Om twaalf uur luidde in vromen galm, Engel des Heeren. Wim sloeg ’n
kruisje. Met beverig schrikstemmetje nog, zette hij plots in, toch
plechtig z’n toon:
—De Engel des Heere hep an minse geboodskapt.... en sai hep ontvange
van de hailige geest....
Ant was strak naar z’n bed geloopen en met ’n wenk aan de kinders zette
ze mee in, zangerig-plechtig, ’n wees-gegroet, in extatische
bidhouding.
Even stem-stilte, en zacht uit ’t half donkere hoekje, vibreerde Wimpie
weer:
—Sien de dienstmoagde des Heere, main geskiede noar u woord....
—Wees gegroet, dreunde weer in, Maria vol genoàde.... de Heer is mit
u....
Zacht even weer bidstilte en Wimpie weer vooruitschietend:
—En ’t woord is vleesch geworde—en ’t hep onder ons gewoond....
—Wees gegroet, plechtigden weer in psalmdeun de kinderstemmetjes, met
Ant er boven uit, schel:
—Bid f’r ons hailige moeder Gods, op da wai de belofte van Kristus
woardig worde.
Alle sloegen, in ooge-dichte strakheid, ’n kruis, murmelden zacht iets
nà.
Met rooie huiloogen nog, mond, stijf-nijdig dicht weer, begon Ant op
klein vuil vierkante tafel, naar ’t raam geschoven, ’n paar borden,
dof-bonsend van barsten, neer te rammelen. Geen woord had ze meer
gezegd nà kijfpartij. Onrustig stommelde ’t steenen geluid door de
gezonken ruziestilte. Door Dien en Jans was nog wat eigengemaakt brood,
groenige schimmelkorstjes en vuile bonkjes deeg, bijeengesnord en
tusschen smerige plasjes, op tafel uitgegooid.
De ijzeren pot met gebedelde en gekregen krieltjes was aangesjouwd van
de schouw, met ’n vuil pannetje nattige rijst. Ouë Rams sjokkerde z’n
stoel, zonder uit zitstand te buigen, langzaam naar tafeltje, met z’n
rug, haard-hitte onderscheppend.
De kinders hielpen elkaar één-voor-één op ’n oud-brok waschstelling.
Dien en Jans wiebelden wippig op ’n plank, over ’n paar onttakelde
stoelen gelegd. En naaktbeenig, morsig stelletje van twee, drie en vier
jaar, krullebolden aschblondig, rood-sproetig, met hun gore snuitjes
naast elkaar, in gulzige eetloering. Ant, op laag krukje, verzakt tegen
tafelrand, keek dreigend naar de kinders, die wachtten, gulzig
wachtten, opgedrongen in eng ruimtetje. Dien van negen, paste op Jans
van acht; Jans op Annie van zeven. Maar Grietje van zes wilde niet, dat
Annie van zeven op d’r paste. Die voelde zich te slim. Met Dien van
negen moest zij de kinderzorg deelen. De kleintjes kregen ’n bonk deeg
en beschimmelde korst ieder, in ’n hoopje op naakte tafel vóór zich,
met wat groen-glazige krieltjes, die Ant uit de pot naar hen toerolde.
Dien aan ’t hoekje, stilde stemmenruzie tusschen drie kleintjes, deelde
moederlijk broodhomp, met inspanning van magere handjes afbrokkelend,
wat krieltjes en gekookte aardappelschillen, gedoopt in ranzige olie.
En allen ooge-gulzigden, met vertrokken mondjes, zonder aan maaltje te
raken. Voor Wimpie alleen was er altijd wat extra. Voor hèm werd
uitgezuinigd door Ant, maar hij at ’t minst. Dokter Troost had gezegd,
dat ie vleesch, heel veel vleesch, melk en eieren moest hebben. Anders
zou ie kraken. Maar koemelk kon Wim niet doorkrijgen. Toen had Kees
ergens ’n klein geitje weten los te krijgen voor ’n paar centen. Dàt
had ie opgefokt en ’n paar kippetjes. Nou had Wimpie ten minste altijd
wàt. Van afval en wandelingen op buur-erfjes vraten de kippen; van
schillen, gras en groentebrokken gulzigde ’t geitje. Dá’ gong.... dá’
gong, vredigde Kees. En als ’t erg benauwd was, toch nog altijd wat
reuzel en ’n kaantje spek voor Wimpie....
