In geweldige lijn, van paal tot paal, tent tot tent stond de
Haven-kermishoek in gloei. De boomen in den elektrischen lichtmist, met
de hel-avondgroene bleeke lom’ring, staarde in waanzin-schrik naar den
dronken hellewaggel.
Kerels met bruine kruiken en flesschen, strompelend, klokten jenever
in, vuurheet op straat, waggelden na slurp en genotsrochel weer verder,
verschaduwden in donkering, lichtten verder weer òp in brandschijn.
Schonkige boeven in lompen-ellende, schooierden sinister bijeen,
stoelenmatters en scharenslijpers, bedelaars-smurrie en jeuk’rige
landloopers, morsige ketellappers, hinkenden en schijn-verminkten,
stem-smeekend op krukken, strompelend voor tenten en bak-vuren van
poffertjeskramen, gretig loerend op gulle fooi van bezopenen of naar
zakrol van neergeronkte bewustloozen. In gelige oliejassen en groenige
pijjekkers schurftten hun lijven, de morsige rottende plunje bedropen
met vuil en modder.—Hun marjeniers-kleppetten schooierden scheef, vlak
boven de brauwen, en pruimspuwend stootten ze zich telkens, als in
vuistgevecht, de knuisten in de petten, dat de gebarsten kleppen
deukten en rafelden in slonzige boevigheid. En zóó, in sprong op kruk,
hinkend of jammerend, bedel-smeekten ze de gierende hossers en
slenteraars tegemoet, gromvloekend en plots dreigend als er niets
afviel.
Tusschen de spullen, draaimolens, luchtschommels, Jutskoppen en
worp-bakken, in achteruit donkerende hoeken, van de kraterende
kermishel afgetrapt, duister-droefden de stalletjes met poonen,
scharren, en vroege vruchten.—
Stille jammerlijven,—met d’r tronies geelrood begloeid, achter de
kar-stalletjes neergedonkerd op lage krukjes, half verstikt in den
roetkleurigen walm van stank-zweetende petroleumpitten, die flakkerend
vlamlekten, roodgeel en bronzerig in angstigen schroei van
misere-belichting, verspokend in prachtsfeer;—stille jammerlijven
riepen monotoon hun waar.—Kar aan kar droefde omdampt van
prachtrood-gouden nevel, de half-donk’re lijven verschrompelend; de
roepende lippen rood-grillig áángloeiend, de open roode monden
verrossigend groot, de zorgelijke geel-roode tronies belichtend in vale
gloeiing. En scheem’rig in bronzen flakker, kleur-weifelden
omslagdoekjes van de stalletjesvrouwen, achter den bangen schroei van
rood-dampigen pittenwalm.
Hun roodversmookte monden bekrijschten àl sterker hun koopwaar.
Met één sprong tijgerden ze òp van hun weggezonken krukjes uit ’t
geel-roode geschemer als koopers opdrongen.—Voorovergebogen dan over
hùn stal, oranje-feller gloeiden hun tronies áán, in den flakkerbrand
van hun walmende pitten, flambouwig vlamlekkend schijnsels op neuslijn,
jukken en ooren; verwalmend roodzwart over wangbrokken en kleeren, de
oogen vonkend in hellen vuurgloed. Handen oranjig, gloeiden en graaiden
in de schimmig bevlamde koopwaar, tusschen de bronzen poonen,
oranje-vale sinaasappels, noten en vroege peren.—En gretig, onder
petroleumstank en walmroet van d’r pitten verkochten ze, met levendige
schorre stemmen de koopers opjagend, de omgloeide koppen van
omstaanders zangerig omschreeuwend, met konkurreerenden prijs.—Koopers
dongen, dongen worstelend koppig, bij de stalletjeswijven en
meisjes.—Roetwalm van lampetten kwam als smoezelige adem uit de roode
kelen en longen der stalventsters. Soms kwam plots ’n áántrekkende
fakkelstoet, met z’n rood-gouden gloed àf, op de in nacht-omduisterde
stalletjes.
