Ouë Gerrit had angstigen worstel met de kerels om hun op den dag aan ’t
werk te houden.—Geradbraakt stonden ze op ’t land, landerig en slaperig
met roode doorwaterde oogen, te gapen, te vloeken en te schelden.
Telkens dreigden ze den boel er bij neer te smakken als de Ouë en Guurt
d’r niet nog handig tusschen indrongen. Toch voelde Ouë Gerrit niet
zooveel wrevel meer als eerst. Nog twee dagen blééf de kermis; dat wist
ie. Laàt ze hossen, laàt ze zuipen. Hij had nou toch volop zijn genot.
’t Was ommers, op de akkers overal ’t zelfde gehang en geklieter. De
meiden konden nergens, puur niet op d’r pooten staan van dans en
joligheid. En niet één kerel die d’r frisch bij stond. Alleen de
droogpruimers plukten, tuinders die d’r hachie niet op de kermis
gewaagd hadden. In ’t jonge goed zat lol, pit.—
Maar hij had toch ook zalig genoten....
Zondag van ’s avonds acht, tot twaalf, had ie d’r rondgekuierd..
Dertien dingen meegepikt.... hoho! da waa’s d’r puur ’n salighait
weust.... koorts in s’n bloed had ie voelt..
Z’n oogen hadden gegulzigd, en z’n handen gegrepen naar al ’t moois.
Vijfmaal onder rèn en hòs en oppropping van stoeten kon ie z’n slag
slaan, en achtmaal was ’t gelukt telkens op andere manier. Twee
prachtige dompertjes van zilver ’t eerst.... Zoo glànzend had ie ze
gegapt, vlak voor den neus van de spullejuffer. Even van ’m àf zag hij
’n wilde stoet, en met z’n rug bleef ie gekeerd naar de kraam. Bons!
daar stootten en bonkerden ze ’m omver.... Hij.. ouë kerel.... met z’n
angstig gebluft lachie op z’n kinderkop,.. doend, nèt of ie zich
waggelend vastgreep.... verschrikt:.... Toen, heel-stiekem, vlug de
greèp, de zoet-zalige verrukkingsgreep, mèt bang-zwaar, toch heerlijk
besef dat ie plots gevat kon worden. Maar dan daarnà, altijd ’t
gelukken! Godskristus! vlak voor d’r neus bijna, toen ie ’t beet
had.... Dan, al dat avondlicht om ’m heen,.... die schelle pracht, die
bonte gloeiing van alles, maakte ’m razend gek, duizelig van
grijpwoede, heb-woede. En rondom z’n vol-zalig hoofd, rondom zijn eigen
juich binnen in,—de flambouwen, ’t zanggeraas, de orgels, die ’m deden
trippelen van plezier, alsof ie nog ’n snuiter was. Hij had danslust in
z’n beenen gevoeld, en zachte stijgende dronkenschap van zoet-heet
steelgenot. Dat ie daar nou maar grijpen ging, wàt ie wou. Eerst
loeren, of ’t kon, veilig, veilig. En als ’t dan zoo mogelijk veilig
leek, dàn beet! Dat genot, daar te loopen tusschen ’t vuur en nooit
niet gepakt! De kerel die ’m eens gesnapt had, leek nergens te zien, en
luchtiger was ie door den ontzettenden woel van al vreemde boeren en
buitenlui heengestapt.—’n Bekende groette ie vriendelijk, met lachje.
Wat jonge meiden en kerels, die ’m ontmoetten, dolden met ’m,.... wat
zoo’n ouë rot op de kermis doen moest.—Weer anderen beklaagden ’m, dat
ie geen wijf had, ’n gek mormel, dat niet praten, niet staan kon. En in
’t besef, dat ie beklaagd werd, voelde ie zich nòg lekkerder, veiliger,
rustiger in gap en greep. Dan dacht ie, dat hij met z’n genot, met z’n
brand-van-héél-ander begeeren van binnen, toch ook heel anders tusschen
de speelgoedkramen, tenten en spullen liep dan al die andere
kermisgangers. Dat voelde ie diep, maakte ’m razend van angstige
blijheid, dat hij, van àl dat prachtige... prachtige,.... dat hij
daarvan stukken en brokken hebben moèst, moèst. Hij had niet geweten
waar te beginnen, zoo veel, in duizeling en gretigheid zag ie
tegelijk..
