Het sloeg één uur, trillend zangerige klankgalm door de nachtstilte.
Ouë Gerrit lag oogen-wijd wakker, in z’n donker slaapholletje,
opgedrukt met z’n gezicht naar den muur, dat z’n warme adem terugwaasde
op oogen en mond. Z’n vrouw hoorde ie doffig snorken, met kermende
geluidjes uit d’r keel, en puffende blaas van ’r lippen, zóó erg, dat
’t ’m soms benauwde. Daar lag ie nou, in donker, stikdonker, met ’n
groenigen schemer in de verte. Boe! wa’ stonk ’t waif nog, wa’
benauwing! Moar fe’nacht, fe’nacht most ’et beure!
Doodstil lag ie, toch hartebons hamerde raak door z’n lijf. Z’n kop en
handen gloeiden en binnen-in zanikte weer ’n lekker angstig gevoel
rond, dat ie altijd had als ie bang was betrapt te worden....
Moar fe’nacht most et.... Sachies an moar Ouë.... soo aa’s je sain dâ
altaid lapt.... sekuur an.... fain werk....—Zacht had ie zich overeind
gewurmd. Plots rammelden uit den stal, stooten van koe-ringen tegen het
rem, dof-bonzend. En klagelijk vanuit stemme-diepte loeide koegeschrei
òp, akelig in de starende nacht-stilte.
Ouë Gerrit schrok, wurmde weer even onhandig terug en keek in het
donker of ie z’n vrouw’s oogen kon zien.... Da’ f’rfloekte beest!....
daa’s nou puur de heule weuk, dattie skreeuwt ’s nachts.... aa’s tie
hullie wakker moakt goan ’t weer nie.... gòan ’t weèr nie....
Maar vrouw Hassel bleef snurken, met ’n stilstand telkens in ’r
ademhaling en sterker lippen-gepuf dat ’m benauwde. Net was ’t of ze’m
wat zeggen wou, maar niet kòn. Nou voelde ie klamte op z’n kop
trekken....
—Fain werk.... fain werk. bromde ie, zonder naar zichzelf te luisteren,
angstig wèg al met z’n gedachten in den kelder. Met z’n gezicht kwam ie
weer even áánloeren op den duisteren kop van z’n vrouw. Nog meer bukte
ie in.... Nou rook ie ’r warmen adem, niks zag ie van ’r.... alleen
hoorde ie ’r snurk-gekerm, dat z’n mond indrong en vreemd als uit ’r
neus opschraapte.... Neenet.... neenet, ze snurkte.... allegoar larie,
’t kon sain ook niks meer skele.... hai mos, mòs se boel sien....
Godskristis, s’n spulle....
Winterige nachtkilte huiverde door z’n lijf, in zoete narilling
achterhaald door wild genot dat al te tintelen begon in z’n beenen,
zacht schroeide z’n lijf; ontembaar genot, dat opkroop naar z’n buik,
al maar opkroop, dat ie zacht duizelde in heerlijk heet plezier.... Wa
kon ’m nou sain pacht skele?.... gain duut ha ie.... nou, nou da’ moar
gain duut.... pachtgrond.. wa? watte?.... neenet.... nou sebiet se goed
sien hoho!.... da’ was je woare.... godskristis sou ie ’t kenne
uithoue?.... Sou ie niet gille aa’s tie ’t sag, aa’s tie d’r was in
sain kelder. Sou Guurt het lampie op toàfel set hewwe.... nie feur ’t
bed....
Zacht nu woelde ie op, òver z’n vrouw heen. Boe! wa’ stank.... wa’
donker.... dondersjin, ’t skol nie veul of ie trapte ’t waif op d’r
beene.... soo.... kràk!....
Nu zat ouë Gerrit heelemaal losgewoeld van de dekens, overeind op z’n
peluw. Telkens schrok ie even, als koeienloei weer uit den stal
opschreide, bang en lang aangehouen als klacht van gemartelde. Maar
gauw suste het in ’m dat ze toch niet wakker zouen worden. Langzaam uit
z’n zit sloop ie òp, deed bukkend en beef-zwaar ’n grooten stap over
z’n wijf heen, tot ie op ’t bedrandje stond, schuivend nog met z’n
nagels langs de deurtjes, die ie langzaam openduwde. Een beving van
geluk overhuiverde ’m toen ie zag dat het lampje vóór Guurt’s bed
stond. Nou kon z’n wijf niet wakker schrikken van het licht. Dat had ie
netjes berekend.. Donderemint, doar glipte ie...
Ritst, krak-kràk, gingen de deurtjes. Even bleef ie in hangstand
stil.... stil.... Z’n hart bonkte en wilder gloeiden z’n oogen in z’n
grijzen glanskop.... Het lichtje schemerde wat gouïg waas op z’n
gezicht vol schaduw, en z’n ingekrompen, stramme lijf, in z’n rooie
ondergoed, bloedde donker in den zwakken kamerschijn. Guurt sliep door,
alleen vrouw Hassel had zich even na het gekraak achter ’m opgericht.
