Kees was met ’n nijdigen deurslag ’t pad opgegaan. Rammelen van
flauwigheid voelde ie zich nog, en als ie dacht aan wat vleesch, liep
’m ’t water over de tanden. Toch, de lucht deed ’m goed. Alle weeren
joegen en sloegen om z’n karkas, die er steviger tegen hardde. Z’n
armoe had ’m sober gemaakt en gezond bleef ie, sterk, door zuivere
lucht, ruimte, duingeur van zomers en al z’n grondwerk. Alleen z’n
kinders niet; zwakkelijk geslacht, bang en zenuwachtig. Dat had ie nou
sien bij veul tuinders, allegoar bijna beverige sukkels, mit hoofdpain,
angst, slecht sloape.... da was nooit soo in sain tait.
De oogenglans van Wim, dat hij thuisblijven zou morgen had ie niet
gezien, in woede nog om z’n kijfwijf en schoonmoeder.
Van god-verlaten, in oneindige eenzaamheid, lag de sombere weg naar
zee, in groezeligen sneeuwmiddag, zwaar van grauwte. Vroeg-decemberend
vaalde stilte-schemer over lage akkers, waartegen heuvelige duinbulten
paarsig en grauwig in verte vernevelden. Nou was ’t al te laat voor ’m
om nog ruigte te zoeken. Waar nou heen? Nattige mistigheid en guurte
zoog tusschen z’n kleeren en huid.... Wacht, aa’s tie effe bai Klaos
Grint gong. Meskien had die nog wat boompies te moake.... Verduufeld,
datie selfers nog gain luis had om wa tieme te koope.... Op den reutel
kreeg ie niks.... Wat skoremzoodje toch tegen sàin.... Die lamme Kloas,
die gluupert!
Zwaar loomde z’n gang langs ’t sneeuwmodderpad. Telkens tuurden z’n
oogen even op de grauwe wijdte van akkers en paarse duinnevels. Rustig
toch voelde ie zich in de eeuwig-geheime stilte die er trilde en sloop
boven ’t verre middagland. Vóór ’t huisje van Grint bleef ie staan,
trapte ie even tegen de deur. Gouïg lichtschuim glansreepte langs
kozijnen, achter rood gordijntje, en stil, in schem’rige
middag-donkering, lag daar ’n sneeuw-bevracht huisje, blank-stil, op ’t
duinpad geduwd met z’n bloedend raamrood, fèl-glanzend tegen ’t wit.
Dadelijk achter z’n huis had Klaas Grint àl z’n grond, z’n bessen,
frambozen- en aardbeienakkers ’t meest. Grint was de knapste en sluwste
tuinder-kleinpachter uit de buurt, ’s Winters, zes maanden dóór, zat ie
in z’n huiskamer met vier dochters en ’n zoon, aardbei-mandjes te
vlechten, uitzuigend en afbeulend z’n kinderen, om te sparen, te
spàren. Vrouw Grint maakte Kees open, lachte.
—Kaik?.... daa’s Kees!.... Piet is t’r ook, en je neef Hassel van de
Kuil....
Al de niet-katholieke vrouwen uit de streek hielden van Kees om z’n
reuzig lijf, z’n guitige grijze oogen. Kees bromde wat, recht uit ’t
gangetje doorloopend naar ’t hok, waar gewerkt werd. Vier meisjes
hurkten op den grond, naast elkaar, met ruggen tegen den muur gestut,
beenen dàn rechtuit, dan opgetrokken. Dwars over hen, aan kortere
muurzij hurkte Klaas Grint, de tuinderpachter; en bijna op de kachel
gedrongen, met z’n beenen tegen z’n vader aan, zat Jan, zoon van Grint,
lange bleuïge kerel van achttien. Lui-hangerig stond Piet, naast
hurkende Geertje Grint, mooie donkere tuindersmeid met prachtige
gloeiende bruine oogen, vol lichtrumoer. Als ze uit ’r bukwerk naar ’m
òpkeek, sterden ’r uit ’r appels rooie vonkjes, aanhalig en
stoei-levendig. Achter Piet weggeduwd in benauwing, stond Jan Hassel,
zoon van Dirk Hassel, Gerrits broer, tusschen wie al twintig jaar
hevige vijandschap broeide. De neven kenden elkaar bijna niet. Toch
werkten ze zomers soms akker aan akker, in duin op Wiereland en loerden
ze op dezelfde mooie meiden van Grint. Het vlechthok van Klaas was voor
alle soort bloemkweekersknechten, tuinders en losse werkers ’n inloop
