Vroèger in den ochtend, kropen de werkers op de akkers, làter bleven ze
wroeten, donkerend in den schemer. Van alle kanten onder de tuinders,
joeg werkkoorts, onrustten oogen en handen. Kees was drie avonden in de
week, om nog ’n extraatje te verdienen, bij ’n ander aan ’t sla-steken,
voor ’n baasje, die wat akkers kroppen van ’n grooten kweeker gekocht
had.
Van Beek achteraan, waar ’t werk tegen half negen klaar was, liep ie
òver naar den avondpatroon, om de sla uit te dragen, te bakken. Baas
Booker zelf werkte mee, tusschen de nog helgroene lange krop-regels,
stak snel de sla met klein mesje van den grond, ze zuiverend, en handig
afscheurend ’t rot zanderig blad. Zoekend loerden z’n oogen tusschen de
regels in, wáár de grootste propten; en telkens in buk, zonder opkijken
sneed ie àf, keerde snel elke krop òm, nekte met scherp mès ’t vuil er
van, smeet ze gestoken weer néér op den grond. Zoo ging ie voort, in
één buk, de oneindige groene regels langs, springend dan hier, dan daar
tusschen de kroppen, waar net èven plaats bleef voor z’n klompen om te
staan.
Kees, met drie andere nazwoegers, vulden de bakken, sjouwden drie vier
op elkaar, voor d’r buik, langs de greppels en loopkanten van
bollenpaden naar de karren, aan ’t eind van de lange akkers. Hun
lichamen kraakten en persten van zwaren sjouw, telkens als vrachtbakken
afgedragen moesten worden naar ’t eindpad. Achter Kees hijgde
aâmborstige kerel, kuchend en vloekend de kisten voor z’n buik tillend,
in zwaar moeë armenstrekking.
—Wa’ dá’ goed nog donders swoar is, kreunde zwak z’n stem. Bij elken
vrachtsjouw hing z’n tonglap ’n end z’n zacht-kermenden mond uit, als
van bezweeten hond.
—Wa’? die poar bakkies, blufte ’n ander, sterke knoest, toch zwaar
hijgend onder ’t tillen en versjouwen. Jai kâ d’r nie uitdroage.... loà
’n aêr die sinte hebbe hee!....
Aamborstige kerel zweeg,—Hij kòn niet spreken, z’n stem was wèg.—Hijgen
alleen, hijgen deed ie, met ’n gevoel alsof er wat brak onder z’n zij
en borst. Den heelen dag in zonhitte verploeterd en nou nòg z’n
na-avond verzwoegen... nee, hij zag ’t nou.... hij kon ’t t’met niet
meer houên. Vanavond voor ’t laatst. Zoo bromde ie in zichzelf,
zwijgend voorttillend en versjouwend met ’t zweet op z’n moe lijf
vergloeid, kuchend en ploeterend in de greppels.
Avondgoud was in wonderen rooden gloed over hen heengedampt, had hun
koppen verbronsd, de velden van stervend loof, pastèltintig fijn
beglansd, en de groene boomdrommen en hagen, laag langs de aarde
doorgloeid in laat goud-vurige pracht; verstillend ’t land, de
groei-zware akkers, vèr-zaligend ’t zachte geruisch dat nauw hoorbaar,
als lichtste fluister uit ’t loof aanzwoelen kwam.
En laat, nà zonnedamp en rood-brons lichtgevloei, bleven ze nog
stapelen en steken, laden en afrijen, tot de aarde, zwartdonker onder
hun klompen wegduizelde in ’t nachtduister. Van alle kanten bonkten
karren van sla-stekers aan, trokken de kerels in de avondkoeling naar
de Haven, waar sjacher-rumoer hurriede, en davering raasde van
wegtrekkende en aanratelende vrachtwagens. Uitgeput en gebroken van
hitte-marteling en vermoeienis, duwden de werklijven achter hun karren
áán, sleepsleur van loodzware vrachten, duwend met armen, buik en
beenen; wat kerels, bij elken kar vòòrop, met hangtouw striemend
gespannen over hun doorgroefde ruggen. Zoo, in rijen achter elkaar,
ratelden hun vrachtkarren heen en terug door de zoel-koele lucht, door
den heerlijk-neerdauwenden zomernacht, met overal ’t azuurfluweel van
de hemeldonkering tusschen erfjes, tuintjes en gevelbrokken; ging hun
laatratelend kargeploeter door de stille, deftige straatjes, waar
burgers en notabelen in hun opgepronkte tuintjes thee dronken, lachten
en babbelden; groote kinderen nog joolden en sprongen. En nu en dan,
tusschen donker belantaarnd dennetjesgroen van villátje, vlamde een
rood-bekapt cierlampje op, vèr uit tuinduister perspektief,
tooneelvreemd, in rood-diepen gloed, als ’n vurig fantoom van sprookje,
droomrige glanzen rondom verwazend, den fluister-duisteren tuin-nacht
in.