Ouë Rams begon, kromgebukt met z’n handen in de natte rijst en
krieltjes te grijpen, slangde een dik straaltje olie uit oorloos grove,
steenpuisterige ronde kom, er overheen. Kees schudde uit den pot z’n
bord vol, perste met handeplat de aardappels fijn door de bewaterde,
half rauwe rijstkorrels, bezaaide de groenige krieltjespap zwart, met
gemeene peper.... Want soo.... neenet.... da gong nie.... da kan nie
bokkeme!.. da’ zoetige flauwe goedje.... Nou bràndde er nog wat op z’n
tong. Met z’n handen grabbelde ie in z’n bord, zich haastig den mond
volproppend, in afsluiting van licht-rochelende ademhaalgeluidjes. Ant
was ’n paar maal weer opgestaan. Plots baste haar huilerige stem uit
naar hongerige, gedresseerde kinderstoetje:
—Nie te veul d’r afbreke Dién.... d’r mó’ f’r f’noàf’nd blaive....
Kinders schokten van schrik. Als d’r nou maar gebeden kon worden,
gulzigden hun hongeroogen. Plots gaf moeder, na plechtig ’n kruisje
geslagen te hebben, dat de kinders extatischstrak, in licht
lipgemurmel, op hun lijfjes natrokken,—àchteruit naar bedje van Wimpie,
met stroef gezicht, ’n vroom-stillen wenk, en heilig-rustig, klankte òp
uit schemer-hoekje, zangerig z’n kinderstemmetje:
—Onse foader die in de hemele sait.... g’hailigt sai uufe noam.... loat
toekomme U raik.... U wil geskiede op oarde aa’s in de hemel....,—waar
schel, in stemgedrang op inviel hongerend stoetje met krasgeluid van
Ant er boven uit:
—Gaif ons hede ons doàgelijksch brood.... en vergaif ons onse
skulde.... g’laik wai vergefe an onse skuldenoare.... Laid ons niet in
bekoring.... moar verlos ons van de kwoade.. O-amen....
—Oâmen, dreunden de kinders, vrouw Hassel en ouë Rams, en stilgevouwen,
in sober gebaar, hun handen tegen borst ingehaakt, oogen dicht, met
vroomstrakke gezichten, zaten allen in het schamele krotlicht tot de
kleinste van twee, die gedresseerd staarde in plechtig bidhoudinkje. En
zacht, innig-bedeesd, met vibratie van rust en diepe gemeendheid
klankte uit ’t hoekje weer op:
—Wais gegroet Meria.., vol van genàode.... de Heer is mit u....
Gesegend sait gai boofe alle andere frouwe.... En gesegend is de vrucht
uufs lichoams.... Jesus.—
Weer invielen de schelle stemmetjes, woord-duikelend snel, in toom
gehouden tòch en achtervolgd door langzaam-rekkende stem van Ant, die
geen haast had:
—Hailige Meria.... moeder Gods.... bid f’r ons sondoare.. nou en in ’t
uur van onse dood.... Oàmen!
—Oâmen, plechtigden de stemmen na. Nog eens ging stil gemurmel door het
groepje, ieder voor zich uit; dàn oogjes openden zich van de jongsten,
die sluwig opgluurden maar gauw ze weer dichtknepen, toen ze vrouw
Hassel’s mager-fijn gezicht nog naprevelen zagen in bid-stillen ernst,
met ’t schuwe donkere licht van cel-hoog raam op ’r extatisch-verzèngde
trekken. Kees had slonkerend in rochelende afsnijding van luchthaaltjes
z’n peper-zwarte krieltjes verorberd. Te gloeien en been-schudden zat
ie van ergernis. Elken keer als ’t stemmetje van Wimpie opklankte,
vergrauwde en vertrok er iets zenuw-wilds in z’n gezicht.
