Voltàs ch’i’èrin par zì’n sù, chista cansòn,

‘Beati pauperes spiritu!’ i vèvin sintùt

cun vòus che dòlsis a cjantàvin e benòn.

Ahi cuant diferèns ca èrin scju sbocs in dut

di chej da l’infièr! Uchì bieli cansòns

ni compagnàvin, e là a si lagnàvin di dut.

Ormaj i montàvin sù paj scjalìns sans,

e tant pì lišej d’èsi mi pareva

sinò’n taj plans che zà a parèvin lontàns.

Alòr jò: “Mestri, dìs, chel pèis ch’intòr mi steva

si’aja gjavàt da me, che cuaši no sìnt

pì la fadìa che prin stracà mi feva?”

E luj: “Cuant che’i P ch’encjamò ti stàs sintìnt

in ta la to front, encja se debulùs,

a no ti saràn pì par nuja prešìnt,

a ti saràn i piè dal bon volej tant vinsùs,

che no dom’no fadìa no sintaràn,

ma plašej a varàn d’èsi’n motu tegnùs.”

Alora i vevi fàt jò coma chej ca vàn

cun alc’n tal cjàf sensa savej ca lu’an

fin che sèns d’àltris sospetà a ju fàn;

cussì che par èsi sigùrs si jùdin cu la man,

ca sercja e cjàta, e a fà’l còmpit

che di sòlit a sòn i vuj ca lu fàn.

E ušànt da la man destra ogni dèit,

doma sèis da li lèteris i vevi sintùt

in ta la front che chèl da li clafs’l veva scrìt:

e chè jodìnt, il me duca ’l veva suridùt.

Cjànt Tredicèšin

Rivàs i’èrin insima da la scjala,

’ndà che pa la seconda volta a si sèa

il mont che parànt in sù al dismala:502

ulì streta na curnìs a si lèa

intòr di stu pajòu, coma la prima;

doma che’l so arco pì svelt si plèa.503

Sen ulì a no’n d’è e nencj’ ànima;

nut e crut chì al era il zì dapardùt,

cul colòu daj claps ch’i ghi zèvin insima.

“Se par domandà, stu post i vìn sielzùt,”

al rašonava’l poeta, “i’ai poura

ch’a lunc i restarìn chì ch’i si vìn metùt.”

Fisàt al veva dopo i vuj là che’l soreli al era;

ušànt la so destra coma il centri,

al veva ’lòr ziràt la so banda sinistra.

“O lus buna, cun fede in tè i èntri

che pal cjamìn just tu i ti ni guìdis,”

al veva dìt, “secònt il to volej, chì dentri.

Lus ti ghi dàs al mont, e’i ti lu scjàldis:

s’a no è nisùn’altra rašòn ca conta,

che a nu ni sèdin sempri i to ràis guìdis.”504

Cuant che par di cà un miàr si conta,

altritànt par di là nu’i’èrin zà zùs,

svels, parsè che la voja ni’era pronta;

e ca svualàvin vièrs di nu i'u vèvin sintùs,

ma no jodùs, chej spirs ca ni zèvin invidànt

di godi encja nu dal banc dal amòu i frus.

La prima vòus ca ni ers pasada svualànt,

‘vinum non habent,’ asaj fuàrt a veva dìt,

e’l stes i la vèvin sintuda diši pì’n davànt.

E prin ca no si sintès pì stu spìrit,

che via’l zeva, ’n’altri ‘I soj Orestis’

al era pasàt sigànt, e via cal era partìt.

“Oh,” i vevi dìt, “pari, se vòus a soni chìstis?”

E com’ch’jò’i domandavi, èco il ters

cal diševa: ‘Amàit i vustri versàris.’

E’l bon mestri: “Chist’è na vìscja che vièrs

la colpa da l’invidia a sbàt, ma al vèn

dal’amòu’l coràn che sta scòria’l cujèrs.

Dal rumòu contrari al vou èsi fren:

ti lu sintaràs i cròt, par me avìs,

prin che dal pas dal perdòn t’jòdis il sen.

Ma tèn il to vuli in ta chist’aria ben fis,

e da chì ’ndavànt zent sintada t’jodaràs

che dùcjus a’an vièrs la rocja li schènis.”

Pì che maj i me vuj si èrin spalancàs;

e’n davànt jodùt i vevi òmbris cun mantej

ca èrin coma na piera coloràs.505

Un puc pì’ndavànt si èrin visinàs a chej,

che sintùt i vevi sigà: ‘Maria, prèa par nu!’

e ‘Michel’ e ‘Pieri’ e ‘Ognisànt daj cjej.’