Van de duizend laantjes uit, òm Wiereland, zwoelden warm-zoete geuren
áán, van bloeiende meidoorns. Ook de zijwijkjes tusschen de deftige
Reekerstraat in, wijkjes van werkers, zoelden en zwommen in geuren van
meidoornzoet, schemerden donker en zwaar volgegroeid met hoogkronende
kastanjen en lindeboomen, duistere reuzen in den avond, daar opduikend
voor de kleine raamruitjes, die stil opstaarden tegen
stammen-machten.—Geluidloos, als karren voorbij gerateld waren,
vroomden de werkwijkjes in avondrust, ging zwellend en stervend
boomgeruisch, in zoete wiegeling en week gefluister door ’t zware
duistergroen; vaagden de krotjes laag-gevelend achter de reus-boomen,
neergedrukt en gesmoord onder hun boschweelderigen takkenhang. Vóór de
verdonkerde deurtjes, aan weerszij van de smalle straatjes, duisterden
wat rompige, hurkende kerels en vrouwen, platzittend op de steenen, in
spraakloozen zwijmel, genietend na zwoèg, van meidoorngeur en
bloemenzoet, aanwaaiend in zachten windruisch en koele luwte, van allen
kant.
Kees sjokte, doodòp, van de Haven terug door de achterwijkjes. Enkele
kleine raampjes lichtten gouïg-mat in lampglans, uitlijstend achter
boomdonker. In valen groezelschijn van klein petroleumlicht, sjofelden
achteraan wat winkeltjes òp, met vervuilde magere uitstalling van
blauwe en rood bemantelde heiligen-beeldjes, kruisjes en goud-kransige
moeder Maria-plaatjes, strak-hard van kleur, verteederd en getemperd
wat in armoedig-valen lampglans. Begijntjesachtig, tusschen de
beeldjes, achter ’n winkelraampje, geelde uitgeputte gapende
vrouwe-kop, armleunend op toonbankje.
Hoog, de overal uitstekende toren van Katholieke kerk, donkerde uit
verren boomendrom òp, overheerschend in geheim-zwarten ernst, de
armoewijkjes. En ruischvoller, in zachten huiver golfde uit, bòven de
ingezonken donkere krotjes, boomenzang van kruinen, zachte suizel
zuchtend door de avondstraatjes, volgevloeid van zomergeuren en gekruid
meidoornzoet.
Kees’ gezicht, even opgelend in schamele lantaarn, de éénige in ’t
diepe straatje, schoof voort op z’n donker lijf. Hurkende kerel had in
’t voorbijgaan z’n gezicht gezien.
—Nog òp de klompe Kees, schreeuw-vroeg ie, in hurkzit vóór z’n donker
huisje.
—Da’ sien je.... hee? moar nou smeer ik sàin, zei Kees afgemat,.... van
half drie in de kous.... daa’s t’met twintig uur, an één stuk,.... ke’
je je aige voele in die hitte!
—Nou, ikke van drie tut naige.... main waif hep vinte waist.... moar
sai is d’r tut op haide, f’rdorie nòg nie.... hep jai d’r nie sien?....
hep puur al twai kair an de hoafe waist.... lag d’r aêrs al langerst
in.... ikke si’ puur te wachte mi’ de sloap in main lampies....
—Tog is ’t nou paa’s lekker hee?.... je sou d’r f’rtoetert soo sitte
blaive aa’s je ’t kòn lappe, mi’ je kin op je knieë, hee? zei met
zwaar-volle stem, een van overzij, uit ’t duister ingehurkt, z’n rug
tegen z’n huisje opjeukend.
—Kè’ je nou nog effe mi’ f’soen doene, moar wacht, erais, maàn, aa’s de
groote hoal d’r is, he je om half elf nog nie daan,.. Lap jai ’t dan
erais?.... aa’s je om half elf kloar bin!.... enne.... je mo, je mô....
om half drie weer persint! je sloap dan krek vier uur.... en dan....
aa’s te weerlig d’r uit!
