogèt

o par vej masa o masa puc vigòu.

Mentri che chèl al è al prin ben588 dirèt,

e in taj secòns589 sè stes al mišura,

a nol pòl luj tal mal cjatàighi dilèt;

ma cuant che al mal a si zira, o cun pì cura,

e mancu dal dovùt al còr vièrs il ben,

alòr cuntr’il creatòu al và na vura.

Ti capiràs da chist che ’l amòu al vèn

a èsi’n vu siminsa d’ogni virtùt

e d’ogni asiòn che pena a merita’n plen.

Adès, parsè che l’amòu da la salùt

dal so sogèt590 a nol pòl separasi,

dal’òdiu vièrs se stes al è ognùn protešùt;

e parsè ca no podarà maj dasi

ch’un in se’l sedi, dal prin591 separàt,

che chèl al odièj a nol vegnarà maj a èsi.

A resta che, se chistu i’ai ben stimàt,

il mal ca si àma al è dal pròsin, e stu

amòu, in tre592, tal vustri fangu al è formàt.

Al è chèl cal spera d’jodi’l so visìn zì jù

par podej zì’n sù, e par chistu’l brama

che chèl al vegni dal so alt butàt jù:593

e chèl che onòu, gràsia, podej e fama

di pièrdi al tèm e d’jodi n’altri zì’n sù,

e mal si sìnt e’l contrari al àma;594

e chèl al è, ch’ufindùt, si la cjapa sù

da doventà di vendeta tant golòus

che cul volèighi mal ai àltris si tèn sustàt sù.

Chì sot cussì chiscju tre divièrs amòus

i planzìn: m’adès pur dal altri i intìnt

che vièrs il ben al còr, ma amondi estròus.

Ognùn, magàri cunfùs, un ben al sìnt

ca ghi cujeta’l spirt e che atiràt lu tèn;

e ognidùn par rivàighi visìn al cuntìnt.

E se tiràs da stu amòu i sintèis un sen,

e se otègnilu i volèis, alòr sta curnìs,

dop’che ben pentìs i sèis, a vi farà dal ben.

An d’è n’altri ben595, che di contentesa nol implenìs:

a nol parta a la contentesa, nè a la buna

esensa, di ogni bon frut e radìs.

Stu amòu ch’a chistu un masa a si bandòna,

insìma di nu’n ta tre sìrcui’l vèn planzùt;

ma coma che'n tre pars a si rašona

i tàs, che’l to pensej stes al zedi lì, dut.”

Cjànt Dicjotèšin

Uchì’l so rašonà’l veva terminàt

il me grant mestri, e atènt al vuardava

se jò’n muša i parevi sodisfàt;

e jò, che sèit encjamò mi spunzeva,

sidìn di fòu, dentri i diševi: “Forsi

il masa domandàighi no mi zova.”

Ma’l bon pari al era zùt a necuàrzisi

dal tìmit volej, ca no si vierzeva,

e cjacarànt, coràgju mi veva dàt ch’i parlasi.

Alòr jò: “Mestri, tant pì vif’l me jodi’l và

cu la to lus, che jò’i jòt amondi ben

sè che la to rašòn a mostrami a và.

Però, dols pari me, di preàti i tèn

di mostrami chel amòu ch’i ti ghi’mpartìs

al bon operà e chèl ca nol và ben.”

“Impìa pur,” al veva dìt, “li lùcis fuàrtis

dal intelèt, e ca ti sedi manifèst

il sbàliu daj svuàrps ca si fàn mèstris.596

Il spirt, che fàt al è stàt par amà imprèst,597

al è in motu vièrs dut chèl ca ghi plàs,

e’l plašej dal podej al àt zì lu fà prest.

A la vustra comprensiòn daj bens creàs

a ghi vèn l’idea, che dentri a vi displèa,

cussì che’l spìrit vustri’l vèn cjapàt’n ta’un làs;598

e se’ntrapulàt vièrs di ic si plèa,

chel pleàsi al è amòu, e naturàl,

che pal plašej dal nòuf in vu si lèa.

E com’che’l fòuc che’n alt si mòuf’n ta la val,

e par natura so sempri pì’n alt al và

vièrs il post ’ndà che pì al dura, sensa fal,599

cussì’l spirt vièrs’l dešideri al và,

e coma spirt si mòuf, e maj si ferma

fin che ’l ogèt amàt contènt lu fà.