Hij voelde ’t, voelde ’t, zònder te kijken.—Maar in één stand bleef ie
staan, met z’n stillen rug ’r bezwerend, dat ze’m niet zien zou. En
snel doorflitste ’m de gedachte.... „Noa de plee mo’ je zegge.... noar
de plee mo’ je segge aa’s se vroagt”. Even zanikte slaap-stem van vrouw
Hassel achter ’m op, idioterige slaapklanken murmelend, verward het
donkere bedholletje uit. Toen plots stilte..... Ze lag weer.
Nou voort! ijl-drang zat ’m in z’n beenen, maar daar gaf ie niet aan
toe, verzette ie zichzelf tegen.... làng-zaàm àn, làng-zàam àn.... zei
ie zichzelf, in maatgang.
Het lampje had ie in z’n hand genomen en zacht afgedraaid, dat het
vlam-spetterde, dood-strijd van ’t pitje. Even spiesten bleeke
lichtpijltjes op het slaapgezicht van Guurt, dat zwàklijk oplichtte en
weer wegdoezelde in de duisternis. Het lampje eerst uit, dat wou ie nou
eenmaal, zoodat ie niemand zien kon. Dan voelde hij zich ook
zekerder.... Nou had ie ’t.... nou zacht.... zacht ’t achterend
inschuifelend, precies tast-wetend hoe ie langs het beschot te gaan
had. Daar ’n drempeltje, daar ’n stoel.... dan ’n inham, nou de dorsch,
d’r achter langs.. sachies an, mooi.... da’ gong, da’ gong.
Er begon weer wilde jubeling en ijl-drang door z’n lijf te gloeien,
maar hij dwong zich kalm te zijn, kalm. Nou stond ie voor het luik....
Doar had ie f’navend al ’n blokkie hout onder set.... ’t kroakte aêrs
aastie ophieuw!.... Soo.... soo.... heere! wa’ donker.... stikke,
stikkedonker...... Wacht!.... gong da’ nies?.... hoorde ie doar nies in
de bedstee?.... neenet.... hoho! de jonges ronkte aas varkes, konne ’t
huis omhakke, hoorde sullie nog nies.
Juist stram-bukte ie naar het blokje hout vóór het kelderluik,
tast-schurend met z’n hand langs den grond, toen diepe koeien-loei door
den nacht schreien kwam, uit den donkeren stal, met ’n onderdrukt-bang
nagehuil, dat hangen bleef in het duister. Bonk-stooten van ringen
tegen ’t rem klonken nà.
Nou skrok ie nie meer.... loa moar skreeuwe.... ronke tùg deur....
tjonge, tjonge woar da blokkie tug sit?.... o joa hardstikke
middenin.... Ouë paa’s op, Ouë! paa’s op.... ’t lampie.... f’r wa’ hat
ie self tùg nie ’n lampie kocht?.... bài s’n rommel,.... nee gong
nie.... gong nie.... rooit na’ niks.... most ie fulle en weer fulle en
dan ruike sullie.... neenet da’ gong nie.
Zacht had ie ’t luik opgetild en vastgehaakt, geluidloos. Sluip-licht
ging ie ’t keldertrapje af, waar ’n kou-stroom plots om z’n naakte
voeten zoog en dompige lucht, vunzig opwoei.
Nou luik sachies toe.... boofe se test.... tredje veur tredje..
oppasse.... wa’ genot.... stil.... wacht.... joa, da gong.... hai was
t’r t’met.... mi-sonder hurrie.... stil.... eerst lampie weer an....
Nou, in de stik-duistere kelder-laagte, nou ie ’r stond en niemand ’m
meer hooren kon, begon ’t al in ’m te jubelen, ’n hevig-zalig zwoel
gevoel, dat ie ’r was, bij al z’n spullen, bij al den rommel van hem,
van hèm. Lucifers had ie van de bedplank afgegrabbeld en in z’n
onderbroek gestopt, onder z’n buikband. Met ’n snelle lichtstreep
vlamde ie ’t lucifertje aan, en bevend met z’n genothanden, lichtte ie
’t glaasje van ’t lampje. Zoo, nou kon ie zien. Schuw keek ie even naar
’t lage kelderraampje of ’t luikje ’r wel voor stond. Maar alles was
dicht, potdicht. Nou wou ie zich inéén op z’n rommel smakken, d’r op,
d’r op, woest d’r op! Maar eerst hooger het lampje.... en dan langzaam
an.... làng-zàam an.... rekke.... rekke, ging ’et weer in ’m.... Een
twee, een twee, in maatgang. In wilde roggeling van woest-gierend
verlangen brandde z’n strot, joeg wild tegen z’n kalmte òp.
Zien-begeeren krijschte door z’n een twee, een twee-maatgang in, dat
benauwing zwol om z’n kop en om z’n maag.
Daar was ie nou bij al z’n rijkdom, en niemand die ’t wist, hij....
hij.... alleen.... van hem.... van hem....