No cròt ch’encjamò a sedi’n cjera, ca sù,

omp cussì dur, da no èsi stàt tocjàt

dal dolòu par chèl ch'i vevi dopo jodùt la jù;

che apena ch’i eri visìn di lòu rivàt,

e ogni so sèst ni'era stàt di lòu ben clar,

làgrimis di dolòu mi vèvin daj vuj colàt.

Vistìs a parèvin cun stras da pesotàr,

un tegnìnt 'l altri sù cu li so spàlis,

cul mur che a dùcjus ghi feva da schena:

cussì chej svuàrps che di ròbis an d’àn pùcis,

ai perdòns506 si’u jòt che d’èsi judàs a domàndin

e l’un cal sbasa’l cjàf su di n’altri t’jòdis,

chè a la pietàt d’àltris si dispònin

e no doma pal sun da li peràulis

ma pur pa la vista che tant a bràmin.

E com’che’l soreli no ghi zova a zens svuàrbis

cussì pur cun st’òmbris chì, che di lòu i dìs,

il cjèl nol vòu che la so lus507 ju tegni benedìs;

ma’a dùcjus un fil di fièr ghi sbuša li sèis

e ghi li cùs, com’che a un salvadi

si fà par cal stèdi calmùt cun l’àlis.

Zìnt avànt, mi pareva d’ufìndi,

vuardànt i àltris sens’ èsi jodùt:

dal me bon consej i vevi alòr volut dipindi.

Luj a volo capìt al veva il me sguàrt mut;

a nol veva però spetàt la me domanda,

ma dìt al veva: “Cjacara pur, ma clàr e curtùt.”

Virgìlio a mi vegneva da che banda

da la curnìs ’ndà che colà ti pòdis

pars’che ’ncoronada no era la sponda;

a man sanca i jodevi che ànimis

devòtis che pa’ l’orìbil cušidura

làgrimis ghi colàvin ta li mosèlis.

Voltàt mi eri a lòu e “O zent sigura,”

i vevi scuminsiàt, “di jodi chel alt lumìn,508

che, besòu, il vustri dešideri’l cura,

cussì che li pècis par gràsia si nètin

da la vustra cosiènsa, cussì che clar

il flus da la vustra mins par ic i jòdìn,

dišèimi, che stu plašej a mi’è cjàr,

se chì cun vu a è ànima latina;509

che forsi ghi zarà ben se jodi si fà’n clar.”510

“O fradi, ogn’una’ a è sitadina

di na sitàt vera, ma tu t’intìns

s’a vivès in ta l' Italia pelegrina.”511

Chistu, a mi par, vegnùt mi veva a mins

zìnt pì dongja d’indà che la vòus a vegneva,

’ndà che miej a sintèvin i me muvimìns.512

Jodùt chì i vevi pur un’ombra ca spetava,

dal aspièt; e se un’l volès diši ‘Coma?’,

la barba com’un svuàrp in sù a levava.

“Spirt,” i vevi dìt, “che par zì’n sù i ti sàs domà,

se tu’i ti sòs chèl ca mi’a rispundùt,

dišmi dal post o di coma ch'i ti ti fàs nomà.”

“Jò’i eridi Siena,” e com’ch’i ti’as jodùt

cun st’àltris i neti chì la me mal vita,

preànt cun làgrimis chèl che fà al pòl dut.

Sàvia i no eri, encja se Sapia’n vita

mi clamàvin; i’eri daj dans daj àltris,

pì che da la me furtuna, contenta.

E par ch’jò bušiara i sedi no ti cròdis,

scolta si’eri mata coma ch’i ti dìs,

belzà cuant ch’in jù al zeva ’l arc daj me àis.

Zùs a èrin i me sitadìns vièrs Còlis513

e lì visìn rivàs a èrin cuj so nemìs,

e pal volej di Diu’i diševi prejèris.514

In rota li me zens zùdis a èrin, amàris

in tal so scjampà; e jò jodìnt la cjasa,

un gust tant grant i vevi a jòdilis,

che alsàt i vevi cun tant disprès la me muša

sigànt a Diu, ‘Di te no’ai poura!’,

com’il pùor mierli ch’in plen unvièr vignì fòu al àusa.515

Pas i vevi volùt fà cun Diu na vura

visìn da la fin; ma ’ncjamò a sarès

la me penitensa amondi dura

s’a no fòs che a preà par me si vès

Pier Petinàr ta li so santi orasiòns,

che gran caritàt vùt a vèvin paj pecjàs mès.