Adès ti pòs ben jodi la malaforma

che la veretàt a à pa la zent ca intìnt

che lodèvul al è dut sè che un al àma,

sicom’che chèl di amà al è un sintimìnt

cal par sempri bon; ma na buna sera

sempri ben no sigilèa, nencja, po, volìnt.

“Il me ’nzèn e li to peràulis, ogniduna,”

rispundùt ghi vevi, “’l amòu mi’an rivelàt,

ma’l me dùbit pur pì fuàrt che maj al suna;

chè se ’l amòu dal di fòu a mi vèn dàt,

e al spìrit a ghi và sùbit cuntra,

o dret o stuàrt, nol pòl èsi laudàt.”

E luj a mi: “Sè che rašòn a mostra

diši i ti lu pòs; da lì’n là ti speta

Beatrìs, che di fede a è op’ra.

Ogni forma sostansiàl, ca è distìnta

da la matèria e cun ic a è unida,

dentri a à na virtùt che so a’è duta,

che sensa operà no vèn sintuda,

e maj si la jòt al di fòu dal so efièt,

com’ch’un àrbul s’jòt cal vif da la fueàda.600

Però da indulà cal vèn il concèt

da li primi nòvis, no savìnt, lu tàs,

coma pur da li prim’inclinasiòns ’l afièt601

che vuàltris i vèis, com’che naturàl pa li às

ghi’è di fà’l mièl; e di sta prima volontàt

diši no si pòs che ben o mal a meretàs.602

Adès, par tegni ogn’altr’impùls a chistu pojàt,603

pur naturàl al è’l motu da la virtùt

ca si òpera par tegni dut sestàt.604

Chistu al è’l prinsìpit da’ndà ca si cjoj dut’

la rašòn di sè chi meretàis, secònt

’l amòu ca risèif, cal sedi bon o brut.

Chej che rašonànt a sòn zùs fin in font,

ben savùt a àn di sta naturàl libertàt;

ma moralitàt a ghi’an lasàt al mont.

Suponìn, duncja, che par necesitàt

al nasi ogni amòu che dentri vi s’impìa,

di dàighi fren o no il podej vi’è dàt.

Beatrìs sta nòbil virtùt a’ntìnt voja

libera605 di èsi, ma però vuarda

di vèila’n mins s’a parlati si mèt via.”

La luna, cussì a mièšanòt tarda,

parej ni feva li stèlis pì ràris,

fata com’na mascjèla ben lustrada;

a coreva cuntra’l cjèl par che stràdis

dal soreli ’nflamàdis cuant che chèl da Roma

tra Sars e Cors zì jù lu jodevi coma ducju i dìs.606

E chel spirt gentìl par cuj a à pì fama

Pietola che la sitàt mantovana

tant dal me pèis cjòlt mi veva d’insima;

ch’jò che la rašòn i’vevi a la buna

’nsima da li me domàndis pojada,

i’eri lì insiminìt, coma un mona.

Ma sta gran sumièra i la vevi a colp pierduda

apen’ che serta zent jodùt i vevi dopo,

davòu da li nustri spàlis zà voltada.

E com’ Ismèn ch’jodùt al veva, e Asopo,

visìn di luj, di nòt che furia e cašìn,

che’i Tebàns a fèvin par invocà Baco,

cussì par chel ziròn i so pas a slungjàvin,

chej che ch’jodùt i vevi che, vegnìnt

pocàs dal bon volej e just amòu, a stèvin.

Ta’un lamp uchì a èrin, pars’chè curìnt

dut’si moveva che marmàja magna

e doj di lòu sigànt a vegnèvin, planzìnt:

“Maria svelta a è zuda’n ta la montagna;

e Sešar, par sotometi Ilerdi,607

un sburt dàt ghi veva a Marsilia, zìnt in Spagna.”608

“Svels, svels, che’l timp a no bišugna pièrdi

par puc amòu,” a sigàvin i’àltris davòu,

“che par fà dal ben la gràsia a rinverdini a zedi.”