Hooger draaide ie ’t lampje òp. Ingekneld stond ie tusschen
duister-stillen kelder-rommel, groote vaten, die scherpe pekellucht
uitzuurden. Boven z’n hoofd in ’n hoek, reuzeworsten als kabellussen,
door elkaar gehaakt; daartusschen hij, ingebukt, schuifelend stap-vaag,
door ’t opgeschikt kelderduister. Het lampje had ie op den bodem van
omgekeerden karner bevend neergezet en versuft van hevige aandoening,
met zwaar verlammingsgevoel in z’n voeten was ie op ’n brok handkar,
die schuin tegen vaten opstond, gaan zitten, het wiel scheef onder z’n
beenen gekneld. Het lampje koolde, maar de ouë maniak, waanzinnig
bevangen door z’n duizelenden hartstocht, zàg niet. Hij keek maar in de
vlam, met gekke, diepe oogen, hevig in brand staand van hartstocht,
wijd-open en strak, en z’n zilveren haarlokken kluwden over z’n nek op
z’n rooie borstrokhemd, dat beulig-verlicht bloedde in het fel-kleine
schijnsel. Zoo bleef ie staren, z’n kindergezicht pal in ’t licht, z’n
zilveren baard verglanzend boven het helle, angstige rood van z’n
verbeuld lijf. En tègen z’n ingekrompen gestalte, de kille
kelderduistering, zwaar dreigend om ’m, met d’r verschrikten
nachtrommel, goud-schichtig verlicht, in gril van lampjes-schijn.
Roerloos zoo, bleef ie zacht hijgen, z’n adem als gouden damp uit z’n
mond verstoomend. Langzaam kwam zwijmel bij, viel de kou om ’m, al
voelde ie ’r nog niks van. Nou alleen onderging ie bewuster, in
roerloos genot, dat daar, iets verder, in dien vuilen spinraghoek, waar
nooit ’n sterveling kwam, dat dáár, achter dat beskot z’n spullen
lagen. En altijd vóór ie ’r was, doorrilde ’m die zwijmel, die
ontroering.... angst, dat ze d’r niet meer waren, dat ze’m hadden
bestolen, beloerd, gevolgd, en zachtjes an z’n rommel weggeganneft.
Rauw joeg ’t in ’m, de drift om te zien, dadelijk, dadelijk, en toch
ging ie niet.... Teruggehouen door den zweet-angst, dat ’t er niet meer
wàs zooals hij ’t bewaard had. Hij.... àlles.... Godskristus, dan zou
ie gek worde, moorde, skreeuwe, slaan. Nou mòar kaike.... Langerst was
’t nie uit te houe.... hai most, moest durrefe....
Met ’t lampje, èven voor zich uit, boven z’n grijzen kop, die nu strak
stond en wit van hevigen hartstocht, in fellen gloed, schoof ie langs
de groezelende stil-morrende kelder-dingen, die schuw in voortkruipende
glanzing òplichtten in stilte-angst, uit hun vuilen, zwarten slaap van
eeuwig-vunzen nacht. Voort schoof ie, tusschen vaten, touw, manden en
turfstapels, lijf-ingebukt, met z’n hoofd de zoldering rakend, overal
rondom, rossige adem verdampend. Zacht stapvoets vooruit, verdrong ie
den huivernacht in den diepen kelder, met z’n licht, z’n bloedrood
ondergoed, met z’n zware haararmen, uit opgestroopte mouwen fel
beschenen, tot ie eindelijk pal bij z’n spullen stond.
Sidder-ontroering rilde door ’m....
Nou, nou.... nou sou ie ’t sien.... sien!.... Waa’s d’r? waa’s d’r?....
allegoar?....
Even ’t lampje op den grond. Wild nu joeg licht om z’n eerst donkere
beenen over killen vloer. Fel bloedde pijpenrood van z’n broek en
smerig z’n plompe voeten lichtten òp, in vervuiling van de lange
roetige nagels. In donkeren val zwenkte ’t licht van de wanden op
groezelgrond en lage rommel-stapels, dreig-schaduws tuimelden,
trillende lichtkringen boorden zoldering in. En angstig, de dingen
stonden in nieuwen lichtglans weer. Groot-zwaar verdeukt, reuzigde ’t
schaduw-lijf van Gerrit in donkere vlakken tusschen vaten en mandjes,
afgebroken, met gekneusde beenen, verplet hoofd en verminkte armen....
Dreigend silhouetteerde één reuzige arm en kabballistische
schaduw-hand, in woest gebaar tegen de stomme dingen van kelder in.
Plots was Ouë Gerrit ingehurkt, graaiden z’n belichte handen en
haar-armen in de laagte, op de steenen. En z’n kop, gloeide vlak bij de
lamp-vlam, dat z’n baard in zilveren brand stond, z’n rooie schonken
bloedden, z’n vingers grabbelden in beef-gretigen hartstocht, tusschen
molm-vuil, boven z’n gestolen rommel rondgestrooid.
Telkens zag ie wàt blootkomen.... de schoentjes, gespjes..
parasolknoppen.... lepeltjes.... de groote armband.... alles. In
waanzin greep ie, huilde, viel er op, lachte, huilde.... wou ie
schreeuwen, gillen, onderdrukt; moest ie in stikkende ontroering, er
geknield voor blijven staren. Gek zou die d’r van worden!.... Puur
daas, nou ie ’t doar allegoar legge sag....
