Het was geen làvende zomerregen meer, die als ’n koele dronk neersuisde
op ’t land, en tegen den avond, over de akkers zangerige regenruisch
verzong door de donkere boomen en ’t loof, en dán zuchtte als ademhaal
van orgelregisters; dan droomerig tikkelde en zacht knetterde heel fijn
en weemoedig,—maar ’t bleef ’n nattige wind-wilde regenzwalp, ’n
modderig plassende, dorrend-vernielende grauwe nattigheid.—Ouë Gerrit
vloekte, vloekte, onder ’t inranken van de beplaste aardbeibedden. Wàt
ie aanraakte klefferde, was bemodderd. Z’n klompen zogen in ’t natte
zand, kledderden en smakten zuigend onder z’n hielen. Rechts en links
de bedden, rankte ie tegelijk de jonge stekjes. Wrevelig groef ie de
plantjes in, keilde ie verrotte voor zich uit. Toch was ie dolblij dat
ie dezen zomer niet alles op één worp had gegooid met de aardbeien,
zooals die stomme dokter Troost dat wilde. En lol had ie ’r om, dat ie
die beroerde grimmige Ant had gebonjourd.
Voor Kees nou nog alleen wat bij de boonen, en dan die ook
òpgemarcheerd. Die paar mandjes aardbei en bessen kon d’r Guurt zelf
nog wel halen, die toch ook ’t land had an Ant. Gister had z’n meid nog
veertig mandjes geplukt.... Toch ’n rakker die Guurt. Als ie maar wist
wat of ze vóór had, met d’r vrijers..
En die Piet! hep d’r nog acht sint moakt! Waa’s d’r puur ’n meroakel!
hoho! aa’s die noar stad gong.... waa’s ’t alletait ’n kwart meer aa’s
Dirk, die krek vaif sint hoalt!
Ouë Gerrit wist zich niet goed meer te roeren. Dirk gaf ’m eerst na den
grootsten worstel, de ontvangen guldens uit den zak. De Ouë kromp van
angst, als ie ’m dronken van den marktdag zag den dorsch inschommelen,
angst dat ie den heelen boel zou verzopen hebben, of verspeeld. En als
ie dan maar ’n kik gaf, blafte Dirk hem nijdig tegen z’n hielen, dat ie
schrok, en afgebluft loenschte. Piet gaf alles dadelijk, al gapte ie ’r
later weer van weg voor de zuip, maar Dirk hield de duiten in z’n
ijzeren knuisten heet gevangen.—Dan eindelijk, moest ie na z’n
verbluffing opspelen, schreeuwen, stompen en beuken in bloedspuw van
nijd, en traag ging de klepzak dan eindelijk open, klefferden de
morsige dubbeltjes, kwartjes en centen naar buiten, naar hèm toe, onder
één grom en snauw. Ging hij natellen dan vloekte Dirk. „Tel aa’s je je
koarsies uitbloast”, hoonde die, en sarrend liet ie ’m zien de
notities, wel wetend, dat ouë Gerrit toch niet lezen kon, ’n letter zoo
groot als ’n paardekop niet.—
Smartelijker, gejaagder voelde ie z’n onmacht, ouë Gerrit, omdat ie
zelf niet meer de stad inventen kon. Soms, als ie wat beet had weer,
kon ’m de heele boel niet meer schelen; zag ie heel klaar z’n ondergang
in, hij op ’n hokkie, de kerels op ’t land als knechten. Dan weer
bedacht ie, dat zoo iets toch maar niet in een ging, hij z’n meeste
geld toch bij de fabrieken, vast liet liggen, tot hij November zelf
betalen moest. Soms, drensde ’m door z’n kop dat Dirk vroeger veel
beter voor ’m geweest was, toegevender en niet zoo snauwend, maar dan
zag ie later Dirk weer goeiiger tegenover hem.—Als de vent maar geen
geld zag, want dàn wier ie dol.—
Vandaag had ie nog ’n bak bessen geplukt, ’n dubbeltje per mandje. En
nog ’n prachtig dotje frambozen! Dat klein goed gaf toch nog heel
wat.... Hoho!.... dá’ beskouwde ie nog wel ’n vaiftien pop veur.... hai
most d’r vast meer van tele, al há’ je d’r tuinders die d’r niks mee
van doen wille hewwe.. Da klain goed.. want aldegoar benne se tug
doodarreme poerders. Van murrege, van vaif tot ses op ’t ploatsie, had
ie ’t nog uitrekend.... veur de feule framboosies moakte ie nog twoalef
sint ’t mandje.. hoho! wa’ skol ’t? Nou hoalde ie di joàr an sain
vruchies.... frank... ’t hooi uut! Ommendebai honderdvaiftien pop veur
twai koebeeste....