“O zent, ch’adès il vustri tant grant calòu

vi darà compèns, forsi, par vej spetàt

cussì a lunc che ben al fès il vustri còu,

stu chì cal vìf, ca è pura veretàt,

sù’l vòu zì, se’l soreli lus ghi ridà;

ma dišèini ’ndà che’l pas al è situàt.”

Chistu a veva dita la me guida,

e un di chej spirs al veva rispundùt: “Vèn

davòu di me e t’jodaràs la strada.

Voja di mòvisi nu’n d’avìn a plen,

che sostà i no podìn; ma’a nu perdona

s’a ti pàr ch’i corini via par disdèn.609

Abàt i’eri di San Zen a Verona

sot l’impero di chel bon Barbarosa

che Milan cun dolòu ’ncjamò’l minsòna.

E un tal610 al à zà’l piè in ta la fosa

che fra puc al planzarà chel monastej

e mal si sintarà di vej vùt potensa;

pars’che so fì, cul cuarp malàt par intej,

e mins pešu ’ncjamò, e tant mal nasùt,

pastòu lu’a fàt d’un post cal mèreta miej.”

No saj se pì al veva dìt o s’al veva tašùt

pars’che zà’un bièl puc ni veva sorpasàt;

ma chist i vevi capìt, che di tegni mi veva plašùt.

E chèl ch’in dut e par dut mi veva judàt

al veva dìt: “Vòltiti: chej doj là vuarda ben

com’ ca stàn rošeànt la musetàt.611

“Prin,” di scoltà ghi fèvin a dùcjus sen,

“muars a sòn chej paj cuaj il mar si’a vierzùt,612

che’l Gjordàn i so erès al jodès ben;

e chej che par fadìja no’an volùt

cun chèl che di Anchìs frùt al era stàt,

di na vita sensa Gloria a’an godùt.”613

Dop’che da nu si vèvin tant distacàt

che òmbris, da no podej pì jòdilis,

dentri a mi era un nòuf pensej penetràt.

E nasi èco altri idèis divièrsis;

da un’a l’altra cussì stupidìt i zevi

che i vuj plan plan mi colàvin, imbacuchìs,

e’i pensèis’n sun tramutànt i stevi.

Cjànt Dicjanovèšin

In ta l’ora ca nol pòl il calòu dal dì

intiepidì di pì il frèit da la luna,

dal Satùrn vinsùt e dal terèn encjamò di pì;

cuant ch’i Geomàns614 la so Gran Furtuna

in tal orient a jòdin amondi bunoruta,

alsasi’n sù’n ta l’aria ’ncjamò bruna;

tal sun jodùt i vevi na fèmina barbota,

stralocjada di vuli e sturpiada,

cun sgrìnfis par mans e di siera bruta.

I la vuardavi, e com che’l soreli al scjàlda

li pars dal cuarp che la nòt a’ntirišìva,

cussì dal me sguàrt ghi vegneva molada

la lenga, e dopo dut s’indresava

in ta puc timp, e la muša tant pàlida,

com’che’l volej’l vòu, ghi la colorava.

Dopo ch’a ben parlà si’era rimetuda,

a cjantà tacàt a veva, che cun pena

si sarès la me atensiòn da ic movuda.615

“Jò’i soj,” a cjantava, “na dolsa sirena

che i marinàrs là’n tal mar i discjoj;

che tant di dà plašej i soj plena!

Dal so cjamìn Ulìs straviàt i’ai

al me cjànt; e chèl che a me al vèn

a è rar cal zedi, cussì tant plašej ch’i ghi daj.”

Il so bièl cjànt si sinteva ’ncjamò ben

cuant che jodùt i vevi na fèmina santa616

visìn di me che l’àltra a cunfundeva a plen.

“O Virgìlio, Virgìlio, cuj ca è chista?”

dìt i vevi cridànt, e luj’l vegneva

tegnìnt i vuj puntàs su che onesta.

Cjapànt l’altra, davànt a la vierzeva,

la pansa mostrànt dentri li còtulis sbregàdis,

fòu lasànt un tànf ch’a colp mi sveàva.

Movùt i vevi i vuj, e’l bon mestri, “Tre vòltis

zà ti’ai clamàt,” al veva dìt. “Leva sù e vèn:

cjatanghi’l bus pa’ndà ch’entrà ti pòdis.”