Z’n borstrokhemd trok ie los van boven, uit benauwing, snakkend naar
lucht, dat z’n verbronsde halsvel, ongewasschen, bloot kwam. Dichter
schoof ie ’t lampje naar zich toe, dat z’n spullen in glanzen tegen ’m
òplachten. En overal rondom, met weggeschuif van licht, engen
keldernacht in, stáárde schrikstilte en schaduwangst. Op ’n turfstapel,
achter z’n hok, ’n eind van z’n rommel af, had ie zich eindelijk
neergezet.... Zware tranen van woest genot zwollen z’n oogen in....
Zichzelf zei ie, dat ie niks nou denken mocht....
Kaike.... kaike.... nies aa’s kaike en effe voele moar!.... en nou
beseffe daa’t allegoar van sain waa’s.... Dattie dàt ganneft had, toen
ouë vrouw Bekkema juist uit de kamer gonge was.... enne dit.... van d’r
nichie, die d’r f’rlesjeerd had.... en.... en.... Neenet.... neenet....
nie denke.... nie denke.... kaike.... allainig kaike moar!.... doar....
doalik weer.... En niemand-nie die ’t wist.... soo tussche de sakke en
muiserommel.... en mit de skoomoak hài d’r bai.... effetjes.... om se
boel swerfe.... in dien diepen stikdonkeren hoek, woar z’n smerig waif
en Guurt nooit-nie ’n hand an dàan hadde.... Soo òpe de rommel en tug
nooit nie sien.... soo.... tussche spinrag en molmvuil....
Weer beef-greep ie naar z’n lampje, zette ’t neer op den vloer, lichtte
bij, pal op den rommel, dat ie àlles, alles zien kon.
Kaik de oàrmband skaine!.. puur goud.... sóó legge moar.. nie
ankomme.... soàlig!.... kaik die knoppies poarlmoer.... niks doen!....
soo legge.... godskristus.... van sàin!.... gain sterveling die ’t
wist.—
Waanzinnig in genot, stormde blijheid en angstgeluk naar z’n keel, dat
ie schreide, schreide van spanning, lang, heel lang. In gretigen buk
wrong z’n rood lijf vol kreukels, in begeeropslurping; wreef ie z’n
begloeide haar-armen langzaam in verrukking, drukte ie op z’n hoofd,
graaide door z’n baard, stonden z’n naakte voeten ingeklauwd in hun
vergroeide vuile vingers, tusschen ’t molm, krom en driftig van passie.
Dàn ging ie zitten er van af, met de lamp aan z’n voeten, dàn weer
sprong ie op, plots met ’t licht op z’n spullen, dat ’r telkens woeste
schaduws rond ’m instortten, in donkeren tuimel, zonder geluid, stomme
schaduwmoorden, stil in keldernacht. Zoo bleef ie staren naar z’n waar,
’t licht aan z’n morsige voeten, z’n ingebukt lijf; z’n stil-dreigend
verkneusd silhouet reuzig er achter, op muur en rommel, meedoend elk
waanzin-gebaar van grijsaard-maniak met z’n zilveren glanshoofd en
kindergezicht; z’n baard, zwaar van levenskracht, geweldig beborstelend
z’n rooie borst.—Zoo staarde ie, omdromd van donker stil geweld en
zwijgstand der dingen uit keldernacht, die ijzigden rondom.—En
bloeddonker in ’t licht, z’n beenpijpen rood begloeid als droop z’n
lijf tot bloed, sloop ie telkens in verrukkingsgreep naar ’t lampje, op
z’n boel af.... En dan wéér terug op z’n zitje, van angst, als de
hartstocht ’m te hevig werd en plette z’n kop.... Terug dan, met z’n
lijfhoogte de lage kelderduistering beheerschend, ver van z’n spullen,
z’n vurige adem verdwijnend in ’t licht, satanisch, rillend op ’n
turfstapel, als krankzinnig roofdier, opgesloten en gesard, dat nu en
dan uit z’n hol opsloop, stil-vergramd ronddreigend in de kelderengte,
wild zoekend naar lucht, ruimte, licht.... Zoo bleef ie ’r uren, hoorde
ie den nachttijd niet om hem heen verruischen, wèg in z’n staar, z’n
tast, z’n zalig genot.—De kou had ’m eindelijk zoo beet, dat ie
bibberde en langzaam uit z’n eerste verrukking oplevend, hoorde ie òm
zich rattengespring en stil nachtgeknaag van muizen, in klein-sarrend
gewroet.
Neenet.... neenet.... bang waa’s-tie heulegoar nie.... niks
niemendal.... moar.... nou.... aa’s tie ’r nou moar eerst uit was.
Stil graaide z’n hand weer molm en vuil over de spullen.
—F’rjenne.... wa’ waa’s tie nou moei.... dood op.... en roar in s’n
kop.... moar nou terug.... godskristis Ouë!.... f’rsichtig.
Zacht draaide ie ’t lampje af, heel laag, dat ’t blauwig spetterde in
doodendans en gretig nu, uit den lichtval, diepte de kelder terug in
stikke-donker, als had ie Gerrit opgeslokt met zwarten muil.