De kinders konden beginnen, gulzigden in, met oogen en handen. Ouë Rams
zat te smakkauwen met diepe inrimpeling van z’n oud-geel gezicht, dat
vellig-slap meetrok, bij iedere kauwbeweging.—Z’n blauwdiepe oogwallen
hobbelden zakkerig boven z’n kauw-kaken. Kees had nog ’n restje
aardappels uit den pot geschud. Van ’t bidden zei ie maar niks meer.
Elken dag had ie ’r om gevochten en geschreeuwd, maar ’t gaf geen
zier.... Wimpie dee ’t uit zichzelf....—’t Was ze ingelepeld.. Hoe meer
ie vloekte, hoe fijner Ant werd. Wimpie moest vóórbidden, wat vroeger
nooit gebeurde. Ze had gezien, hoe ’t hem hinderde; dat deed ’r goed.
Ant at bijna niet. Loom pikte ze nu en dan ’n kriel uit den pot, met ’r
handen telkens ’n duw àfstootend op ’r buik als had ze ’t benauwd daar.
De kinderen, die korrels napikten en tafelreten uitplukten met d’r
nageltjes, ooge-gulzigden rond naar vader, die nog krieltjes slikte,
tusschen ’n broodbonk door. Kees voelde ’t éven.
—Wie mô nog oàrepel?
—Je sel niks gaife, bitste Ant.... wat’r blaift is f’r morge.. se
freete mi-sonder end....
—He moe?.... eintje moar, bedelde Grietje....
Kees woedend weer op z’n woest-nijdig wijf, rolde naar eindkant van
tafel ’n paar gaterige aardappeltjes. De smerige kinderhandjes grepen
en wrongen tusschen pot en nattige plasjes, schreeuwend door elkaar:
—Van main.... ikke.... van....
—Blaif d’r af.
—O! gemein.... moeder se knaipt!.... se bait!
Ant sloeg woest met d’r vuist op tafel.
—Hou je bekke skorum.... je moakt puur de klaine wakker.. Griet! sé’
jai de fles d’r is in de konkel.... moar suig d’r nie an ’t pijpie,
ongeluk!....
Griet luisterde niet. Wild stoof Ant op, kletste ’n draai om ’r ooren,
rukte Annie die met d’r vuil bovenlijfje, en bebreide knuistjes over de
tafel kroop, terug naar d’r zitplaats, dat de anderen waggelden op hun
waschstelling en gilden van schrik. Aan ’r vingertjes had Grietje ’n
paar fijngeknepen krieltjes kledderen, en gulzig, ongevoelig voor
snauwen, likte en zoog ze ’r handjes af, onder oogengetril toch voor
ransel-angst. Weer kletsten er draaien en bonkten er boffen tegen
ruggetjes en hoofdjes, grienden ’n paar in stikkend-stillen stuiphuil,
die langzaam uitbarstte in schreiend gebler. Rustiger na de rammeling
was ’t geworden. Nou moest Wim nog wat slikkerbikken. Weekzacht sprak
Ant ’r lieveling, ’r jongen aan, ’n beetje als klein kindje.
—Wil Wimpie nou s’n aitje? Kom, laa’k sàin nou effe op main skoot
neme.... hee?