Levàt sù’i eri, e'n tal alt dì belzà al era plen

ognùn daj ziròns di chistu sant mont;

e via ’ndavànt, che’i ràis davòu i sintèvin ben.

Ghi zevi davòu, e’i partavi la me front

coma chèl che di pensej al à tant colma

che jodi a lu fà com’un miès arc di punt617;

cuant che “Vegnèit, par chì si và insima”

i vevi sintùt diši, cun bon fà e dolsùt

che chì di nu618 maj si sìnt na tal calma.

Coma chès d’un cignu’l veva li àlis vierzùt;

cun chès zì’n sù ni feva chèl dal parlà

dols ch’entri scju muròns i vèvin sintùt.

Li plùmis si veva metùt a movi e svintulà,

‘Qui lugent’ afermànt di èsi beàs,

ca varàn l’ànimis siòris da consolà.

“Se àtu che vièrs il bas vuardànt ti stàs?”

la me guida a dìšmi a veva tacàt,

dop’ch’i si èrin dal ànzul alc distacàs.

E jò: “Cun tant dùbit i mi sìnt atiràt

da na nova visiòn: a ic a mi plèa,

e’l me pensej nol vòu stàighi separàt.”

“Àtu jodùt,” al veva dìt, “che vecja strèa619

che par chè ’nsìma di nu si si lamenta;

jodùt ti’as pur com’che ’l omp da ic si slèa.

Ma basta; e adès sù a la svelta:

punta i to vuj’n ta dut chel splendòu che zirànt

cu li grandi ròdis ’l eterno re al stà.”

Coma che'l falcòn, i so piè par prin mirànt,

a si volta vièrs’l clamà e a si slungja

par voja dal past che ulà lu stà tirànt;

cussì jò; e cussì dongja di che rocja

rota par fàighi strada a chèl cal và’n sù

i eri zùt fin che a zì atòr un si rangja.620

Cuant che’n tal cuint ziròn mi eri cjatàt sù,

zent i vevi jodùt che’n ta chèl a planzè’a

pojada in cjera e voltada’n jù.

‘Adhesit pavimento anima mea’

i'u sintevi diši cun suspìrs cussì als

che la peràula apena s’intendè’a.

O elès di Diu, ch’i sufrìs chej scals

che gjustìsia e speransa vi rìnt mancu durs,

metèini’n ta la strada dal altri sbals.”621

“Se vuàltris i sèis dal stà pojàs lìbars,622

e’i volèis al pì prest cjatà la strada,

tegnèivi sempri a la destra daj murs.”623

La prejera dal poeta a era cussì stada

rispunduda puc pì’ndavànt di nu, ch’alòr

jodùt i vevi jò chèl di chista parlada;

e’i vuj mès voltàt i vevi ai vuj dal me siòr:

e alòr luj consentìt al veva cun bon sen

al volej che daj me vuj ghi era zùt intòr.

Podìnt duncja fà ušu dal me inzèn,

mi eri visinàt a che creatùra

che puc prin i vevi sintùt cussì ben,

dišìnt: “Spirt che’n tal to planzi’l madura

chèl che sensa di chèl a Diu no si torna624,

smèt un puc par me la to gran cura.625

Cuj èritu e parsè ch’i vèis la schena

voltada’n sù, dìšmi, e se alc ti vòlis

di là di’ndà che’l zì vivìnt mi mena.”

E luj a mi: “Pars’che li nustri schènis

al volti a sè’l cjèl, ti lu savaràs, ma prin

Scias quod ego i eri un daj Pièris.626

Tra Siestri e Chiaveri scori si sìntin

li àghis di’un bièl flun, e dal so nòn

il nòn dal me sanc al à’l pì alt scjalìn.627

Par un mèis e puc pì i’ai capìt benòn

il pèis dal gran mant se chèl un dal fangu tègnilu’l vòu,

ch’ogn’altri carc na pluma’l somèa’n paragòn.

La me conversiòn, na volta fàt pastòu

di Roma, a è vegnuda ma’mondi tars;

cussì, pars’che lì no si cujetava’l còu,

sùbit scuvrìt i vevi la vita daj bušiàrs:

pì’n sù che vita lì a no partava;

par chistu alòr si’a’mpiàt ’l amòu, se pur tars.