Maar angstiger iederen avond, nà z’n stil gemijmer, keek ie òp naar de
lucht, angst-verwurgd voor onweer en regen. Tegen iedereen klaagde
ie.... ’t werd ’m te benauwd.—
—De boone groeie d’r wel in ’t gewas hoho! moar de frucht set nie! mi
die raige! Wa binne dá’ nou weer suinige weertjes.. in ’t hart van ’t
somer, je sit d’r puur te rille.... en soàfus omwair!
—Jaò buurman, f’rlaije jair satte wai op haide hardstikke in ’t drukst
van de boonetait hèe?
—Hoho.... vier- en vaif en nie g’nog.... suinige weertjes...
En iederen dag, dat ’t guur-winderige weer aanhield werd Ouë Gerrit
banger en grimmiger. Er zat angst in z’n keel. De zware onweerswolken
voelde ie pletten op z’n borst. Dan weer wreef ie zich aan z’n strot
als zat ’r ’n wurgklauw die telkens z’n luchtpijp zachtjes toekneep, en
hem nog maar uit ’n spleetje ademen liet! Angst voor z’n boonen
groeide. Nu en dan zag ie z’n wijf verdwaald rondzoeken in de
tuinderij. Hoe ze’r heengestapt was wist ze zelf niet meer, en waar ze
terug moest nog minder. Ze drentelde maar wat en sufte. Plots ’n
woesten snauw, greep ie ’r bij den arm, bracht ’r in huis.—
—Jou stommeling, je loopt d’r t’met hardstikke in main seldrie mi je
klaufe.... hoho! jai geep! dwarrel! moak jai d’r gain kapsies hee?—
Woest had ie ’r thuis op ’n stoel geduwd, waar ze versuft neerblokte,
en grommend sprong ouë Gerrit ’t achterend uit.
—Dâ sal d’r ’n mooie sain.... Net had ie sain seldrielap f’rkocht, veur
vier sint ’t kilo! Waa’s d’r in sint meer aa’s verlaije joar!....
Hoho!... sel je dá’ lamme dooie waif d’r mi d’r blinde klaufe
instappe... Wá’ gong die seldrie nou hain?.. noa febriek?... had die
dàor nie meer moake kenne?.. of noar Amsterdam? da lamme waif!.... Moar
s’n spersie en snaiboone... da gong d’r noar Noord-Skarrefou.. en
Aiselmonde.. of ie ’t nie wist! Da stomme waif.. sel d’r f’rduufeld soo
p’rdoes op sain duute trappe!.... Moar de boone... mostte ’t tug dâ
joar goed moake... most de loodpot vulle.. aers waa’s die d’r gloeiend
bai.... gaf de seldrie en vruchies tùg nies.. nies....
In regen en plassende nattigheid werd op de akkers gewied, gekerfd met
spa, geplukt in bakken. Seldrie verwasemend door regengeur, stond
gesneden en de aardappels werden voor eigen maal wat gerooid hier en
daar.