Ma cuj sotu che da li nustri condisiòns

ti vàs domandànt e ch’i ti’as i vuj vièrs,

com ch’i cròt, e rispirànt ti das rašòns?”516

“I vuj,” i vevi dìt, “mi vegnaràn encja a mi cjòls,

ma par puc timp, chè ninìna a è l’ofeša

ca’an fàt par èsisi cun invidia rivòls.

Tant pì granda a è la poura ca’a belzà

l’ànima me dal turmìnt cal è la sot,517

che zà’l cargu di la jù a mi peša.”

E ic: “Cuj duncja ti àja partàt da sot

ca sù da nu se di tornà ti pènsis?”

e jò: “Chist cal è cun me e nol fà mot.

Vif i soj; e domàndis ti pòl fàmilis,

spìrit elèt, se tu ti vòus ch’i fedi

alc par te’n ta li mortàl contràdis.”

“Oh, chist’è pì nova che maj sintùt i vedi,”

a veva dìt; “gran sèn a’è che Diu ben ti vòu;

dal to preà’i zarài alòr a godi.

Jò pur ti prej, par chèl che pì ti’as in còu,

che se maj ti mès piè’n ta la Toscana,

ai mès dìšghi che par me n’òcòr vej dòu.518

Tu ti’u jodaràs tra che zent vana

che a Talamòn a spera, e a pièrt

pì speransa si no di cjatà Diana;519

ma pì’l pierdarà ogni capitàn espèrt.”520

Cjànt Cuatordicèšin

“Chistu cuj ’l eše ch’atòr dal nustri mont al zira

prin che la muàrt di svualà ghi vedi dàt

e’i vuj al vièrs cuant cal vòu e al siera?”

“Cuj, i no saj; ma’i saj che besòu nol è rivàt:

domàndighilu tu che pì ti ghi sòs visìn

e par cal parli dàighi un bon benrivàt.”

E doj spirs, il prin al altri fašìnt un inchìn,

di me a parlàvin lì a man dreta;

cul mušu alsàt, par dìšmi, dal bas ca èrin,

e un dìt al veva: “O ànima che duta

’nsièmit cul to cuàrp pur vièrs il cjèl ti vàs,

consòlini, dìšni, che tant n’impuarta:

da’ndà i ventu e cuj sotu, ch’i ti ni fàs

cussì tant maraveà da la to gràsia,

coma chèl che maj si pensarès cal capitàs?”

E jò: “Par mieša Toscana’l scòr via

un flun picinìn521 cal nàs a Falterona,

e sent mìis di percòrs a no lu sàsia.

Da che bàndis là i meni sta persona:

dìšvi cuj ch’i soj a sarès cjacarà ’nvàn

che’l me nòn encjamò tant nol suna.”

“Se’n tal to’ntindimìnt i me pensèis a vàn,

com’ca varèsin,” al vev' alòr minsonàt

chèl di prin, “in tal Arno i to pensèis a stàn.”

Chel altri dìt ghi veva: “Parsè al àja platàt

stu chì il nòn dal flun che par là al scòr,

com’che ’l omp al fà cun chèl ca lu tèn disgustàt?”

E’l spirt che da rispundi’l veva, alòr

cussì si veva sdebitàt: “No saj, ma ben dègn

da murì al è’l nòn da la val minsonàt dal siòr;

chè che di là a tàca, ’ndà cal è dut plen

chel mont alpìn522 che troncàt al è da Pelòu

che’n ta pus poscj’ al pasa pì’n là dal sen,

fin’ndà che par ristoru si dà’n davòu

dut chèl che ’l alt cjèl dal mar al supa sù

par dàighi ai fluns chèl523 che dopo al và cun lòu.

La virtùt a vèn com’na sìngara bandonada sù

da dùcjus, coma madràs, o par malora

dal post, o pal vìsi che lì al sgarfa sù:

cussi a è che cambiàt a àn la so natura

chej ca vìvin chì’n ta sti puor valàdis

ch’ognùn, streàt, al par cambiàt in piòra.524

Tra pursitàs, ca mèritin pì glàndulis

che altri da mangjà, pa la zent pì adàt,

par prin tal so puòr fosàl al scaturìs.

Vegnìnt jù, i botulùs525 al tèn insuriàt,

ca cainèjn pì che dal so stamp si dišarès,

e da lòu cun disprès il cjàf ’l tèn voltàt.