Fin lì, puora e lontana a steva

da Diu l’ànima me, dut’tirada:

adès, coma ch’i t’jòs, uchì punida a và.

Oh avarìsia, uchì i ti vèns mostrada:

tal purgasi da l’ànimis pentìdis;

e na pì amàr pena uchì no’è maj stada.

E com’che’n alt no zèvin i vuj nùstris

maj, fìs com’ca èrin doma’n taj bens terèns,

a vuardà ’n cjera a sòn cussì dal just punìs.

’L èsi avàrs tant tegnùt ni’a i juscj’ bens

di amà, che’l fà nustri nol zovava,

e par chèl gjustìsia chì fers ni tèn e strens;

cun mans e piè leàs di chì no si và,

e chì, fin che al just siòr ben ghi zarà,

a pansa in jù i restàn, fin ca ghi và.”

’Nzenoglàt mi’eri e’i volevi parlà;

ma apena tacàt, luj si veva necuàrt,

scoltànt, dal riverì ch’i stevi par fà.

“Parsè,” al veva dìt, “ti tentu cussì bas e stuàrt?”

E jò a luj: “Pa la vustra dignitàt

in cosiènsa mi soj ’nclinàt, svelt e fuàrt.”

“’Ndrèsa li gjàmbis, frari, tenti alsàt!”

a veva rispundùt. “No sbalià: serf i soj un

coma te e i àltris d’un’unica potestàt.

Se maj i ti’as chel sant evangelic sun

cal à dita ‘Neque nubent,’ intindùt,

t’jòs che’l me rašonà cun chèl al è dut un.628

Ma para via: no stà pì chì dal dut,

chè’l to stà puc còmut ghi fà al me planzi,

cal madura chèl ch’i ti vèvis zà jodùt.629

Na gnèsa i’ai di là, Alagia, che cussì

buna a è, ma ca pòl vignì vuastada

daj nùstris, e’n trista a zèdi a cambiàsi;

e ic a è l’unica ca mi’è restada.”

Cjànt Vincjèšin

Cuntr’un miej volej630, il volej mal al pugna;

chè, cuntra’l me volej, par fàighi plašej,

trat fòu da l’aga i vevi puc sglonfa la spugna.

Mi eri movùt, e’l me duce pur par chej

poscj’ che visinùs a èrin da la rocja,

com’che plan si và’n taj merlès, poscj’ d' usiej;

chè la zent che gota par gota a sbìcja

paj vuj il mal che dut il mont al òcupa

’ngrumàd’ a era fin lontàn da la rocja.631

Che maladeta ti sèdis, vecja lupa,632

chì pì d’ogn’altra bèstia633 ti’as preda

pal abìs da la to fàn che maj si stropa!

O cjèl, che cul zirà da la so roda

a si cròt ca zedi dut chì jù a tramutasi,

cuant a saràja ic da chèl634 fòu butada?

Avànt i zèvin, atèns tal mòvisi

e jò sempri atènt ai spirs, ch’i sintevi

planzi da fà tant dòu—e lagnasi;

par cašu ‘Maria me!’ sintùt i vevi

sigà davànt di nu’n ta chel lamìnt grant,

com’na fèmina cuant che dal part a sint’l movi;

proseguìnt cun “Puareta ti’èris tant,

com’che ben jodi si pòl dal ospisi;635

’ndà che jù ti’as metùt il to cargu sant.”

E'i vevi dopo pur sintùt: “O bon Fabrisi,

ch’i ti’as preferìt mišeria e virtùt

al doventà un grant siòr dut plen di visi.”636

Sti peràulis mi vèvin cussì tant plašùt,

che ’ndavànt mi eri tiràt par miej cognosi

chel spìrit ch’i vevi apena sintùt.

Encjamò’l contava dal còu bon che cussì

Nicolò mostràt’l veva vièrs li frùtis

par ch’ogn’una ’l onòu a mantegnesi.637

“O ànima che tant ben ti favèlis,

cuj èritu,” i vevi dìt, “e parsè besola

tu i pàrtitu in mins sti bieli làudis?

Ripajada a sarà la to peràula

se jò i torni a finì chel cjaminà curt

di che vita che vièrs la fin a svuàla.”