Op de bollenakkers, wijd-om de tuinderijen en gaarden gecirkeld,
rookten blauwige wolkzwierselen. In de greppels, volgeschoffeld met rot
loof, hadden de werkers ’n brandje gestoken, dat niet vlamde, maar
smeulde, en zwaar hei-brandig dampte over de velden. Soms, als achter
regengrauwe lucht en wolkzilverend grijs, nattig en bleek, even de zon
kwam koekeloeren, met bewaterde gelige tronie, strooide ’t licht wat
nattig goud, schijnselig en blas, door de blauw-dampende in rook
stikkende akkers. De rooiers dáár, in den ijl-blauwen smeulnevel, die
glansde in bleek zongoud, gebaarden in rokigen gloed, in mist-blauw en
zacht zonnevuur aangegloeid, stralend en omsluierend tegelijk. Zoo, ’n
uur lang, de bollenakkers trilden in ’t waas-blauwe, zacht begloeide
rooklicht, als welfde zich een dampige reuzengrot boven ’t land, waar
kleurige nevel doorheen woei, in stoei en spel, van grotgeesten,
in-en-uit. En rond ’t rookende loof verschuifelden de glansen van
dag-goud en grasgroen, onder de werkende luchten, vol regengrauw en
paars-duister onweergedreig.
Na ’n uur dook zon weer wèg, vertraande z’n bleek-gele waterige tronie
achter droef-grauwe wolkburchten, stortte regen weer neer bij hoozen.
En over de avond-akkers bleef ’t donker ruischen, soms kletteren door
bladloover, heel vèr en snaterend-monotoon.
Ouë Gerrit beefde, snikte van angst als in wolkdonker, ’n vuurflits ’t
fosforesceerende zwerk vlammig doorzeisde, zònder dat donderslag
nadreunde.—
’s Morgens, zóó uit angst-doorschokten korten slaap wakker gejaagd,
keek ie ’t eerst naar z’n boonen. Dit jaar had ie moffenboonen
bijgeplant, waarvan ie ook nog heel wat mocht verwachten. Maar ook dàt
gewas stond hoe langer hoe slechter. Met angst in z’n oogen keek ie
schuw naar den bloesem van de hooge stok-boonen, of ’r niet te véél
verdorden en afvielen. De paadjes dáár, schemerden wit van bloesem. En
in z’n angst zag ie ’t al erger sneeuwen, vol afgewaaide dorrende
bloesems. ’n Paar dagen had ie achtereen in huis, wat bollen
gesorteerd. Maar nou, met de rooi van wat narcissen moest ie eruit,
sorteeren op den klefferigen modderig verzogen grond, omdat zulk goedje
altijd buiten liggen bleef. En de kerels, achter ’t erf, en op de Beek,
tusschen de aardappels en koolen, stonden verzopen en verflodderd van
regen en nattigheid, te wroeten in de vunzige aarde. Soms zóó doorzogen
tot op ’t hemd, dat ze zich iederen avond d’r regen-stinkende kleeren
uit te wringen en te verdrogen hadden boven vuur. En voort over de
zomerlanden joegen de grauwe wolkensteden, laag, bang-dreigend, vol
duister-paarse ontzetting.
Soms kon Ouë Gerrit de heele boel geen drommel meer schelen, al bralde
en rotsblokkig-roffelde en stortte ’t onweer in, boven z’n kop, al
flitste ’t vuur zig-zag vizioen-snel door den hemel, al had ie z’n
centen voor pacht en hypotheek nog voor ’n kwart deel niet bij elkaar,
al rotten z’n boonenbloesems ’m zóó, voor de oogen weg. Die uurtjes
leefden er zalig voor ’m, als ie pas wat gegapt had, en met
heerlijk-woest voluptueus steelgenot, met nog jeuk-brandende knuisten
van grijp-verlangen, naar z’n kelderhoek holde. Vloeken kòn ie, als ie
daar niet dikwijls genoeg vrij mocht afzakken. Guurt in haar dralende
onnoozelheid, had in den voorhoek allerlei rommel neergesmakt; mandjes,
roestpannen, zaklorren, houtblokken, takkebossen, waar ze nou telkens
tusschen snuffelde. Snauwig keek ze ’m aan, als ie trapgat