E jù cal vèn; e pì sglonf ca si fà luj stes,

tant pì’l cjata che’i cjàns si fàn lùpos

stu puòr flun cal pasa par scju poscj’ maladès.

E zìnt jù’n ta gòlis scùris dopo ti lu jòs

’ndà cal scuntra vòlpis cussì ’mbrojònis526

che timòu no’an che n’altri ’nganàlis al pòs.

No’mpuarta se n’altri al sìnt527, ch’jò lo stes i dìs,

e’a chistu528 ben ghi zarà, se’n mins al tèn

sè cal disgropa’l spirt di ròbis vèris.

Jo’i jòt to nevòut che pì avànt ben al vèn,

cjasadòu di chej lùpos529 ta la riva

dal nòbil flun, ch’a ju’mpaurìs a plen.

Al vènt la so cjàr cuant ca è ’ncjamò viva;

e da bèstia salvàdia fòu I’u neta:

tàncjus di vita e me d’onòu al priva.

Sanganàt’l vèn fòu da sta puora foresta;530

e tal la lasa che nencja fra mil àis

com’ ca era prin di nòuf a doventa.”

Com’ch’al sinti contà di penòus detàis

al tèn platàt la muša chèl cal scolta,

da’ndà che vignì a pòsin dal mal i scàis,

cussì jodùt i vevi l’altr’ànima, ch’atenta

a scoltava, malincunìnsi duta

pensànt a chèl che ’l altri’l veva dita.

Dal un il diši e dal altri la vista

di savej i so nòns a mi vèvin fàt curiòus,

e domanda ghi vevi fàt cun prejèris mista;

par chèl il spirt che prin mi veva dàt vòus

di nòuf tacàt al veva: “Ti vòus ch’i mi meti

a fati sè che tu a fami no ti vòus.

Ma da che Diu’l vòu che’n tè si riflèti

tant la so gràsia, i no vuej èsi pignòu;

ch’i soj Guido dal Duce i pòl ben dìšti.

D’invidia’l veva’l me sanc cussì tant brušòu,

che se jodùt i vès omp fasi contènt,

lìvit i sarès doventàt di colòu.

Di me siminsa sta pàja’i cjoj, a stent:531

o puòrs umàns, parsè’i metèišu’l còu

ta chèl che spartì no si pòl cun altra zent?

Chistu al è Rinièr, chistu al è stima e onòu

di chej siòrs di Calboli, nisùn daj cuaj

si’è fàt dopo erèit dal so valòu.

E no doma’l sanc si’è dut svueitàt ormaj

tra’l Po e il mont e il mar e il Ren

dal ben dal ver e dal vivi’l viavaj;532

pars’chè dentri di scju cunfìns a’è dut plen

di zentàja trista, cussì che masa tars

a’è par dàighi na svolta vièrs il ben.

’Ndà al ese’l bon Lisio e Rigo Manars?

Pier Traversar e Guido di Carpigna?

O Romagnoj colàs di nòuf fra’i bastàrs!

Un Fabri cuant’l tornaràja a Bologna?

cuant a Faensa un Bernardìn di Fosc,

butulùt cussì gentìl di cjampagna?533

No maraveàti se jo’i plans, Tosc,

cuant ca mi vèn in mins Guido dal Prata

cun chèl d’Às, a nu visìns, coma da l’erba un frosc,534

Fedric Tignous e compagnìa, duta

la cjasa Traversara e’i Anastèis

(da l’una e l’altra la zent a è muarta),

zòvins e zòvinis, afàns e plašèis

invojàs dal fà gentìl e dal amòu

’ndà che durs a sòn i còus e no pì lišèis.535

Parsè no scjàmpitu tu, Bretinòu,

dop’che la to famèa zuda a è via,

e tant’altra zent, par no pièrdi onòu?

Ben al fà Bencjavàl che pì nol fìa536;

e mal’l fà Castrocjàr, e pezu Coni,

che còns cussì a fià a pàrin via.

Ben a faràn i Pagàns dop’che’l demòni537

so al sarà zùt; ma no però che pur

di lòu luj a nol resti testimoni.

O tu Ugolìn daj Fantolìns, sigùr

al è’l to nòn, sicoma che pì no si speta

che un al posi falu, degenerànt, scùr.538

Ma làsimi, Tosc; ch’adès a mi dileta

pì il mètimi a planzi che’l parlà,

che’l rašonà patì mi fà, e basta.”

Ben i savèvin che che bunànimis là

a mi sintèvin zì’ndavànt; ma, tašìnt,

capì mi fèvin che jùscj’ i zèvin par là.