E luj: “Ti dišaraj, ma no pal cunfuàrt

ch’jò mi spèti par di là, ma pa la tanta

gràsia ca ti luminèa prin da la muàrt.

Jò’i soj stàt radìs di che bruta planta

ca scurìs duta la cristiana cjera

cussì che di rar un bon racòlt a buta.

Ma se Lil, Gand e altri poscj’ di Fiandra

a podèsin, sùbit a sarès vendeta;

e cussì i lu prej, chèl638 cal jòt sè ca è vera.

Di là clamàt i’eri Ugo Cjapeta:

da me nasùt al è ogni Filip e Gigi,

che scju dìs a tègnin la Fransa dreta.

I eri fi di un becjàr di Parigi:

cuant ch’i regnàns antìcs a èrin vegnùs a mancjà,

fòu che chèl fàt frari, ’l ùltin Carolìngi,

in man me’l fren i eri vegnùt a cjatà

dal governo dal stat, e tanta potènsa

i vevi—e tancju amìs pur—ucà,

che da la corona vedula la fuarsa

zuda ghi sarès al fì me, dal cual

inisi’an vùt i vuès sàcris di sta cjaša.639

Fin al dì che la gran dote provensàl

al me sanc a no ghi veva cjòlt la vergogna,

al valeva puc640, ma nol feva dal mal.

Tacada a era lì641 cun fuarsa e fà da cagna

la so rapìna; e dopo, par amenda,

Pontì al veva cjòlt, e Normandì e Gascogna.

In Italia Carlo, par no stà’n banda,

prin al veva fàt vìtima di Coradìn,

e dopo al veva mandàt la sù Tomàs, par amènda.642

Un dì pì avànt i’jòt, puc pì di chì ch’i sìn,

che fòu’l tira n’altri Carlo da la Fransa,

par che miej cognosùs luj e’i sòs a vègnin.

Fòu al vèn sens’arma, fòu che cun che stesa

che gjostràt’l veva Gjuda643, e ch’al punta

cussì ch’a Firense scopià ghi fà la pansa.

Da chist, no cjera ma vergogna tanta

al guadagnarà, par se stes tant pì graf

cuant pì lišej chistu grant dan al conta.

’L altri644, belzà tiràt fòu da la so naf,

jò’i jòt che so fia’l vènt, fašìnt marcjàt

com’cal fà’l pirata cun ogni so sclaf.

O avarìsia, se altri ti eše restàt

di fà dop’di vej il me sanc a te ’tiràt,

che nencja’l so èsi a nol tèn curàt?

Par che mancu’l somej’l mal futùr e pasàt,

i jòt in Alagna645 entrà’l floudilìs

e’n tal so vicjàr Crist vignì caturàt.

Di nòuf i jòt ca ghi fàn tontonàdis;

i jòt che di nòuf a ùšin ’l ašèit e la fièl,

e murì lu fàn fra i grancj’—ma vifs—làris.646

I jòt il nòuf Pilàt cussì tant crudèl,

da chistu tant puc sasiàt, sensa decrèt

tal Tèmpli partà i làris, stu Filìp Bièl.647

O Siòr me, cuant i varàju il dilèt

di jodi la vendeta che, platada,648

a dulsìs la to fota’n tal to segrèt?

Se ch’jò’i diševi di ic, che spošada

cul spìrit sant, che stesa ca ti’a fàt

vignì a mi par cualsìasi domanda,

tant al è’l rispundi a chèl ch’i vìn preàt

durànt il dì; ma apena ca si fà nòt,

un sùn contrari al vèn da nu alsàt.649

Di nòuf ’dišìn di Pigmàlion, chèl simiòt

traditòu e lari e paricida

che’mpasudìt si veva cul oru di Sichòt;650

e la mišèria di chel tiràt di Mida

che patìt al veva pa la so domanda ’ngòrda,

che ridi a fà cuant ca è ben pensada.

Dal mat d’Acàn, po, ognùn si recuàrda

da la so trufa, sì che da la ira

di Gjosuè’l sìnt encjamò la muarduda.

E dopo acušàn cul so omp Safìra;

laudàn i scals cal à vùt Eliodoru;

e in’infàmia dut stu mont al zira

Polinèstor che copàt ’l à Polidoru:

taj ùltins timps a si sìnt sigà: ‘Hej, Cras,

dìšni, ch’i ti lu sàs, di sè’l saja ’l oru?’