Bij ’t trapje stond ie even.... Plots viel ’m in dat de muizen weer
leelijk aan z’n rommel geknaagd hadden en dat.... t’r veul beskimmeld
was.... Moar stil.... nou nie an denke.... nou eerst d’r uut.... ’t
Lampje zette ie op ’t treedje. Zachtjes ’t luik duwde ie òp, meenemend
’t lichtje.
Geraasloos kroop ie òp in donker achterend, even angstig luisterend of
de koeien nog huilden. Maar geen zuchtje was er te hooren uit den
stal.... Weer ’n endje beurde ie knielend ’t lampje verder. Angst
klauterde tegen z’n keel, zakte weg in z’n knieën, in licht-makende
duizeling, en zwaar-bang genoot ie weer, dat ie nou door ’t gevaar
moest, langs de slapenden.... Blij was ie dat ie z’n kousen in bed
uitgemorreld had.... dat was lucht.... lucht.... Klaar spitsten z’n
zinnen zich op ieder licht geluidje. Even bonkten weer uit den stal
donkere ringstooten. Nou stil.... Met de pit iets hooger, stond ie op
vloersteenen achterend. Z’n voeten klompten als ijs.... Nou voelde ie
’t.... Nou zag ie alles.... nou, ’t licht even voor ’m uit!—
Op ’t drempeltje van kamerdeur, waar ze sliepen, keek ie op de klok....
Bij vieren.... Waa’s tie d’r drie uur weg weest!.
Zwaar geronk gromde uit de bedstee van Dirk en Piet. Nou was ie ’r.
Niemand had sain meer kenne pakke.... ’t Gevaar was ie vlak te bove....
Gesmoord-wild gejubel brandde in ’m op.... Nooit.... nooit zouen ze ’m
snappen.... nooit.... D’r was t’met nie één soo sluw aa’s hai.
Zacht schoof ie de kamer in, vóór Guurtjes bed.... Even gleed licht
over z’n slaapholletje.... Nou zou ie ’t lampie neersette in ’t
vochtkringetje, woar ’t stoàn had, op vloer.... En nou d’r in.... d’r
in.... aa’s ’n aisklomp sain bast.... en nou effe nog denke.... an....
alles.... alles....
Plots schrok ie òp.... Nou zag ie eerst dat ie de deurtjes van z’n
bedstee had laten openstaan. Godskristis.... da’ ha je’t!....
’n Angst sidderde door ’m heen.... dat z’n wijf ’m gezien had.... Gauw,
recht op ’t bed aan, liep ie, zag ie pal op ’t grauw-strakke
idioten-hoofd van z’n vrouw, die ’m stom aanstaarde. Ze had allang
wakker gelegen, maar niets had ze gezien of gevoeld. Niet eens dat ’r
man weg was, of dat de deurtjes van de bedstee openstonden. Gesuft had
ze uit angstdroom, in ’t donker....
Plots was ’t lampjeslicht de kamer ingekringd.... d’r duistere oogen
voorbij geflitst en had ze ’t rooie lijf van ouë Gerrit gezien, zonder
te beseffen wie ’t zijn kon....
Stomme ontzetting was ’r in de leden gehamerd. In één had ze Hassel op
’r zien aankomen, vergroot in z’n rood ondergoed.... en met ’n
sidderschok door ’r lijf gilde ze schor-mal:
—De duufel!.... de duufel!.... hai komp main hoàle....
Rauwe angstklanken, schor en ontzet van schrik, galmden kermend-gerekt
door de nachtstilte. Overeind zat ze, vrouw Hassel, met handen
vooruitgestrekt, krombeenig ingehurkt, schreeuw-gillend tegen ouë
Gerrit, die niet meer wist wat ie doen, wat ie zeggen zou. Toch wou ie
’r verdringen, in bed springen, maar plots bonkte ze, met heviger
krachtstooten en rukken, in zenuwangst z’n beenen van ’t plankje.—Op
z’n knieën strompelde ie neer, scheurend z’n schenen langs ’t bed, z’n
handen nog glibberig-onzeker vast aan ’t randje. En heviger furiede
vrouw Hassel òp. Zwaar, met verkronkeld lijf, bleek-grauw-wild gezicht
over beddeplank gebukt, wrong zich haar angstkop uit ’t donker òp,
stáárden haar krankzinnige oogen schitter-dol en vermetel. Haar
slaapmuts was ’r van ’t hoofd gezakt en losjes fladderden wat bleeke
haren over ’r angstgezicht, onkenbaar vermummied. Als waanzinnige,
hysterische heks rochelde ’r stem, krijschte duivel-angst door ’r
kermen héén. Ouë Gerrit kroop over den vloer telkens probeerend in ’n
woesten sprong ’r tegen ’t peluw neer te smakken en plat te drukken met
z’n hand beverig naar ’r spuwmond tastend, om ’t gil-kermen te smoren.