Besoj restàs tal nustri procedimìnt,

un fòlc cal sclàpa l’aria a i veva someàt

na vòus che cuntra nu saetàt a veva, dišìnt:

“Se cualchidùn mi cjàta i vèn copàt”;539

e scjampàt al era coma’l tòn cal svanìs,

ch’atòr di sè a colp al vèn il nul sbregàt.

La vòus mi vev’apèna lasàt li orèlis

che n’altra i vèvin sintùt cun un rumoràt,

che parùt ni veva di tonà sti peràulis:

“Aglàuro i soj che clap i’eri doventàt,”

e alòr, par visinasi al poeta,

a destra mi eri, e no davànt, spostàt.

L’aria a era belzà par dut sidinuta;

e luj mi veva dìt: “Stis chì a sòn li rèdinis

che ’l omp a varèsin da tegni’n ta strada dreta.

Ma la lèscja cul amp vuàltris i cjolèis

cussì che ’l antìc ’versàri a sè vi tira;

e’l fren puc vi zova, o li clamàdis.

Il cjèl vi clama e’ntòr vi zira,

e li so bielèsis vi mostra etèrnis,

e’l vustri sguàrt vièrs cjera al punta e’l mira;

par chèl chel che dut al jòt a vi punìs.”

Cjànt Cuindicèšin

Cuant che al finì da l’ora tersa

e al tacà dal dì a s’jòt la sfera

che sempri, com’cal fà un frut, a schersa,540

altritànt a someàva che vièrs la sera

in tal so cors al soreli a ghi mancjàs;

il tramònt là, e chì miešanòt a era.541

E’i ràis ni ferìvin tal miès dal nàs542

pars’che par nu si’era cussì ziràt il mont

che vièrs il tramònt i èrin dres puntàs,

cuant che na gran’ presiòn culpìt mi veva la front

cun’un splendòu pì’ntèns di chèl di prima:

di stùc i eri lì che prin no ghi fevi cont;

par chèl li me mans alsàt i vevi 'nsima

da li me sèis, par fami un pu’ di ombrena

che il lušòu intèns un puc a lima.

Com’ che da l’aga o dal spièli al torna

un raj di lus in ta che altra banda

zìnt in sù coma’n ta n’altalèna

tant cuant cal era zùt’n jù , e si disbanda

dal colà di na piera il stes trat,

com’ch’esperiensa e art jodi a fàn avonda;

cussì da lus rifletuda, i eri stàt –

che chì ’ndavànt a era—sùbit culpìt,

che di svià la me vista a vev’a colp provàt.

“Dols pari me, sè cal è chel lì,” ghi vevi dìt,

“che ben parà i vuj no mi lasa

e par chì a somèa cal vegni spedìt?”

“Di stu’mbarlumì no stupiditi masa,”

rispundùt mi veva. “Da la famèa dal cjèl

a’nvidani a zì’n sù un ànzul si sbasa.

Puc a mancja che a jodi dut stu bièl

no pì pèis a ti darà ma tant plašej

cuant che ben disponùt ti saràs a chèl.”

Rivàs ch’i’èrin lì dal benedèt mesagej,

cun biela vòus al veva luj dìt: “Entràit pur;

in ta sta scjalinada’l zì al è pì lišej.”

Partìs da lì, cul zì cal era puc dur,

‘Beati misericordes!’ i vèvin sintùt

cjantà davòu e ‘Gòt tu ch’i ti vìns sigùr!’

Jò e’l me mestri in ta stu post nut543

sù’i zèvin, e jò i pensavi, zìnt ’ndavànt,

se’l so diši zovami al varès podùt;

Cussì voltàt mi eri a luj, domandànt:

“Se’l volèvia diši’l spirt di Romagna,

cun chèl ‘no si pòs’ e ‘spartì’ minsonànt?”544

E luj: “Da la so pì granda magagna

al cognòs il dan; e n’ocòr stupidisi

s’àltris al 'vertìs545 par ca sedi mancu lagna.

Pars’che i vustri dešidèris a puntasi

a vàn ’ndà che mancu a sòn se àltris ju gòdin,

l’invidia vi parta un grant afanasi.

Ma se ’l amòu pal pì alt sìrcul divìn

al pocàs vièrs ’l alt il dešideri vustri,

a chel timòu lì ghi metarès fìn;

chè, par tàncjus che lì a dìšin ‘nustri’,

encjamò di pì al và a vej ognidùn

e pì a àrt la caritàt’n ta chel clàustri.”