Ogni tant un al parla alt e 'l altri bas

secònt l’afesiòn che a zì ni spirona,

prin amondi fuàrt e dop’a pas pì bas:

però al ben che al dì si ghi rašòna,

i no eri ’l ùnic jò, ma uchì visìn

no si feva sinti altra persona

”

Nu’i èrin zà partìs da stu Capetìn651

e’i si sbrigàvin di zì sempri pì’ndavànt

èncja s’a no era fàsil in ta stu stret cjamìn,

cuant ch’jò i vevi sintùt, com’alc cal và colànt,

tremà’l mont; e alòr un frèit i vevi sintùt

com’un che a la muàrt si stà visinànt:

a è vera che cussì fuàrt Del652 nol scjasava dut

prin che Latona’n ic ghi fašès il nit

e’a parturì i doj vuj dal cjèl si vès metùt.

Un grant sigà al era dopo di lì par dùt partìt,

tal, che’l me mestri si veva vièrs di me voltàt,

dišìnt: “Ti sòs cun me: no sìntiti vilìt.”

“Gloria in excelsis Deo,”653mi veva someàt

che dùcjus a dišèvin, da chèl che di capì,

a stent, da dut chel cjantà mi’era dàt.

Fers i stèvin nuàltris lì a sinti,

com’i pastòus ca vèvin par prin sintùt chel cjànt,

fin che chèl e li scòsis zùdis a èrin a finì.

Di nòuf alòr avànt pal nustri cjamìn sant,

vuardànt li òmbris distiràdis in cjera,

ca si stèvin belzà di nòuf lamentànt.

’L ignorà no mi veva maj cun tanta guera

fàt vignì cussì tanta voja di savej;

se la memoria mi resta vera

che alora’n tal pensej mi pareva di vej;

e di domandà i’eri masa ansiòus,

e lì d’jodi alc da besòu i no vevi’l podej:

cussì i zevi’ndavànt tìmit e penseròus.

Cjànt Vincjunèsin

Che sèit naturàl che maj si sàsia,

fòu che cun l’aga che cun chè la fruta

samaritàna654 domandàt a veva la gràsia,

mi muardeva, e’ndavòu a la svelta,

’ntrigàt daj spirs, i zevi al me duca,

patìnt pur jò da la justa vendeta.

E pròpit com’cal descrìf il Luca,

Crist jodùt al era stàt da doj in strada,

dop’che dal sepulcri tornàt al era ucà,655

èco n’ombrena, davòu di nu vegnuda,

cul piè atenta di no pestà i distiràs;

parlàt ni veva, prin di vèila ben joduda,

e dìt ni veva: “Fràdis, che Diu vi dedi pas.”

Nu’i si èrin voltàs a colp, e Virgìlio

un daj sens ghi veva fàt a chistu adatàs.656

Dopo al veva tacàt: “Tal beàt concilio

ca ti meti che cort granda e justa

che metùt mi à’n tal etern’ ešìlio.”

“Ma coma!” a colp al veva dita,

“Se di zì sù’i vèis par Diu puc mèrit,

cuj vi àja pa la so scjala fàt da scorta?”

E’l me mestri: “Se ben ti’as i sèns capìt

che chistu al parta e ’l ànzul al segnala,657

cal zarà sù cuj bòis ti capiràs sùbit.

Ma pars’che chè che dì e nòt a fila658

di filà par luj no veva’ncjamò finìt,

e Clot a’nsìst di fà par dùcjus la fila,

la so ànima, sòu dal me e dal to spìrit,

in sù a no podeva vignì besola

che coma nu no podeva vej chistu659 capìt.

Alora i eri stàt jò tràt fòu da la gran gola

dal infièr par guidalu, e pur pì’n sù,

fin ca podarà menalu la me scuèla.

Ma dìšmi, s'i ti sàs, parsè cal scjasava sù

puc fà stu mont, e parsè a una vòus

dùcjus’an parùt sigà da chì in jù.”

Cussì parlànt, di sè ch’i eri dešideròus

al veva ben capìt, che doma cul nòuf sperà

si veva fàt la me sèit na pì pìsula cròus.