Maar sterker, wilder sloeg ze z’n beenen weg van bedrandje, dat ie
schuurde z’n kinnebak, neerbonsde tegen de plank, vloekend van pijn en
benauwing. Guurt was in halven slaapduizel en schrik in ’r hemd
opgesprongen naar ’t bed toe, zonder te weten wat er gebeurde, achter
’r vader áán.
—De duufel!.... de duufèll!.... móó-óórd, gilde vrouw Hassel,
trampelend nu met ’r magere beenen tegen de beddeplank, dwars achteruit
in ’t donker, ’r hoofd op de peluw afduwend, dan inéén overend, in
woest-stil geloer, afwerend aanvallen van Gerrit, die weer op z’n
beenen stond, telkens inbukte met z’n kop en handen ’t duisterende
slaapgat in.
—Waif!.... waif.... hou je smoel.... hoho!.... je bin dààs.... puur
stoàpel.... ikke bin ’t.... hou je bek....—Voort bulderde de Ouë, die
niet begreep waarom ze hèm den duufel skold, en vannacht tienmaal
sterker was dan hij.—
Guurt ’n beetje bij, van den eersten schrik, wist nog niet wat er
gebeurde, hoe ’r vader uit bed kwam en waarom d’r moeder zoo krijschte
en kermde. Door ’t gebulder van ouë Gerrit, en ’t schrei-gegil, waren
de jongens dommelig wakker geworden. In zware, woedende slagen bonsden
ze hun bedsteedeurtjes open, stonden ze in hun ondergoed, achter het
worstelende lijf van ouë Gerrit, die zonder verklaring maar
doorbulderde:
—Hou je bek waif!.. waif!.. of ik snai je de strot af!..
Maar vrouw Hassel rochelde en gilde dóór, kromde zich woester overeind,
sloeg razend in ’t donkere holletje om ’r heen, schuimig speeksel tegen
gezicht van Gerrit spuwend, dat ie besmet stond van valsch mondvuil.
Plots had ze d’r man herkend.... en wilder nu rochelde ze door met
rauw-schreeuwerig stem-geluid.
—Moord!.... moord!.... hai wil main joàpe.... moord!.. moord!....
Dirk was woest vooruitgesprongen, had z’n vader ’n trap in de zij
gegeven, dat ie waggelde, greep de tang-sterke armen beet van z’n
moeder, smeet ’r in ruwen ruk achteruit met ’r gezicht half op de peluw
en smoorde in dekenkronkels zwaar òver vergrauwden haarkop gepropt, ’r
angstgehuil.
—S’is puur daas, rilde Piet, en Guurt stond paars-bleek te bibberen van
angst en kou.
—Stoàpel.... puur.... stoa.. pel, rilde ze na, met ’r slaap-oogen op
achterlijf van in bed gehurkten Dirk starend, schuddend ’r gouddos op
’r koue bloote schouers.
—Komp hier Ouë.... rauwde Dirk, met z’n grooten, wreeden kop de bedstee
uitgedraaid naar Gerrit toe,—sai begin weer strak-en àn!.... pak jai
d’r poote.... goan d’r op legge.... ik hep nou d’r kop.... stevig-àn
hoor!....
Rood donkerden de zeerende wimpers van Dirk uit slaap-schrik,
gezwollen, tegen lichtschijn van ’t lampje, dat Guurt nu midden op
tafel had gezet. Snel weer z’n kop hevig draaiend staarde ie ontsteld
in hurkhouding op de bobbel onder ’m neèr, die hij indrukte. Zacht
gekerm en verdoofd gekrijsch kreunde uit de dekens. Dirk, in al z’n
krachtzwaarte telkens opgewipt door ’t ingesnoerde zenuwlijf onder ’m,
kroop verder in bed, drukte zwaarder met z’n knieën op de plek waar
vrouw Hassel’s nek zat, plette, zelf radeloos, in angst, niet
beseffend, wàt anders te doen. Moeder was plots gek geworden. Dat
voelden de kinderen. En niemand viel ’t in, den Ouë te vragen, hoe ie
eigenlijk uit bed kwam. Op d’r beenen lag ie nou, Gerrit, neergekrampt
in ’t donkere bed-endje. Maar telkens even, rukte vrouw Hassel in
angstkrampen en stuiping van d’r voeten ouë Gerrit òp, dat ie waggelde,
in den hoek beukte met z’n kop; dan weer trapte ze’m tusschen de
liezen, dat ie wilden, jagenden pijnkreet uitstootte en vloekte.
Onderhands bedacht ie, wat ie zeggen most als z’m vragen zouen, waar ie
geweest was, wat ie d’r uit te doen had?
Niks.... niks heulegoar gain uitproatje had ie.... Dat moakte ’m stikke
van angst.
Zachter, al zachter kreunde en kermde vrouw Hassel. Toen, als in schok,
begrepen Piet en Guurt in één, dat ze stikken ging zóó.
—Houw op Dirk... houw op, gilde Guurt ontzet, je smoort d’r.... se hep
gain lucht....