“Di èsi contènt i soj pì a dišùn,”

i vevi dìt, “che se prin i vès dal dut tašùt,

e di dùbis in daj adès pì di un.

Com’a pòsia èsi ch’un ben spartìt dal dut

in pì poseditòus al fedi pì siòrs

di sè, sinò se da pus’l fòs posedùt?”

E luj a mi: “Èco che di nòuf ti còrs

cu la to mins’n ta li ròbis terènis,

e da la lus vera ti làsis’l percòrs.

’L infinìt ben da li sfèris celèstis,

da là cal è, davòu cussì ghi còr al amòu

com’che a un cuàrp lustri ghi còlin i ràis.

Tant a si dà in tal cjatà dal ardòu;

chè, par tant che caritàt si espandi,

in ic pì’ncjamò al crès ’l eterno valòu.

E pì zent che lasù a s’intindi546,

e pì che di amà si pòl, e pì si àma,

e coma spièli un al altri’l và’a rindi.

E se’l me rašònà a no ti disfama,547

t’jodaràs Beatrìs, e ic par sigùr

ti cjolarà chist’e ogn’altra brama.

Ca ti vègnin sùbit sieràdis, prova pur,

coma li primi dos, li altri sinc plàis,

ca si sièrin doma cul pentimìnt pur.”548

Pront i’eri da diši, ‘Tu ti mi sodìsfis!’

cuant che rivàs i èrin tal’altri ziròn,

cussì che taši mi vèvin fàt li lus bramòšis.549

Lì parùt mi veva che'n ta na višion

estatica a colp i’eri stàt tiràt,

e ta’un templi zent jodùt i vevi'n ta’un cjantòn;

e na siora sul entrà a mi veva vuardàt

e cul fà dols di mari550 dìt mi veva: “Fiòl me,

parsè i’atu tu cussì vièrs di nu fàt?

Èco, sufrìnt, jò e to pari pur cun me

ti zèvin sercjànt.” E com’ca veva tašùt

a colp sparida a era di davànt di me.

Di lì a’un puc, un’altra551 i vevi jodùt

cun l’aga che daj vuj a cola pal lambicà

cal è al grant disprès par 'n altri dovùt,

e dìt a veva: “Se di stà sitàt il siòr ti sòs cà,

che pal so nòn i dèos tant’an barufàt,

e da’ndà che la siènsa si spant cà e là,

vendichèiti di chej bras ca’an ausàt

d’imbrasà nustra fia, o Pišistràt.”

E’l messèr benèvul e dols si veva mostràt

tal rispùndighi, cun bièl fà temperàt:

“Se maj ghi farinu a chèl ca ni odièa

se chèl che ben ni vòu al vèn da me condanàt?”

Zent i vevi dopo jodùt (ch’ardeva di rabia)

cun claps un zovinùt552 copà, sigànt

fuàrt chistu a chèl: “Còpa sta canàja!”

E luj si sbasava, cu la muàrt che tant

lu gravava, sempri’n jù, vièrs la cjera,

ma puàrtis dal cjèl al feva daj so vuj, colànt

e preànt al alt Siòr, in tanta guera,

cal perdonàs ogni so persecutòu,

cul dols fà cal liberèa pietàt vera.

Cuant che la me ànima tornada 'era fòu

da li ròbis ca sòn fòu di che vèris,

ricognosùt i vevi ogni me—no fals553—eròu.

Il me duce, ca mi deva ocjàdis

Coma chès ca si dàn a’un ca si stà sveànt,

al veva dìt: “Se àtu che cuaši ti còlis

e mièša lega o pì ti sòs fàt avànt

cuj vuj velàs e cu li gjàmbis mòlis

coma un che’l vin o’l sun al stà pleànt?”

“O bon pari me, se tu ti mi scòltis

jò’i ti conti,” ghi vevi dìt, “sè che jò i’ai jodùt

cuant che li gjàmbis mi sòn stàdis cjòltis.”

E luj: “Se sent màscaris ti vès metùt

in ta la to muša, lo stes no ti platarès

nisùn daj to pensèis, nencj’ un pisulùt.

Jodùt sè ch’i ti’as jodùt no ti varàs

sensa tegni’l còu vièrt a l’àghis da la pas

che difùšis a vègnin dal Creatòu stes.

No ti’ai miga domandàt sè ch’i ti às

coma chèl che doma par di fòu al vuarda

cuant che’l cuàrp, svanìt, colàt al è a bas;

ma par pocà’l to piè ti’ai fàt stà domanda:

cussì si ghi fà a chej che di musetàt a sòn plens

par ca si rimètin’n ta la so strada.”