—Nou vroeger he’k sloape aa’s ’n os.. schorde ’n ander, moar nòu.. ikke
bin d’r al van de sestig, tog gain hufter hee?.. Moar f’rdomd.. aa’s ’k
sàin in soo’n hitte pakke-en-weut!... ikke kâ nie en sloape..! main
poote brande op ’t bed hee?... se gloeie puur!.... da’ kook je nie goar
van hee?.... Krikf’rdorie.... ikke kâ d’r nie inkomme.. ik droai ’t met
aa’s ’n knain in de sprenkel.... en main ooge brande aa’s vuur hee?....
En main kop.... tjonge! daa’s doar ’n roar soakie.. da’ kloppe sullie
of se d’r spaikertjes in main test sloàne... Neenet, ’t heule soakie is
mis mi main!
Van overkant, waar Kees stond, achter zwaar boomdonker uit, was de
klacht uitgeschord. In trilling en snikzucht van vermoeiing had ’t
geluid geklonken, beverig door ’t verstilde avondstraatje en plechtig
ruischten boomkruinen nà, hoog boven de donkere stomme zwoegers, in
geheimen fluister.—
Weer brom-beefde z’n schor-moeë stem nog tegen de krotdeurtjes en
ruitjeskleine vensters òp naar de duistre kerels, die hij zelf alleen
kon zien in vaag rompdonker, toen naast ’m plots een inviel:
—Da’ he’k nooit last van,.... aas ’k en leg, sloap ik t’met.. main waif
hep main te kaire aa’s ’n pannekoek.... aas ’k uit mot, wá’ jai
Kees?.... Veur jou mog ’t t’met winter weuse hee?.... dá’ stroope is
tog bestiger werk hee?....
Kees hoorde stom áán, bleef rondturen op de hurkende kerels, mompelde
plots zacht genavend en sjokte weer voort in sleepgang, met ’n vracht
moeheid aan zijn beenen, als rukte ie bij elken stap, reuzige gewichten
voort.—
Nog drie kwartier gaans eer ie thuis was! In geweld-rateling bonkten
groentekarren ’m voorbij, de Beekerstraat op, terug van de Haven, weer
naar de akkers. Achter ’m áán, klonk zachte meisjesstem, zwak huilerig
geroep:
—Foàder!.... foàder!....
Kees bleef staan, keek om. Dientje was ’t, z’n dochtertje van negen,
met groote mand poonen voor d’r lijfje. Sleeperig en vermoeid stapte ze
uit ’t duister op ’m àf, bleef kleintjes-stil naast ’m staan.—
—Nou pas van de hoafe!....
—Joà, foader, ikke hep.... hep veur vaif en sestig sinte f’rkocht,....
enne.... enne ikke hep.... hullie selle.... sellefers van Kerkfoart,
hoalt,.... mi’ Jans.... hain en weer foader!....
—Moar wá’ duufel! je hep veul vroeger thuis kenne sain.. D’r is nou
niks meer van doene op de hoafe!....
—Joa.... moar.... moar moeder hep.... sait.... hep sait.... daa’k al de
herreberge.... in mos.... toe heppe.... heppe.... enne sien u.... toen
heppe manne.... main woar opfraite.... enne.... enne.... se binne
dronke weust.... enne.... se heppe d’r vaif opfraite mi-sonder
betoale.... toe hep de kastelain sait.... enne.... hier....
Haar stemmetje snikte en hijgde. Ze had zoo bar gehuild van angst, dat
de kastelein ’r de vijf poonen vergoeden kwam, verzekerend goeiig dat
ie ’t wel ’n keer met ’r vinden zou. En nou kon ze haar verhaal niet
eens eindigen, zoo ontroerd en vermoeid was ze nog.
Kees voelde de uitputting in ’r snikstemmetje, kreeg meelij ’n beetje
met ’t kind, hield z’n groote stappen in, dat ze’m beter bij kon
houden. Want zóó liep ze zich uit ’r adem. Maar vertrouwen toch deed ie
’r geen zier. Dat kreng van nege was al soo duufels valsch vroom aa’s
d’r moer.—
—Gaif main je mand moar hier!.. Nog negotie in?....
—Nog vaiftien poone.... enne... enne... agt bos skarre... moar moeder
mo’k de sinte gaife....
Angstig gesmoord klonk ’r stemmetje. Ze dacht dat Kees ’r wat wou
afnemen, in ’r schuwheid niet begrijpend dat ie ’r ging ontlasten van
vracht.
—Hou je bek, snauwde woest-driftig Kees, ik vroag je sinte nie.... Hep
je moer seker-en-sait.... dâ’ je noa je foader mot-en-soeke in de
kroeg.... hee?....