afstrompelde. Dan bitste ze ’m nijdig toe wat ie in den kelder van doen
had. ’t Was verduiveld, of ze voèlde dat ’t dan hevig heet in ’m liep;
dat zorgen en angst in z’n strot dichtschroefden, dat ie àfwilde van
z’n benauwing, hem z’n roeszaligheid van-bij-z’n-spullen-zitten, dáár
kon verzwijmelen en zich verdooven. Gauw moest ie dan ’n uitpraatje
klaar hebben, en zoo liep ie wel uren rond te scharrelen in ’t
vervuilde kelderhok, allerhande pestige vervelende dingetjes doend, die
hij niet wòu doen, Guurt vervloekend, dat zij, in d’r smerigheid en
verwaarloozing van huishoudingen, noù, nou hìj heet liep, zich daar
vastzoog tusschen de lorren, rondsnuffelde met Job’s geduld, en hèm
belette z’n rommel te grijpen, te omtasten, met z’n brandende
begeer-oogen te omgretigen.—Als ze eindelijk opstapte, holde ie naar
z’n hok, in woesten grabbel met angst-argwaan, heet-gejaagd loerend op
’t keldertrapgat, in duizelende verrukking en hart-mokering, dat ze’m
toch nooit zouên snappen. Hoorde ie gedruisch boven ’t luik,
voetgeschuifel en kreukig rokgeschuur, dan beefde ie, bééfde ie, bleef
ie toch, in koorts-spannende angst-verrukking oogen-gretigend
waanzinnen bij z’n spullen, wagend, alles wagend tot de laatste
gevaar-sekonde.—
Aan tafel ’s middags keek ie angstiger Guurt áán, of ze wat zeggen zou,
wat gemerkt had, maar er kwam geen woord uit z’n meid, daarover.
—Ouë nog ’n spekkie? was ’t eenige wat ze zei, klonk ’m gemoedelijk, na
z’n overspannen angst voor gesnapt-zijn, fantazie-angst die ’m folterde
en doorreet van schok-gevoel, elk oogenblik: noù-zal-je ’t hewwe.—En
vriendelijk-lekker antwoordde ie:
—Heul groag maid, heul groag!
Daarna zei ie in zich zelf, de vraag van Guurtje wel tien maal over,
dat ’t van binnen in ’m druischte en klonk:.. Ouë nog ’n spekkie?.. Ouë
nog ’n spekkie?.. Maar telkens veranderde ie toon-accent, zich zelf dan
afvragend of ze ’t wel zoo ècht gemoedelijk bedoeld had, als hij ’t
eerst meende.—Voor zijn wijf had ie heelemaal geen angst meer. Ging ie
’s nachts soms nog naar z’n kelderhok, voorzichtig in de paar uurtjes
duister maar, dan bleef ze’m soms aanstaren, keek hij haar terug áán
zonder dat ze ’n stom woord kon uitbrengen. Meestal kon ’r spraak zich
niet eens meer op den naam van ’r man smakken. Dan voelde hij zich
overmoedig, demonisch-sarrend, lolde ie ’r even zachtjes in de ooren.
—Gerrit goan d’r bai s’n bulle waif, sain bulle waif! hoho!
—Bulle.. bulle? klankloos haperde en teemde ze idioterig terug, zonder
besef de woorden van ’r lippen versullend. Dan grinnikte ie
zoetjes-gesmoord, bang voor de anderen die wèl beseften. Kwam ie terug
uit den kelder, dan lag ze weer te lip-puffen of staarde ze wakker naar
’m òp, zonder begrip, met staar van ’n stille idiote in d’r doffe
oogen.
Maar nou, in die broei-grauwe luchten, met al dat onweer, dat ’m deed
stikken van benauwdheid was z’n overmoed tegenover haar ook dikwijls
wèggezakt.
Z’n boonen! z’n boonen! als die maar bleven!
Van de stamsperzies hadden de jongens al wat gehaald. Kees was bedankt,
mocht weer eens aanslenteren in ’t drukst van den pluk. Ouë Gerrit
raasde, schold, giftiger onstuimiger op ’t weer. Hij berukte z’n baard,
z’n haren, zich-zelf omfolterend met angstvragen, hoe dat afloopen
moest. Nou had ie gedacht er zoo onverschillig mogelijk onder te
blijven. De bloesem en afval sneeuwde áán met z’n angst mee, en telkens
keek ie bangelijker hoe de ranken zich hielden.