—F’rdomd, gromde Piet, se stikt t’met.... dá’ holp nie.... lá’ d’r nou
los.... Dirk, zelf geschrikt, plots voelend dat ie ’r vermoord kon
hebben, was angstig van d’r lijf opgesprongen, Gerrit uit z’n hoek
meesleurend, nu vrouw Hassel d’r beenen al wat minuten beweegloos
gehouen had. Met z’n zware schonken, dachten ze, dat Dirk ’r
doodgekneusd had, moeder gestikt onder de lakens zou blauwen.
Guurt en Piet rukten de dekens in plooiwarrel van d’r hoofd. Stil lag
ze, roerloos verwrongen met grauw gezicht en vuil-grijze flodderharen
voor dichte oogluiken gekroest.... Zacht kwam er hijging in ’r lijf....
openden de kijkers weer, na ’n poosje, glurend door harenwar op Hassel,
die in benauwde streken over z’n baard wreef, ingekrompen naast de
kinderen voor ’t bed stond.
Plots in gansch onvoorzienen ruk, sprong vrouw Hassel weer overend,
aap-lenig op Hassel af, spoog z’m witte klodders in z’n gezicht,
schudde z’n langen haarkop.... gil-roggelend:
—Moordenoàr, je hep main wille joape.... ik hep ’t sien....
Nu was ’r geheugen sterk even, in krisis. Machteloos, met lendenen
achteruitgedrukt viel Gerrit op z’n knieën, in dollen angst, dat ze’m
gevolgd, gezien had in den kelder.... In z’n benauwing daarover, voelde
ie bijna de bonken niet, die z’n vrouw ’m op zijn grijzen kop en nek
hamerde, met krampige vuistwoede, in waanzin. Guurt, angstiger nu,
gilde mee, en schreeuwde huilend dat ze de buren verderop roepen zou.
—Hou je bek, snauwde Dirk, zoo wait hain.... is nog nie.. sel d’r wel
mores leere.... Hier Piet.... graip jai d’r poote.... den Ouë leg tog
veur merakel....
Dirk wilde eerst den Ouë losrukken uit de kramphanden van z’n moeder,
die in woeste dierdrift doorstompte en mokerde. Gerrit vloekte, al
benauwder dat z’m sien had, dat se ’t doar soo inéén sou
uitskreeuwe,—mepte zwakkies terug in ’t donkere ruimtetje, tegen de
magere roggelborst van z’n wijf, soms ’n woester bof, dat ’t kraakte op
’r karkas. Eindelijk had Dirk ’m losgeworsteld, en in waggelende
strompeling ’m opzij geduwd.
—Si jai hier Ouë.... op die deele is ’t waif sterker aa’s wai..
Toen in loer, greep ie weer de handen plots van z’n moeder, sloeg haar
er mee in ’t gezicht, boog ze achter de schouers half om, beukte ze dan
weer naar d’r mond, dien ie dichtdrukte, plat als varkenssnuit. Wilde
vechtlust driftte in ’m los, om ’t dolle wijf te temmen. Te hijgen
stond ie, en Guurt, bijlichtend, krijschte gesmoord, doodsbleek d’r
fijne hoofd in lichtschijn. Piet had ’r beenen nù vastgemoerd in zìjn
schroefhanden en gekneld onder z’n zware schonken, die zacht, ademzacht
bewogen. Langzaam begon angstkrisis van vrouw Hassel te zakken. Haar
gezicht, los omwoeld van vuil-grijs haar, waaronder naakte schedel
doorschemerde, lag grauw-paars te kaaksidderen, angstbezweet. Om ’r
breed-dunnen mond schokten zenuwtrekjes, snel achteréén. En lossig
zwabbervel van rimpelwang vlamde nu doorspikkeld van doffe vlekken. Uit
’r opengescheurden borstrok bruinde ’r smoezelig bloot lijf. Bij elken
òpschok, knakte Dirk ’r met zwel-kracht terug in de peluw, haar magere
armhanden geschroefd in z’n spitklauwen, kruislings over d’r borst, die
hijgde zwaarder van benauwing nog. Zacht likte ze ’t schuim uit ’r
mondhoeken weg. Plots begon ze uit te snikken, doofde angst-staar in ’r
oogen, gebroken van flauw licht, keek ze weer rond, gewoon-suf als
altijd, wist niet, wat ’r met ’r gebeurde.
De krisis was afgezakt. Angstmom van straks leek uit ’r gezicht
weggerimpeld. Zwak, in uitputting nog, vroeg ze naar Dirk òp,
huil-schokkend.
—Waâ is d’r.. wa’ hou je main vast.. is ’t al loat hee?..
—Hou je bek, snauwde Dirk, je bèn d’r daàs,—niet beseffend, dat
grienuitbarsting eindkrisis had gebracht.
Stil weende ze door, handen kruislings-stil op d’r borst gedrukt,
snik-scheurend als altijd, niet wetend, waarom ze huilde, alleen bang
maar weer dat ze ’r zouen roepen, d’r naam, dat ze dit en dat weer
vergeten had. En ook dàt gevoel dofte weg, hield ze nog maar alleen den
angst, zonder te weten waarvoor. Ze zag ze nu allen met bleeke
gezichten zwak-belicht, maar ze begreep niet wat ze wouen, die koppen.