’n Paar tuinders spraken ’m aan; maar hij had zich met ’n snauw van hen
afgemaakt. Hij wou alléén zijn, heelemaal alléén. Daarom had ie vrouw
Hassel ook thuis gelaten. Voor ie gegaan was had ie Guurt gezeid, dat
zij nou maar eens ’n paar uur bij moeder moest blijven, maar Guurt wou
niet, had hem kunnen slaan van nijd....
—Ik sien joù ànkomme! Nainet foader! daa’s glad- en al mis, blaif jai
d’r bai je waif! denkkie daa’k main jonge laife soo slaite wil?.. niks
gedaan! En ze was weggerend voor hij nog iets terug had kunnen zeggen.
Maar hij woù, woù toch ook.
—Nou waif, nou goan ikke d’r tug effe uit! had ie gezegd tot vrouw
Hassel. Vrouw Hassel, op d’r stoel ingezonken, bang, vol van ’t
kermisgewoel om ’r heen, waarvan ze niets begreep, had ’m aangestaard.
Pal voor hun avondraampje bleef ’n orgel staan, beschetterde ’t huisje
in dreun van klanken;
„Behuts dicht Got..” met bombarie van trillerige fluit en hoorn, in
sentimenteelen beefgalm van trombone. En plots, zóó dwars door ’t
orgelgezanik, was vrouw Hassel uit ’r donker raamhoekje, in snikken
uitgebarsten.—
—Hoho! loopt de waterlaiding nie, had ie geschreeuwd, of jai d’r wel of
d’r nie grient.. roàkt main kouwe paipe nie.. ik goan,.. Ik goàn d’r!
van dit en van dâ.. ikke mot de kerremis nog ’rais kaike veur ikke de
fier plankies kraig!
—Ker-re-mis? Ker-re-mis?.. snik-stemde zot-suf vrouw Hassel.
—Jào kèr-rè-mis! kèr-rè-mis! bauwde de Ouë ’r woedend na;—kaik mins!
Nou blaif jai d’r pàl in je hoekie hee?.. Allejesis.... waif.. je
stinkt weer aa’s ’n mesthoop!.... Nou dan!.... jai f’roert d’r vast
gain vin.... enne je hep d’r ’t hart nie om vuur an te roake! Nou is
d’r puur gain godlaifendige siel in huus! En.. jai blaift hier.. huhu!
in ’t donker.. f’rstoan? want jai bint d’r vast nie te f’rtrouwe mi
licht!....
—Jai blaift.. jai blaift, stotterde ze na, uit ’r hoekje.. in zachten
snikhuil, één woord nog vasthoudend, zonder ’t zelf te beseffen.—’n
Rimpeltje van blijheid was op ’r oud wijvemasker gegroefd, toen ze ’t
orgel nog maar heel zwak van ver hoorde janken.
—Jai blaift ’n komp d’r nie van je ploats.... hoho!.. ’n messtuut!..
waa’n stank!....
—Nie..! nie! van...
—Vàn je ploats! had ie nagebulderd.—
—Ploas.. ploas! teemde ze na, dadelijk, dadelijk weer vergetend.