Avànt i zèvin tal colà dal dì, atèns

d’jodi fin là che’i vuj si slungjàvin

cuntra’i ràis dal tramònt ca èrin di lus plens.

E èco che puc a puc un fun i jodèvin

che vièrs di nu’l vegneva, com’da la nòt ’l scur;

e da chèl zighi’n banda i no podèvin:

chistu i vuj ni veva sieràt, e l’aria pur.

Cjànt Sedicèšin

Un scur d’infièr e na nòt duta privada

di planès e, sot di un puarèt di cjèl,

cun nulàtis ca la vèvin incjalinada,

no ghi vèvin maj fàt a la mušu me un tal vel

coma chel fun che chì ni veva cujerzùt,

nè cussì fuàrt becàt a mi veva vuj e pièl;

che’l vuli nol era stàt bon di stà vierzùt;

par chèl la scorta me, buna e fidada,

la spala mi veva ufrìt par èsimi d’ajùt.

Cussì, com’ch’un svuàrp al seguìs la so guida

par no pièrdisi o’ntòr zì a sbati

di alc ca lu seci o lasi muàrt’n strada,

tirànt’l flat, i pas’ndavànt i zevi a meti,

ben scoltànt il me duce cal diševa:

“Di me stà atènt di no separati.”

I sintevi vòus, e’a mì mi pareva

ch’ogniduna a preàs par pàs e pietàt

’l Ànzul di Diu che’i pecjàs cjoj’l podeva.

‘Agnus Dei’—cussì’l so preà al tacava’n fàt;

insièmit a cjantàvin e’l stes fà a vèvin:

spirt di concòrdia a vèvin ben raprešentàt.554

“A soni spirs, maestri, chej ca cjàntin?”

ghi vevi dìt. E luj: “Sì, il ver ti capìs,

e’l grop da la rabia a sòn ca dislèin.”

“Tu, cuj sotu che’l nustri fun ti sclarìsis

e di nuàltris ti stàs tu cjacarànt

e il timp encjamò’n mèis ti divìdis?”

Cussì una da li vòus si veva fàt ’ndavànt;

alòr il me mestri al veva dìt: “Rispùnt tu,

domandànt se par chì si và’n sù e’ndavànt.”

E jò: “O creatura, che pura lasù

tornà ti vòus e biela pal to fatòu,

maravèis i ti conti se cun me’i ti vèns tu.”

“Fin ca mi’è lècit i ti vèn davòu,”

al veva dìt, “e se d’jòdisi’l fun no ni lasa,

lo stes si sintarìn, sensa zighi fòu.”555

Alora i vevi scuminsiàt: “Cun che fasa

che disfada a vèn da la muàrt i vaj’n sù,

e chì i soj vegnùt pa l’infernàl matasa.556

E se Diu ’n ta la so gràsia mi’a cjòlt sù,

tant da volej che jò’i jodi’l so palàs,

roba ch’al dì di vuej fòu a è di ušu,

prin da murì se èritu là a bàs?557

Dìšmilu, e se just i staj zìnt dišmi,

cussì ch’i vegnini dal to parlà guidàs.”

“Lombàrt i eri, e Marco i mi clami:

i capìvi’l mont, e a chèl ben ghi volevi,

che a nisùn pì ghi’mpuarta, mi pàr a mi.558

Par zì’n sù, zì dret i cròt ca ti zovi.”

Cussì al veva dìt, e zontàt: “I vuej preàti

che di preà par me lasù alc a ti movi.”

E jò a luj: “I pòl ben sigurati

di fà sè ch’i ti vòus, ma jò’i staj scopiànt

d’un dùbit dentri ch’in clar i’ai da meti.

Prin al era pìsul559; adès si stà radoplànt

cun chèl ch’i ti mi stàs dišìnt, ca mi rìnt cert

uchì e’n t’altri post ’ndà ch’i lu vaj mišurànt.

A è vera che’l mont al è dal dut dešèrt

di ogni virtùt, com’che tu ti còntis,

e di ogni malìsia plen e cujèrt;

ma, ti prej, la cauša i vuej ch’i ti mi mòstris,

ch’jò’i la jodi e che par me àltris pur:

ca mèt un in tal cjèl, e chì’n jù àltris.”560

Pal dolòu cal sinteva, un suspìr dur

al veva prin lasàt fòu; e'l veva dopo dìt: “Fradi,

svuàrp al è ’l mont e tu pur ti vèns da chel scur.561

Vuàltris vifs ogni cauša i zèis a jodi

la sù’n tal cjèl, com’che se pròpit dut

par necesitàt a vès da susedi.