—Hee joà!.... moe.... effe moar, lachte Wim vroolijk nù hij den kring
inkwam.—Zeer voorzichtig, overal door Wimpie gewaarschuwd, waar ze ’m
niet mocht aanraken, schoof ze banden van z’n beentjes. Touw door
ledekantgat heen geboord, waaraan zware zandzakken als vracht
schommelden tegen vergroeing, knoopte ze los. Zacht beurde ze ’m op,
bij voeten en ingeslonken ziekte-nekje, dat mager boven z’n hempje
uitspalkte. Ingebukt liep ze, voetje voor voetje met ’m naar tafel, ’m
schokloos op d’r schoot zettend. Kees, die onverschillig gekeken en nog
geen stom woord tot Ant, na de ruzie gezegd had, kwam nu bij z’n vrouw
staan, gluiperig bijdraaiend. En terwijl de kinders om kruimels morden,
muschjesachtig pikkerig en nijdig elkaar bevochten, schillen van geitje
elkaar uit de handen trekkend en kijvend om bord van grootvader, die
gemorst had, staaroogden Kees en Ant naar zieke Wimpie, als leefde
alleen hij. Jammerlijk vaalgroen bleekte z’n kopje in ’t schuwe
val-licht. Uitgemergeld, als ademend geraamtetje, wrakte broos z’n
beenig, puntig zwaar hoofdje op ’t slappe nekje, als zou ’t breken bij
lichtste wending; bleekten de steen-witte ooren, angstig-groot, ooren
van een doodzieke, mager, uitgedroogd, stil-alleen sprekend voor heel
het geteisterde kopje. Om z’n puntigen neus holden diepe oogwallen,
paarsig, lijkig bleek-groen, ’t gezichtje akelig versmallend nog. Z’n
vuile hansop liet z’n beentjes uitspaken, latjesplat, recht uit.
Om moeders schoot was als een kring getrokken waar binnen de kinders
niet genaakten. Wim’s voetjes dwarsten verkromd en ingeduwd van
liggewoonte en ’t bleeke vel zwabberde geel-plooiïg om de slappe
spieren.
Uit de schouw sloeg roetdampige rook neer van takbossen, die nattig
knetterden in het walm-mistige vuur. Niemand klaagde van rotstank,
rook, valeriaan en ziektebenauwing, in het donkere hok. Ant liet den
rommel vervuilen uit woede en uit geaardheid. ’t Kon er niks schelen of
in d’r ellende de boel verrotte. Niemand zei wat. Ze was afgetobd met
’r kroost. Stank moest maar stank blijven.
Kees had, vóór dat Ant ’t Dientje kon zeggen, ’t eitje verzorgd en
klaargemaakt voor Wimpie.—Op ’n boterham had ie ’t voor ’m in kleine
stukjes gehapt en weer brokje aan brokje voorzichtig uit z’n mond op ’t
brood geduwd. Hij was blij, dat er nog meer voor Wimpie stond, in ’t
achterend. Menschen uit Wiereland, die meelij met Wimpie hadden,
brachten wel ereis wat voor ’m mee. En als Kees zelf iets voor ’m
klaarmaakte, had ie hoop, dat Wim nog beteren kon, al trok de dokter
met den dag zuurder gezicht. Met kleine hapjes duwde Ant telkens
stukjes ei in Wim’s mond, die hij traag verkauwde. Heel hoog op ’n
teststoof steunden haar beenen in schoot, wijd-uit, en met inspanning
nog, zocht ze ’m goed tegen ’r aan te houden dat ie nergens pijn zou
hebben. Soms klonk éven ’n pijnkreetje op. Schrikangstig zei ze dan
iets, niet wetend waar ze ’m geraakt had. Vandaag vond Kees ’m al
vreeselijk zwak uitzien. Er kwam lamte in z’n hart en benauwing, want
twijfel spande weer in ’m, of ie wel ooit beter kon worden, z’n jonge,
z’n eenige jonge! Wimpie was klaar met eten. De kinders klonterden weer
bijeen. Heel zacht droeg Ant Wim in z’n bed, rommelde ze weer
bangelijk-tastend langs z’n lijfje, de bandjes van zandzak over z’n
voetjes schuivend. Plots knielden, op sein van Ant, allen weer voor de
tafel, die in ’t midden geschoven was neer, en oogendicht, met handjes
ineengeprangd, gezichten naar duisterend kruisbeeld op de schouw, begon
zwaar van allen kant tegelijk gebed te ratelen, met rauwe kuch-stem van
ouë Rams, hoestscheurend soms, en ’t schelle wilde extaze-gebed van Ant
er doorheen. In het scheemrig donker knielde het bidgroepje, midden in
duisterende kamer, aan alle zij omwalmd van rook, die zwart-dampig uit
schouw trok. Wimpie alleen bad in z’n bedje, met rozekransje
schuifelend door z’n magere handjes, ’n extra tientje, de twaalf
artikelen des geloofs,—en zacht dreunde door de stilte, onze-vaders en
wees-gegroets, z’n plechtig stemmetje:
—Ik g’loof in God.... d’almachtige voàder.... skepper van hemel en
oarde.... en in Jesus Kristus.... s’n eenige soon....