Woedend werd ouë Gerrit altijd om dat nabauwen, den laatsten tijd,
omdat ie ’r weer wantrouwelijk, ’n slechtigheidje, ’n
schijnonnoozelheidje achter zocht. Want heèlemaal vertrouwen, wat z’n
spullen in den kelder aanging, deed ie ’r toch nog niet. En eindelijk
na nog ’r toegesnauwd te hebben, onder ’t uitmaken van de lamp, dat ze
zich niet verroeren zou, en maffen kòn, zoo veel ze wou, was ie
heengegaan.—
Tegen twaalf uur, bij z’n thuiskomst, zat z’n wijf nog roerloos in den
hoek, ingeslonken op ’r stoel, voor ’t raampje te suf-staren,
opschrikkend even toen ze ouë Gerrit’s scherpe stem hoorde.—Toch had ze
geen vraag gedaan: of ie wegging of terugkwam. Ze kòn ook niet, omdat
ze niets begreep.—
Ze had ’r gezeten, in ’t stikkeduister, vier uur moederziel alleen,
zonder die alleenheid te beseffen.—In doffen mijmer om niks, ’t hoofd
volgeloeid van gillende oorsuizingen had ze gehuild, schokkerig,
snikkend; dan plots weer stil, bang, haar bangheid niet beseffend,
alleen voelend als ’n onbestemde angst in d’r lijf.—Ze had ’t pikzwart
om ’r heen gezien, pikzwart, en plots was ’r soms ’n lampiongloei
achter haar raampje, onder lawaai en krijsch voorbijgeschoten. Dan
schrok ze hevig, beefde ze, niet begrijpend wat ’r gebeuren ging. Zoo
was ze vier uur alleen gebleven, in ’t stik-warme avondkrotje, met ’n
aschstinkende stoof onder ’r beenen uitgegloeid,—tòt de Ouë inkwam,
opgewonden, met razernij van voldanen hartstocht in z’n oogen.—
Hij had ’t wel gedacht, dat ze niet aan de lamp zou raken, omdat ze ’m
niet wist te vinden. En toch, nòg vertrouwde ie ’r niet! Maar dien
avond blééf ie in gloeiende razernij.—
Vlak voor d’r neus stalde ie z’n gestolen rommel uit, en als ’n
bezetene, lachte, huilde, vloekte ie van genot. Z’n spullen zoende,
zoende ie, vóór haar oogen.
Vrouw Hassel zat weer te kijk-suffen, begroezeld in ’t lamp-schuwe
licht. D’r vervuild bruin japonnetje reepte op de borst open, en ’n
vuil brok hemd slobberde ’r uit. Haar gedrochtelijke rimpelkop,
vergroefd, stond groen-grauw, en ’r groezel haar flodderde uit d’r
morsige scheef-gezakte steekmuts. Het geteisterde doorgroefd voorhoofd
bewoog nerveus, en ’r brauwen zenuwden in trilangst.—De Ouë, in ’t
verstilde kamerke jubelde vóór d’r uit, zonder dat ze besefte wat er
gebeurde.—
—Twee prachtige nikkelen dompers, ’n heel stel koperen vruchtevorkjes,
op rood-satijn, er in gegleufd; twee kleurige kandelabers, ’n nikkelen
wekkertje, ’n rooie doos met spullen d’r in, zonder dat ie wist waar ze
toe dienden; maar ’t had ’r prâchtig staan glimmen, met aldegoàr gouden
slootjes.
’t Roode satijn streelde ie duizend, duizend maal. De snoezige vorkies
prikte ie in de lucht, als ’n dol speelsch kind. Die had ie met
overweldigenden greep, aarzelenden angst bemeesterd, bij ’n bloedig
vechtpartijtje.—’n Dronken kerel, had z’n mes getrokken en met
genadelooze armzwaaien, woest om zich heen gehakt, al maar krijschend
dat Jaap de klapbessen-dief was, en niet hij; nièt hij. Drie lui had ie
al gewond. ’t Was ’n dol geschreeuw geweest, gegil van ontstelde
meiden, toen plots ’n artillerist, den vent ’n mep op z’n pooten
verkocht, dat ’t mes uit z’n klauwen viel. Maar d’r bleef dolle
opstuivende amokangst onder de kermisgangers, grillige paniek, drom van
opstandjes van al soorten menschen, rillend voor ’t staal; menschen die
elkaar in egoïstischen angststuip knellend verdrongen. Vlak bij ’n
groote verkoopkraam hadden ze den dronken woesteling neergekieperd, met
z’n roggel-kop tegen de keien.—
De agenten met artillerist, zelf half-dronken, boeiden ’m toen de
woesteling was begonnen te trappen, en te razen voor tien dollen te
gelijk.—
Op dàt oogenblik was de Ouë, de groote kraam ingehold, van achter met
’n klinkdeurtje openend. En pal op de vorkies met hun rood satijn had
ie áángegrepen. ’t Was ’n dolle waag, dat wist ie, maakte ’m zwaarlam
van bang-hevig genot. Op ’t moment dat ie instapte, voelde ie zich
stikken. Z’n adem bleef wèg; hij keek naar niets. En in ziedenden
waanzin toch, stàr, deed ie wat ie moèst doen. Hij wist wel, klaar, dat
ieder ’m kon zien gappen; de juffer, de helpstertjes allemaal.—Maar ’t
kon ’m niet schelen. Eenmaal bij de glimvorkies, koortsgloeiden z’n
handen, jeukte ’n brand in z’n polsen, en snel, halfstikkend, lam van
aandoening en goddelijk bang genot, pulkten z’n vingers al tusschen
doozen en pakken, rukte ie de vorkjes naar zich toe. ’t Was gedaan voor
ie ’t wist. Even, heel even wachtte ie op ’n greep in z’n nek, bons op
z’n kop, ’n trap in z’n zij, ’n slag, ’n schreeuw van: houd ’m! houd
’m.. Maar niks kwam d’r op ’m af!—
De juffer in ontstelden angst bleef kijken naar den bloedigen worstel
van dronken woesteling, de helpertjes ook, de menschen er om heen óók.