Ouë Gerrit zat nog op z’n stoel, onder de staartklok, in zich-zelf
zacht jubelend, dat se niks sien had, ’t waif.... daâ’ se anders wel
babbelt sou hewwe.... daa’ se niks niemendal sien had.... en aas se’t
wete had.... waa’s sai ’t tug doalik kwait....
—Moar snof’rjenne voàder, riep Piet, ’t bedsteedje uitspringend, nou ie
zag dat z’n moeder zich niet meer verroerde, d’r beenen machteloos
leën,.... hoe kwam je d’r uit? Hep se je d’ruit trapt?
—Ho.. ho.. nee.. hu.. hu.. so wait hain waa’st nie.... moar.... ik mos
soo noòdig.... en toe’k t’rug kwaam, lai sai wakker.... begon se t’met
te roase en te sloan.
Even had de Ouë geduizeld, bij de onverwachte vraag van Piet. Niet meer
verwachtend dat ze’m vragen zouen, had ie er ook niet meer over
gemijmerd wàt te zeggen. Nou was ’t er sebiet uitgeschoten, zonder
bedenksel.... en heel gewoon klonk t’em alles.... doodgewoon,.. hij was
t’r zelf verbaasd van. Vrouw Hassel hoorde ’r man spreken buiten ’t
bed. Nou merkte ze eerst, dat ie niet naast ’r lag. Dirk had ’r handen
losgelaten, maar bleef toch voor bed staan.
’n Half uur, in nachtstilte, dommelde ’t groepje bijéén, slaperig
wakend weer, voor ’t donkere bedje. Ze bescholden ’t wijf, snauwden ’r
toe wat ze uitgehaald had, maar ze sufte wezenloos ’n stamel-woord
terug, zonder begrijpen. Stil-suf bleef vrouw Hassel rondstaren, niet
vragend, in zachten snik soms. Piet bromde, dat ’t nou puur daan was.
—Se moak g’n sloffies meer, gaapte ie in armrengeling.
—Daàs is se nie.... aa’s se.... aa’s se gèk was dàn.... Nou.... ik goan
d’r in....
Alleen de Ouë durfde niet goed, bang dat ze’m zou wurgen, als ie
eenmaal stil achter d’r lag. Toen Dirk kwaadaardiger bromde dat ie d’r
nou moar in zou stappen, deed ie raar, ouë Gerrit, net of ie weer naar
achter moest. Maar Dirk vloekte wou niet langer opblijven.
—Is ’t nou daàn.... murrege roep jai dokter.... ’k mo’ vroeg op
stap.... ik goan d’r in.... aas sai.... aas sai weer hep.... skreeuw je
moar....
Bang-stil was ouë Gerrit achter z’n vrouw gekropen, in angst dat ze
zich dadelijk op ’m zou smakken als ze ’m zien zou. Maar heel bedaard
bleef ze, ’m loom vragend of ie d’r uit was geweest.
Guurt plette d’r hemdkantjes weer recht, met ’r hand op zware borsten,
klaar wakker. Ze begreep niks meer van ’t wijf. Ze had ’r kunnen slaan,
uit wrevel, dat moeder nòu klaar wakker keek, en zij-zelf zoo geschrikt
was. Maar toch voelde ze meelij ’n beetje met suffe staargezicht uit ’t
donker opgrauwend.
—Wa’ he’k daan.... wa’ doe jai, smeek-stemde ze tegen Guurt, die ’t
laatst voor ’t bed was gebleven.
—Niks.... niks.... jai was benouwt!.... goan nou moar sloape....
Guurt stapte in bed, lekker onder de dekens kruipend, huiver-ha-tjes
van kou uitbevend. De Ouë lag te rillen. Angst had ’m weer beet. Z’n
vrouw wist ’t toch, dacht ie.... s’n spulle.. s’n spulle....
En òver angstgevoel, dat ie z’n spullen zou verliezen, groeide wroeging
dat ie stal, dat God ’m wou straffen.... Groene figuren en vlammetjes
zag ie weer uit den donkeren hoek lekken. F’r wa’ ha’ Guurt de bedstee
dicht daan.... Nou was t’r heule goar g’n licht.... En als ie even stil
lag, angst zakte, dat z’n oogleden dichtkapten zwaar van uitputting,
kwam er droom-benauwing, bleef z’n adem plots weg in z’n long, dacht ie
te stikken. Met geweld, wild zat ie overeind, telkens en telkens, met
z’n handen grabbelend tegen z’n strot, waar de benauwing rondkroop.
Z’n vrouw naast ’m, hoorde ie zacht weer lippufferen, in doffen slaap,
kreunig kermen. Nou kòn hij niet meer snurken,.... de rust in ’t bedhol
drukte ’m in elkaar, hing om z’n oogen, z’n handen, z’n keel....
Heel lang bleef nog nachtdonkerte in ’t holletje voor z’n oogen gonzen.
En heel langzaam jubelde ’r weer iets in ’m, zoete mijmering, dat geen
sterveling ’m toch snapt had.... da d’r nie een, puur nie één wist, dat
ie spulle had, en waar ie ze had.. puur nie één....