Kees kende die dolle vertooning, zooals ie schold, was machteloos ’t
erf opgehold. Voor Wimpie wou ie niet heelemaal laten zien hoe gloeiend
’t land ie had, hoe vreemd en miserabel mal hij zich in z’n eigen gezin
voelde.
Eens toen Wim nog gezond leek, had ie hem woest, in drift, gezegd, dat
’t uit most sijn, maar toen had ’t kind zoo gesnikt dat ’t in drie uren
niet tot bedaren te brengen was; had hij liggen zoenen ’t kruisje, dat
om z’n halsje, op z’n bloote lijfje hing. Nou zei ie niets meer, ook
niet tegen d’anderen. Daar stond ie nou, op ’t erfje, in de kou, zich
suf te staren naar den modderig besneeuwden rommel, naar de
ingesneeuwde assen en wielen van ’n brok geradbraakte handkar.—In
verlegenheid schopte ie ’n bezem tegen de put, sloeg ie de deur van ’t
pleehok nijdig dicht.
Toen ie, huiverig van guurte ’n kwartier op ’t erf rondgescharreld had,
wel dacht, dat ’t bidden nou gedaan zou zijn, kwam ie weer in. Dadelijk
bitste z’n vrouw ’m toe, dat ze morgen de wasch had bij Henkels in
Wiereland.
—Dan he’k de wasch op de ploas.... aa’s jai nou moàr hier en-blaif bai
sain....
Driftig-stram draaide de hoestende ouë Rams zich plots weer naar de
schouw, de geit in touwkronkels om z’n stoelpoot meesleurend. Met z’n
stompige, afgesleten voeten zocht ie buik van konkelpot, ging pruimpje
van mondhoek tot mondhoek, en spatte ie z’n sisstraaltjes weer door de
stilte heen. Kees had wat gegromd.
—Murge mo’k meskien noa bosch.... raize loàje.... d’r is gister een van
de ponder donderd.... half dood.... nou mo’k feur sain....
—Meskien!.... meskien!.... huildrensde Ant’s stem, en plots in ’n
schreeuw opspringend greep ze rood-sproetige Mietje van twee, die op
den grond zat vuil te doen, bij den arm. ’t Kind spartelde in ’r hand,
en zwaar ranselde ze ’t meisje in drift-rammeling.
—Jou varke.... mo je nou hier skaite.... ka je nie vroàge..
beesteboel.... woar sit je.... Dien!?.... f’r wa holp je da merakel nie
op de pot.... hier pak an!.... furt jai!....—En toen weer in een tot
Kees—nou, ikke mo main wasch bereddere....
—En je moeder dan, ken die nie blaife, meskien is d’r feur main wa....
—Koue larie, da seg ikke.... hai je t’met ’n afsproakie mit ’n lel....
Kees smoorde weer. ’t Taai dóórtartende kijfheete van z’n vrouw kende
ie....
De kinders zaten weer te spelen, met hun bloote lijfjes en flodderige
rokjes op steen-killen vloer. Plots toen ze hoorden, éven, dat vader en
moeder tegelijk wegwouen, kregen ze ’t doodelijk benauwd. Want dan
moest grootmoe Rams op ze passen, ’n heks voor ieder, die hen sloeg,
gromde in haar halve blindheid.—Vandaag was ’t feest voor hen, nou
grootmoe d’r uit was, naar den polder, bij d’r ouwere dochter. En nou
kwam dàt, midden in. Wel wisten ze, dat moeder op Donderdag ’n wasch
had in den polder, maar dan bleef Dientje van school en vader altijd
thuis. Nou Woensdag ook.—Wimpie was geschrokken. Als vrouw Rams d’r
dochter opjoeg en vuilligheidjes vertelde van Kees, schreeuwde Wimpie
dat ze loog. Daarop wreekte ze zich als ze alleen in huis regeerde. Als
d’r lui bij waren, kon ze vrindelijk zijn, poezig-lief tegen Wim. Maar
dat was hevige huichel, dat voelde hij zelf heel diep. Ze had
gloeienden hekel aan ’m, omdat ie van z’n vader hield.