En niemand zag hem ’t achterdeurtje uitwaggelen, geslagen van emotie en
geluk, het étui zalig tegen z’n bonzende keel gedrukt.—
Zoo had ie gemoerd, dertien keer, al voorzichtiger en listiger na den
eersten duizelenden gevaar-zwaren uitval. Maar één ding,—’n rond
spiegeltje met blommetjes beschilderd, bengelend aan ’n vuurrood lint,
en dat ’r van de kraam àf zoo prachtig geschitterd had,—viel ’m tegen,
vond ie noù niet zoo mooi meer. Het was beslagen, dof-groenig en
leelijk tusschen al ’t andere prachtige in.—Maar de flakonnetjes met
reukwerk, en d’r geslepen randjes en zilveren spuitdopjes, vond ie
fijn, snoezig, kòn ie niet genoeg beglunderen.—Op z’n tafel had ie den
heelen boel uitgestald. Z’n wijf en z’n duif keek ie om beurten
aan.—Hij besmakte z’n lippen in stikkend-stille pret.—
Vrouw Hassel kwijlde, beklodderde ’r angstmond vol speeksel dat
klefferig afdroop bij de hoeken op ’r kin. Ze verlikte ’t, traag de
slappe tong draaiend om d’r grauwe lippen.—
Ouë Gerrit keek ’r telkens aan, voelde zich dol-opgewonden, en in
dronken genotspassie, zong ie valsch-dof mee den kermis-deun.
—Oaauw- waa’t ’n ska-ande....
geniepig lachend, dan plots uitschaterend ’n wilden stroom van woeste
verrukking. Hij voelde wel dat ie ’n beetje gek deed, maar ’t wàs niet
zoo.... ’t Most ’r uit, z’n lol, z’n heerlijke joelende lol. Hij kon
d’r van grienen.—
Plots ging ie dansen als ’n bezetene, de glimmende en fonkelende
spullen in z’n knuisten gekneld, tot ie hijgend van inspanning ophield,
neersmakte op ’n stoel.—Toch weer dadelijk veerde ie wég.
Vrouw Hassel, òmzuurd in ’n walgstank van bevuiling, die door ’t
avondkamertje rotte als lag ’r ’n beerput opengegraven, schrok en
trilde bij elke beweging van den Ouë, haàr kant uit. Maar hij rook en
zag niets; zoende z’n spullen met de oogen, grinnikte om wat ie zoo
pienter weer had klaargespeeld. En bij elk stuk dat ie opnam, kreeg ie
weer precies voor zich, hoè hij ’t bemeesterd had, waàr, en tusschen
welk geknel.—
’n Groote duitsche pijp had ie al honderdmaal in z’n mond gestopt en
honderdmaal ’t mondstuk met z’n vingers weer zacht en voorzichtig
afgedroogd.—Doller woelde jubel in ’m op, juist nu alles uitgemoord
leek van stilheid in z’n huis. Guurt bleef wèg, de kerels bleven wèg,
den heelen nacht.