Se cussì’l fòs, in vu’l sarès distrùt

il podej di èsi lìbars, e just nol sarès

pal ben di godi e pal mal di vej lùt.562

Il cjèl ghi da inisi ai vustri afiès;

i no dìs dùcjus, ma encja s'i lu dišès,

in ben e in mal di na lus i vèis posès

e di un lìbar volej; che, se encja fàt al vès

fadìja in ta li primi lòtis cul cjèl,

adès, se ben si nudrìs, dut al vìns luj stes.563

A un podej pì grant564 e miej di chèl dal cjèl

sot lìbars vi metèis, e chèl al crèa

in vu la mins, ca no è sot l’inflùs dal cjèl.

Duncja, se’l mont al è coròt, com’ca somèa,

in vu a è la cauša e’n vu ca si vuàrdi;

e èco chì com’che chist si displèa.

A la lasa fòu, luj ca la pòl godi

prin ca sedi565; com’ca fòs na frututa

plena di matièris tal so planzi e ridi,

l’ànima puareta e ’gnorantuta,

ma che, cun motu dal nustri bon fatòu,

volentej ’ndavòu a torna, contentuta.

D’ogni pìsul ben a sìnt prin il savòu;

uchì a s’ingana, e davòu di luj ghi còr,

se guida o fren566 no ghi svìa stu amòu.

Par chèl a tocjava mètighi la lès intòr;

par chèl a tocjava vej un re cal jodès

da la sitàt vera567 almancu la tor.

Li lès a sòn, ma cuj a regulèja chès?

Nisùn, pars’che’l pastòu cal è là ’ndavànt

rumià’l pòl, ma forcùt a nol à’l piè adès;568

par chèl la zent, che la so guida intànt

a jòt rangjàsi dom’dal ben che ic tant ghi tèn,

di chèl si pasuda, nuj’altri mangjànt.569

Ben t’jòs che’l mancjà di un cal guidi ben

al à caušàt chista corusiòn dal mont;

e no’l mars vustri naturàl, che di chèl no s’jòt sen.

A ušava Roma, ch’era mari dal bièl mont,

doj sorèlis570 vej, che l’un’e l’altra strada

jodi a fèvin, di Diu e dal mont.

Un al à chel altri distudàt; e èco la spada

cul pastoràl571, e metùs un cun ’l altri ’nsièmit

doma mal a pòl zì, cun st’uniòn fuarsada;

cussì unìs, un a nol vèn dal altri ’ntimorìt:

se cròdimi no ti vòus, vuarda la spiga

ch’ogn’erba a si cognòs dal so profit.572

Tal stat’ndà ch’Adige e Po fàn riga,573

a si ušava valòu e bièl fà cjatà:

prin che’l Federìc rabiòus574 al metès briga!

Pasànt par lì ognùn sigùr al pòl stà

che di vergognasi no ghi ocòr adès

di vej di rašonà cuj bòis o cun lòu restà.575

Tre vècjus chì a somearèsin lou stes

di èsi crìtics da la nova etàt, e tart

a pàr che Diu a miej vita zì a ju fès:

Corado da Palàs e il bon Gheràrt

e Guido da Cjascjèl, che miej si clama,

a la franseša, il bonari Lombart.

A s’jòt duncja che la glišia di Roma,

par volej cjoj sù’n sè i doj regimìns,

jù a cola, ’nfangànt sè e sè ca à’nsima.576

“O Marc,” i vevi dìt, “ti fàs biej rašonamìns;

adès jòt pars’che da l’ereditàt

i fioj di Levi a sòn restàs ešèns.577

Ma cual Gheràrt al eše chèl cal è restàt—

sàviu recuàrt—i ti dìs, da la zent ca era,

coma par cridà che salvàdia di etàt?”

“O’l to parlà m’ingana o na vura

a mi tenta,” al veva dìt, “che’l to parlà toscàn

al dìs che puc ti sàs dal bon Gheràrt, vera?

Miga’i saj se par altri nòn clamàt lu’an,

se da Gaja, so fìa, il nòn no cjòlin.

Zèit cun Diu, che i me piè pì ’ndavànt no vàn.

Jòitu chej ràis che pal fun a si jòdin

belzà luminà? A è miej che via i zedi—

’l ànzul al è lì—i saj ben cal è visìn.”