Toch vertelde Wimpie nooit wat van d’r geniepigheid als zij alleen
thuis de baas was. In z’n ziekelijk lijfje zat vroom, innig-simpel
zieltje en diep onwetend was ie van al die vroomheid en innigheid. Soms
vertelden de kinders Ant wel eens, dat Wimpie zoo gegild en gehuild
had. Dan in onrust, niet begrijpend, vroeg Ant hem, maar Wim schudde
z’n bleek kopje voelde zich héél sterk, wou vergeven, nu ie toch
gehoord had van den kapelaan, dat ie gauw bij den Heere zou zijn.
Vreemd lachte in droeve, zalige trekjes, z’n mond breeër, rimpelde z’n
doodskopje, leek ie ouer in z’n kijk dan ’t groote mensch dat ’m
ondervroeg, liefhad. Maar toch had ie angst voor zoo’n dag met grootmoe
alleen, om de pijn en ’t gesar. Ant had doorgekeven op Kees’ vraag:
—Main moeder?.... gun je ’r nie daa’s ’n poar uur te freete hep in de
polder....
—Gunne?.... f’r main blaift s’r veur de eefighait....
—Joa, jai ken d’r aa’sem nie ruike.... moar soo meroakel....
—Hou je nou moar koest.... ik blaif bij kinders.... je moer sel ’k nie
roepe....
Ant was blij, maar wou niks laten merken.... Driftig riep ze Dien en
Jans van ’t erf, die juist met touwtjes, aan ’t kalefateren waren, hun
doorbeten modderzware mansschoenen, uit vullesbakken opgediept, voor en
achter verbaggerd in gaten, rooig van kleur, wijdmannig slobberend om
teer-kleine meisjesvoetjes.
—Hei skorum.... kom jullie.... goan jai stookie soeke.... furt.... d’r
is vast niks meer.... murge.... furt!.... kwak de vullesbakke
òm-end.... moar paa’s op in de Waik da’ de pelisie je nie sien.... En
jai Jans.... àn de bel.... la je nie wègsture.... pakt an wat t’r te
kraige kompt.
De twee kinders luisterden met koppige drift in d’r gezichtjes van
verzet. Maar ze durfden niks zeggen. Dien had nou al twee ochtenden
achtereen den heelen polderweg afgeslenterd, doodop, en gegrabbeld op
de stinkaschbelt naar uitgebrande kokes, naar rotte beentjes,
houtstompies; had paardevuil langs het pad bijeengeschoffeld op klein
gebrekkig wagentje. Maar niks naar zin van Ant.... ’t Kind had
gegriend, dat ze naar school wou, maar Ant had ’r woedend gemept.... en
’r gevraagd waar ze dan van freete moste en dat ze tog gain klompe an
d’r poote vond....—En Jansje zocht al de heele week hout in bosch,
onder den sneeuwmodder uit, loerde ook op stookies. Met ’r gebarsten
blauw-kleumrige winterhandjes, knakte ze in jachtige onrust, takken van
de padstruiken, bang voor tuinders en veldwachters, die lol hadden in
’t snappen van bedelvolk. En alles in ’n grooten zak stoppend, sjouwde
ze op ’r mager kinderruggetje zware houtvrachten, in regen en
windguurte, die onder ’r vodrokjes op ’r bloote lijf striemde. Dien
droeg tenminste nog ’n jongensbroekie onder ’r stinkende vaal-rooie
rokje.... maar Jans had nog niks. Nou mosten ze ’r weer op uit, in die
nattigheid. Ze vloekten, harde vloekjes van haat en wrevel, tegen
elkaar, die ze gehoord hadden, nauw verstonden, maar opluchtten toch
hun verkropte woede. Want ze haatten, met afgetobde hongerlijfjes,
zwerftochten in den winter, hoe lekker ze die ’s zomers ook vonden, dàn
rondstoeiden op zonneplekken en gras, onder den bedel door.