—Neenet! vast nie!.... vast nie!.... stotterde Dientje,
bangelijk-onzeker. Maar Kees, uit ’r ontdaan stemgebeef, voelde dat ze
loog. Hij zou maar niet verder vragen.
—En hoe hep Wimpie ’t daàn f’doag?....
Ongemerkt, had ie weer aangestapt in lange passen, dat ’t kind hijgend
en zuchtend weer àchter ’m aanliep, met ’r handje in ’r pijnende zij
gedrukt.—Zoelte woei ze van den weg-naar zee, in ’t gezicht. Geur van
meidoorn wellustte zoeter rond, den kant op naar Duinkijk, al zoeter,
als lag in ’t duinduister een rozenhof uit te ademen. Diep groendonker
azuurde de lucht, met bleek sterrezaaisel, en suizel-droomrig zoelde
boomgeruisch van alle zijpaadjes áán. Zacht ging er fluisterkoelte door
geblader. Langs de reuk-zwangere hagen, trilde vochtig-zoele aardgeur,
vloeide uit, wijd uit, in de verzaligde avondrust.
Dientje, bangelijk, gejaagd, slecht ziend op duisteren weg, voelde
hartkloppingen en duizelingen van onrust. Haar vader had ze niet eens
geantwoord.—
—Nou! schreeuwde Kees barsch, dat ze opschrok uit ’r angstmijmer. Niets
voelde ie meer van meelij voor haar kinderzwoeg.—
—Ikke.... wa?.. ikke.. wa?
—Wá’.... wa’.. bauwde ie na, grimmig. Hoe hep Wimpie ’t daan?....
—Ikke.... bin tog nie... tuis-en weust... F’morge.. vroeg bi’k mi
Jansie na Kerkevoart-en-goan.... enne.... enne.... so wee’k nies.—Kees
zweeg. De mand schuurde en kraakte langs z’n arm als Dientje in
waggelgangetje er tegen opbotste. Nou rook ie alleen vischstank van
scharren en poonen, die ’m wee maakte. Gejaagder stapte Dien
beensnellend mee, zonder te durven zeggen dat ze’m niet bijhouen
kon.—Ze had vreeselijke angst Dientje, en hartkloppingen. D’r vader wou
ze ’t wel biechten. Van de zestig poonen die ze meekreeg van d’r
moeder, had ze in den avond één vette opgepeuzeld, zoo maar van
hongerigheid. Ze wist dat zóó iets ’r moeder dol maakte van woede. Eens
was ze er mee thuisgestapt, had moeder ’r half lam geranseld in woeste
nijdigheid.—„Jai poone fraite en wullie hongere, dá’ sel dur ’n mooie
worde”, had ze uitgekrijscht en d’r al maar heviger dooreen gerammeld,
dat ’t bloed ’r in de oogen vlekte. En nou had ze ’t weer gedaan. Heel
vroeg in den ochtend, naar Kerkervaart loopend, had ze’n paar hompen
brood meegekregen, voor den heelen dag.—Tegen den middag, toen Jansie
naar huis was gegaan, had zij wat bij den weg gebedeld en pompwater
òpgezogen uit d’r klompje. Maar toen ’s avonds, heel laat, aan de
donkere, woelige Haven, tusschen al het gerij, gehos, geschreeuw en
geratel in, voelde ze zich zoo wee en hongerig, dat ze ’t niet langer
bedwingen kòn.
Eer ze ’t goed wist, had ze ’n poon, ’n klein vettertje van twee cent
uit ’r mand gescheurd, angstig omgekeken, ’n beet in z’n kop gegeven en
zoo smakkend en zuigend, tot de glimmige vette velletjes toe, afgezogen
en òpgeslikkerbikt. Reuk van groenten, geur van vruchten en drankstank
hadden ’r geprikkeld en beduizeld. Maar zoodra ze’m òpvoelde begon
angst en berouw in ’r te woelen. Want èlke cent moest ze verantwoorden.
Moeder telde precies alles àf. En nou had ze ’t weer gedaan. Ze durfde
niet, durfde niet naar binnen. Razende angst deed ’r beven.—Haar hart
klopte en hamerde in ’r keel. Niets voelde ze meer van beenenmoeheid,
van snellen sjok en uitputting. Alleen maar angst, zenuwangst voor ’r
moeder, ’r grootmoeder, die er zich ook in bemoeien zou. Toen ze Kees
wat zeggen wou, vooruit al eigenlijk twee centen vragen om bij te
leggen, stonden ze vlak voor ’t krot, kon ze geen woord meer eruit
krijgen van bevende, stikkende benauwing en bedremmeling.