In z’n danspret had ie ’t niet overdekte duifje wakker getrild in z’n
korfje. Even soms, de rood-omschubde oogjes loerden rond in ’t
verlichte nachtkamertje. Heel zacht verklonk gekoer uit ’t kropje, als
geschrei onder den vloer uitstijgend. Kamerke lag in stomme rust. ’t
Pronkschoorsteentje flonkerde in ’t late lamplicht, en ’t rood lapje er
vóór, bloedde donker èven aangeglansd.—
Pookstel stond dof te koperen en staartklok tikte, heel breed en heel
loom, onder de lage balken.—
De Ouë, zoo zoet in den nachtsuizel onbeloerd, vrij en ruim, zonder
angst voor gekijk en gestommel uit de slaapholletjes, voelde zich al
zaliger. Straks nog had ie ’t tafeltje met al de portretjes
omvergeloopen. Eerst schrok ie; toen in één wist ie dat ’r niemand in
huis was, geen sterveling die ’m begluurde.
—.... En doàr há’ je nou s’n waif.... dá’ stinkende mesthoop.... hoho!
die heuldegoar kon sain d’r niks skaile meer! Waa’t ’n morremel....
In en uit z’n kelder liep ie, draaiend om z’n spullen, ze tellend en
overtellend zoo veel keer ie wou; geruchtmakend dan hier, dan daar, ’t
luik wijd open, en z’n nachtlampje hoog. Een gloei van stikkend, bijna
wurgend genot schokstootte door z’n keel en z’n mokerend hoofd, waar ’t
bloed door koortste. Z’n vrouw wou ie wel slaan, uit overtollige kracht
en uitzinnige wreedheid. Hij wou ’r ranselen op ’r dooien kop, ’r suffe
smoel, zoo maar, in jubel. Pal op ’r smerigen snuit, ’r stinkend lijf,
dat ze d’r eindelijk ook ééns wat van zeggen zou, hoe lekker hij d’r
hier stiekem zijn kermis hield. Z’n lippen smakten, z’n handen jeukten,
jeukten. Z’n oogen brandden gaten in de lucht. Hij kèek niet, want hij
was vlak òp de dingen, hij was de dingen zèlf. Hij betastte ze met z’n
oogen, zoo sterk als met z’n vingers. Hij voelde ze met z’n spraak, en
hij tastte ze met z’n reuk! Van alle kanten in z’n demonische
zinsbegoocheling, proefde, rook en vatte ie z’n spullen.
Woester kwam een wulpsch begeeren in ’m opschroeien om ’t stomme suffe
wijf te ranselen, te knijpen, nou juist, nou in de stilte, ’r beuken
tot murf, dat ’r grauwe smoel ging spreken en zeggen hoe ze ’t vond,
zijn spullen.—
Plots hoonde z’n stem valsch naar d’r toe.
—Hoe vint je ’t waif.. hoho!
Z’n stem klonk wild en scherp in ’t nachtkamertje, en z’n vrouw, half
ingezakt, geslonken lip-puffend op ’r stoel, antwoordde niet, ronkte
blazend. Even daarna schrok ze recht òp, met staar-doffe oogen die
knipperden tegen ’t groezelende lamplicht. De grauwe lippen mummelden
wat, en d’r gedrochtelijke angstmond verkwijlde bang gedroom. Ze
stamelde met stem, doorhuiverd van prangenden angst:
—Ikke goan nie mee.... nainet!....
Nu, in één werd ie bang Ouë Gerrit, voor d’r gestamel en gestaar; voor
d’r grauwen kop die in zenuwbenauwing verrimpelde en vergroefde als ’n
ijlend mombakkes.—
Eerst had ie heel even gedacht dat ze op zou springen en ’m zou
bestelen als ie ’r daar al die prachtstukken uit z’n kelder, zoo
sarrend-gul liet zien. Hij had z’n overmoedigen satanischen hoon tegen
’r opgesmakt met ’n scherpe vraag: hoè ze z’n spullen vond, en ze was
heel vreemd opgeschrikt. En ze had gekeken, uit ’r hoek, in ’t licht,
zoo wild en verschrikkelijk als ze nooit deed. Was ’t inbeelding van
’m? Nee, neenet! Hij had ’t gevoeld als ’n slag uit ’t duister op z’n
snuit zonder dat ie de hand zag die ’m teisterde.—
Inééns voelde ie zich weer laf, kruiperig laf, klam in doodsnood. Felle
angst beklauterde weer z’n strot, knelde zich vast om z’n krop, kneep
en kneep, en z’n handen gloeiden als hield ie ze boven ’n komfoor.—
Gauw droeg ie z’n spullen weer naar den kelder terug, met ’t
nachtlampje in z’n bevende hand. Wurgender omklauwde ’m de angst in de
starende stilte van ’t huisje.