Een fantastische sfeer verbeefde er dan om de koppen, sfeer van bronzig
en groenig vuur, nevel, verflakkerend door ’t oranjerood, àl de tronies
uit de half-duistering naar voren spokend, heimvol bewalmend en
aanzwammend de huiden, demonisch met hun inkervingen en rimpels,
zorg-groeven en leed-sneeën op voorhoofd en wangen. En al de koopers en
koopsters mombakkesten moord-rood onbewust, de vlam-oogen woest in de
spokige koppen geboord.—En door, in de demonische sfeer graaiden de
handen van koopers, feller belicht, in den pittengloei, omspoelend de
waar, soms in veeg van koop-gebaar, die handen zóó dicht onder den
oranjewalm, dat ze klauwden, omvreten van licht, gekreukt, doorbarsten
en reuzig. En wèg weer doken de kerels, stalletjeswijven en meisjes, in
’t moorsche geschemer van hun kleurige omslagdoeken, weifelend vaal om
de verschrompelde schouders, als koopers in hos, vretend en
kankaneerend, zakken gevuld, de kermishel inkermden. Dan doffer
monotoonden hun rillige stemmen uit den roodgelen walmflakker van hun
stallen, die weggetrapt dampten in de duisterende hoeken,—valer smartte
hun roep om koopers.—
Tusschen den stoomdraaimolen, heel naar achter, tegen donk’ren planken
muur, zat Dientje, Kees’ kind, opgepookt door Ant nou erais ’n slag te
slaan met de kermis. Ant zelf, pas heel naar bevallen van ’n dood kind,
tien dagen kraamsch, durfde nog niet mee venten om d’r zwakke lijf, en
om Wimpie. Maar nou zou Dientje ’t moeten doen.
Beverig sloeg ’r schel-krijscherig overspannen stemmetje stùk op ’t
zanggeloei. Vlak voor d’r laag karretje zat ze, ’t zenuwvervreten
karkasje trillend, ’t rimpelig kopje vaal geelrood schemerend in den
waaienden flakker van haar stinkende walmflambouwen.
Ze schreeuwde, schreeuwde maar. Telkens sprong ze òp van ’r krukje om
dronken kerels en meiden te helpen, angstig ’r bevonkte oogjes naar
joodschen buurman gericht, rekenend op zijn kracht als beschonken
herrieschoppers d’r niet betalen wilden.—
Soms gluurde ze naar de prachtdraaimolens, ’n end van ’r af, in ’t
licht, bel-klingelend en dreunend van orgelschal, en soms zag ze nog
net even de rooie boegen van de luchtsloepjes opzweven uit de tent, ’t
boomlommer in.
Als zei d’r nou-rais ook mocht! Moeder had gezeid dat als ze ’n goeie
haalde, ze Maandag en Dinsdag, al was ’t maar drie cent, kon
verdraaien.
Ze was dan juist jarig, tien jaar. En Wimpie had dat met smeekjes bij
d’r moeder voor haar klaar gespeeld. Zalig in voorpret dat ze misschien
ook nog draaien ging, schreeuwde ’r kinderkeeltje, met opwinding door
’t lawaai:
—Ferse poone! mooie skarre! ferse pietèrs... aldegoar nuut goed!