—Hoho... vier-en-vaif en nie genog, kaik d’r rais waa’n woar d’r lait!
doar ken je ’n huurtje van beskouwe.. snof’rjenne, teemde ie naar Dirk
die ’m met ’n snauw afgromde, en zonder ommezien op z’n uitgeplante
andijvie aanstramde, kopgebukt en spier-gespannen, als ’n paard dat
vrachtkar aansjort in eersten opzet.—
—Is da nie vast ’n skande, soo veul nat weer, in ’t harretje van
Augustus t’met. Z’n kinderkop wrangde elk uur knorriger, en z’n
bisschopsbaard trok ie met woeste handvegen, heen en weer. Wat had ie
d’r nou an dat stelletje moffeboonen, en die dubbele stamsperzies....
aldegoar grof goed.. aa’s de stokboone nie gonge! kaik! nou had Piet
d’r f’murge ’n tàchtig boontjes fònde.. ’t Waa’s god-gekloagd! Skande..
skande! En hep d’r Dirk nie veuls te loat d’andaifie uitplant? en soo
waid van malkoar.. Dá’ had d’r end Juli op regels motte stoan. Nou most
tie d’r nog òpbinde.... aa’s ’t goed gong! Somers-andaifie òpbinde! wie
hep d’r ooit soo sout gaite? Die staifkop! hoho! D’r had al ’n gaile
krop insitte kenne.. aa’s tie se op malkoar plant had....
Morrend en vloekbrommend liep ie overal door den tuin, loerender en
banger, iederen dag. Ja, wel was ie stom geweest om die spruitkool
tusschen zijn boonen te zetten.
—Sel d’r is ’n nat klompie gaife!
Langzaam zetten de boonen áán. ’t Weer bleef guur, grauw-zilverig, al
stroomde de regen niet meer. De spruitkoolen, omzaaid van kleine
bolletjes, dropen van water, in glans-plassig nat. Gloei-droppels
trilden op de vette roode kolen, op de bieten, sla en ruche-fijne
gekartelde boerenkool. ’t Groen rondom blonk en glom nattig onder ’t
grijze luchtzware grauw. Onrustiger, banger sjokkerde ouë Gerrit door
z’n tuinen, dan op de Beek, dan achter z’n huis, dan in ’t duin, wel
voelend met scheutjes blijdschap dat er wat hitte aanbroeien ging onder
’t onweer-zwoele grauw.
De landwerkers zongen opgewondener onder hun arbeid. Nog drie dagen en
de kermis zou er zijn, de groote uitbarstende pret voor hun zomerzwoeg,
het kleurigbonte wonder van tenten, kramen en spullen.—En overal
rondom, de kristallen fonkel van kronen en de helle gloeilichtflakker
van lampen, verduizelend voor hun begeer-oogen. Nou kwam de kermisgloei
die ze bekroop als ’n achtdaagsche koorts, ’n krisis van hevig leven
bracht, waarin ze uitbarsten en verzwijmelen zouden, zich rollen, met
hun zware boerenpassie, in de modder van diergenot. Daarin zouden ze
zich wreken òp bijeengespaarde woede, haat en wrok. Nou mochten ze
vechten, mokeren, zuipen, geilen.
En overal koortste ’t lied uit, zongen ze op de akkers, in de
straatjes, zalige onbestemde dwarrel van ronkende geluiden; krijsch
naar genotsroes die opvuren kwam. Hun wreede kelen raasden, en
verschalden kermiszang van ’t vorige jaar. En klankengalm bevend en
rauw van hartstocht, verschorde over ’t grauwend-zomersche land.
Ouë Gerrit vloekte tegen de kermis die z’n boel nog meer ging
verpesten; de kerels lambeuken zou van vermoeiïng, slaperigheid en
hangerigen kregel.—
Dàt ging nou opstormen, dwars door ’t zware boonenwerk. Maar toch wilde
ie smoren z’n razernij, want hóórden ze’m grommen, dan zouden ze’m vast
heelemaal laten stikken met den grooten haal, in de blakerende
kermisjool.—