Van de straat verklonk nu en dan kermiskrijsch en vage zang die ’m
sidderen deed. Z’n gedachten bangden dat ze ’m zouen komen halen.—Alsof
ze alles nageteld hadden op de kermis en gezien dat ze dertien stuks
misten, en dat God hem, hèm had aangewezen.—
Laf, kleintjes en kruiperig schokte ie òp van elk geruchtje en ’t
duifje had ie kunnen doodslaan om z’n lam gehuil, z’n dof gekoer.
Maar de stilte drukte op z’n keel. Telkens in ’t stalduister, heel uit
de groen-zwarte diepte, dacht ie tronies te zien van de lui die hij
bestolen had. ’t Was gekkigheid, ’t kon niet, praatte ie zich zelf in,
maar hij was d’r toch puur van stuur door. En telkens weer keek ie om,
zag ie de schimmige gezichten loeren en grijnzen, en hoorde ie ze zacht
onderdrukt schateren uit de staldiepte, en al maar kijken op z’n
bibberende angsthanden.
Kleiner, al kleiner in z’n hoon voelde ie zich worden. Eerst had ie in
overmoed z’n wijf willen ranselen.... Nou, nou was ie blij dat ze niet
meer naar ’m keek. Langszamerhand durfde ie nergens meer heen zien, om
de klamme stilte in huis; stilte die ’m deed rillen en huiveren van al
stijgender angst. Soms trapte ie, in doodsnood zelf tegen de
tafelpooten, om de vale drukkende zwijg te breken. Maar dan beefde ie
weer van ’t vertrillende gerucht, en gluurde naar z’n wijf of zij ook
hèm bekeek.
Hij zweette, klam, bibberend, bevangen in ’n tergenden nood die ’m
stikken deed. Met één sprong holde ie naar z’n bedstee.. ’t Moest uit
zijn... Maar ’t duisterde weer zoo naar voor z’n oogen.... Allemaal
zwarte dingen zag ie op zich afspringen; slangetjes en kriebelige
wormpjes!
In dollen angst holde ie naar z’n wijf. Nou moest zij ’m beschermen.
Zacht stootte hij haar op, wrong ’r de stinkende rokken los, en
strompelde haar naar de bedstee. Hij hield ’t zoo niet langer uit.
Stikken, gillen zou ie van angst, gillend krijschen, door de heele
buurt, dat hij de dief was, hij de dief, van de bollen, van àl de
spullen, hij en niemand anders.—
Maar als z’n wijf nou maar in bed lag, zou hij, achter d’r rug zich
kunnen verschuilen, zoo heelemaal gedekt door háár.—En sidderen kon ie
van zich zelf als ie ’r aan dacht, dat ie ’r straks nog had willen
ranselen, ranselen van lol en jubel, dat suffe stomme wijf, dat ie nou
noodig had.—
Vrouw Hassel was in ’r afgezakte rokkenrommel voor ’t bed gestrompeld,
staar, suf, lippuffend. En Ouë Gerrit kwam, vlak àchter d’r stinkenden
donkeren rug aansjokken in z’n onderbroek, dicht z’n oogen, z’n ooren
met de beefhanden gedekt.
Angst verstòmde z’n spraak; hij wou wàt zeggen, maar ’r verheeschte
klankloos gestamel. Eindelijk, na uren van marteling viel hij in
nachtmerrie-sluimer.—
Bang van z’n eigen eerste felheid en latere lafheid tegelijk, stond ie
den volgenden morgen, gebroken òp. Dat satanisch uurtje doorspookte z’n
brein nog lang. Lamgeslagen, overal pijnlijk, doolde ie rond op ’t
land, stom hier en daar wat plukkend van z’n boonen.—