Ze genoot stil van den lichtenden hellewoel om ’r heen, en den
brandgloed, dien ze overal boven zich hangen zag, stedekekant uit,
boven tenten, huizen en spellen,—maakte er blij, angstig blij. Telkens
neuriede ze achter haar eenzaam walmstalletje méé met de
straatorgeldeunen, die om ’r heen razende geruchten verkolkten. Heet
snoof ze de gesmolten reuzel- en oliestank in, heerlijk-prikkelend op
d’r tong. Ze rook en snoffelde in den sissenden poffertjes-bak; ze
proefde den botergeur, ze watertandde, en snoof, snoof maar, heel den
kermisstank in.—En ’r neusje joolde en schaterde in de warme
prikkelende reuken.—
Heel ’t bonte kleurenwonder, de gloei van spiegels en lijstpraal,
brandende ruiten en goud-vergulde tenten, bestaard van heel uit de
verte, sloegen ’r lam van verbazing, bij wijlen van overrompelende
verrukking. En nou, zoo ver van d’r àf, druischwoelend in den kleurigen
avond, vond ze ’t allemaal nog veel mooier en begeerlijker dan
overdag.—
Later op den avond kreeg kindeke ’t heel rillig van ’t stille zitten,
keek ze onrustig rond of Jansje, d’r zusje, ’r niet ’t geleende
omslagdoekje kwam brengen, met ’n koppie-van-dit-of-van-dat, als
iederen dag. Ze wist wel dat Wimpie in kermistijd niet alleen blijven
wou, maar Jansje kon toch wel effetjes om ’r denken.—
Jansje had van smiddags een uur tot zeven, op haàr plaats gezeten, tot
zij ’r was komen aflossen. Ze had wel gehoord Dientje, dat ’r vader
schrikkelijke ruzie maakte met d’r moeder, omdat ze haàr tot twee uur,
iederen nacht dwong achter ’t stalletje te blijven; maar ook wist ze
hoe moeder terugsnauwde dat d’r weer geen eten was, nou d’r vader weer
niet werkte, ’t nest te hongeren lag.—Toen was Kees in ’n uitspuwende
drift aan ’t bombardeeren geraakt, met z’n vuist op den rommel, Wimpie
vergetend, dat ’t heele bendetje stond te trillen van angst om z’n
uitstortende razernij. En toch had d’r moeder haar zin doorgezet, had
ze ’r stiekem, iederen avond de Haven opgeduwd.—
En ze peinsde nu Dientje, met ’r zorgkopje vòl ellende van thuis. Ze
zag d’r zusje maar niet opdagen. Vlak achter haar rugje, bij ’t donkere
havenwater, dreef de polderwijde nachtstilte, eindloos. Ze rilde, en
half verdoofd door ’t helle-rumoer, dat vóór d’r droeve kijkertjes
uitraasde, riep ’r stemmetje smartelijk zwak en moe:
—Mooie poone, aldegoar nuut goed!
Ze huiverde in ’r kale vodjes. Slaperige loomte kroop over ’r oogleden,
die brandden. Bang werd ze plots in de stormende herrie, bang en
eenzaam, als ze even achter ’r stalletje uitkeek, den stikduisteren
poldernacht in.—
Van de polderbrug af bij Spoordijk kwam vuurkronkel van lampions weer
opslangen. Roode adem gloeihijgend tegen zwart azuur en ronddonkerende
hemelwijdte.
De stoet kwam nader.—In ’n storm van kreten trillend nasaalden de
mirlitons, stootten de pikolo’s en fluitjes, en doffe bange trommels
roffelden demonische somberte door ’t schelle orgellawaai.
Als ’n gedrocht, waarvan ’t lijf nog woelde in ’t duister, adem-rood
vooruitblazend tegen luchtzwart, zoo rumoerde lampionsstoet in ’t
donker áán, tot schoenen, beenen, lijven, armen en koppen langzaam
opgloeiden in den eersten fakkelbrand van ’t alleen staand paardenspul,
opdoemden met reuzig geweld in den schrik van ’t rossig-oranje
walmlicht, in ’t flambouwende toortsgeel, woest en oproerig vervlammend
over de tronies. Stel bij stel, rij bij rij, ingekluwd en omkettingd
met armenknel, sloeg in den schroei van ’t licht, dat geelrossiger àl
verder overgolfde de koppen en lijven. Mutsen, in kleurige woestheid
gloeiden áán, beschminkte en bemombakkeste tronies, burlesk en
infernaal in den vlammigen gloed vergroeiend.
Fakkelend, de voorste slingerrij, fel wadend in oranjegelen mist van
schijnsels, hief hoog boven koppendrom de lampions, die in
prachtvurigen gloei weer een kronkel streepten van vuur, vreemd
verwilderd rood nu in de toortsenhel. Achter den weer wijkenden stoet
werd gevochten, geraasd, gescholden. Maar voort rende de
inééngekettingde massa, in een wrong-drom van stapelgekke hossers, in
vaart voorbij de tenten, òpdoemend in wemel van bevlamde kleuren,
wegdonkerend in nacht-duistere hoeken waar geen kramen lichtten. En
weer, in helschen ommegang, verwaanzind van passie, renden ze den
kermisbrand uit, stikduister laandiep in van Lemperweg. En rood,
prachtrood, bleef geheven, boven het verwoelend wegtrampelend
massagedrocht in ’t duister, de vuurslang z’n rooden adem den
diep-donkeren hemel inhijgend.