’s winters, ’n honk waar de kachel brandde, en allicht ’n kop heete
leut te slobberen viel.—
Kees, reuzig boven allen uit, was stil in den hurkenden werkkring
gestapt, zacht groetend, met z’n hoofd de bakzoldering net rakend. ’n
Klein groen glaslampje hing aan ’n spijker tegen bruin-vuil beschot,
boven den kop van Klaas, rood-fel beschijnend, lankaster gordijntje van
achterraampje, zwak-naar groezellicht neerschemerend over den grond en
laagzittend werkgroepje in ’t hok. Spraakloos bij Kees’ komst zaten ze
in arbeid verbukt te vlechten, elk afgevlochten mandje in ’n hoek
kwakkend, tot groezelbruinen hoop bijéén. Telkens verbukten ze even van
beschot àf, naar kachelkant, greep-grabbelend in de vooruit
klaargemaakte bodems, die met hun uitpriemende, dun slingerige
teenen-enden, als groote donkere spinnen over den grond
dooréénwriemelden, in het zuinige lampjes-licht. De kachel pafte
zwaar-gloeiend in ’t lage hokje en Jan Grint, die broeiing in z’n rug
opving, zat telkens te blazen en zweet met z’n mouw vol houtsplinters,
in z’n gezicht te strijken. In het bruindoffe schijnsel van muur,
donkerden de gezichten, nekgebukt, naar den grond, òver de mandjes heen
en in wilde bewegelijkheid dàn duisterden weg, dàn lichtten òp
vlechtende handenparen, de buigzame teenen verschakelend tot mandjes.
Van ’t achter-end uit stem-vroolijkte vrouw Grint naar Kees.
—Drink je nog Kees, ’n bakkie leut? D’r is d’r nog van ’t grondje....
—Dankkie.
—Leut? lachte schamper Klaas Grint,—gaif sain de fles.. verdomd Kees,
aa’s ’k je nooit nog mi stuk in je kroag sien en-hep.... en nou segge
alderlei, da je suipt aa’s ’n spons...., wa heppe sullie d’r an.... da
moakt moar swart.... wâ ken hoarlui bokkeme.... verdomd!—
Kees antwoordde niet, haalde schimpig z’n schouders op. Hij wist wel,
dat Grint ’t zelf vertelde, die skorem, en aa’s ie ’t meende, vond ie
’t nog lammer, want hij had ’t land door zoo’n beroerling beschermd te
worden. Gesprek wou niet vlotten. Piet Hassel stond stil en Jan Hassel
de neef, was bij Kees’ inkomen nog bescheidener in z’n achterafje
teruggetrokken. De meisjes keken maar òp naar Kees, den langen Kees,
den gevaarlijken Strooper, met z’n guitige oogen en z’n stillen loer op
hun handen. Dat was nou Kees, over wien ze altijd den mond vol hadden,
Kees met z’n streken!—Achter dun hokjesbeschot bonsde dreunwrijf op
waschplank van de meid, in schuimtobben. En klagelijk huilde ’r stem ’n
smertelijk liedje, zoeterig-sentimenteel, plechtig zangsleepend door
werkgroepje:
A.. àn ’t be e.. edje fan d’r krà-à-à-’n-ke liefelinggg..
Si.. i.. t moe-der neer, in sti.. il.. ge.. waieen..
—Jessis poà, wa ken die maid seure, lachte kwaad mooie Geert, daa’s nou
puur ieder Dinsdag krek soo.... an de tobbe.
—Is dat nou seure? klapte Trijn, vurige jongensmeid, ’t is prêchtig....
mô je moar wachte.... tweede komplot.... aa’s God d’r kind loat
stèrrèfe.... en sai ken d’r in ’t klooster goan.... prêchtig! En ’t
Treurelied van de jongelingg.... ses komplotte.... aàs hai se’n maisie
f’rmoord uit jeloersighait.. en van de Skeepsjonge!....
—Nou, ik wou moar da se d’r snoàter hield, driftte Jan Grint, is me
da.... da singe!.... daa’s griene!.... da gemeine kreng!.... die hep
nou twee hufters.... en d’r gelant is d’r van deur.... Teun de
kweeker.... en nou singt sai in d’r eeuwighait van d’r liefelinge, die
se t’met thuis lam ranselt....
Piet voelde ook weer zeglust:
—Nou, jullie benne ook soo got-vergete stommetje.... segge jullie d’r
is wat.... gong tug gain paop f’rbij.... seg erais wá’, jai Trien, jai
Geert, lach d’rais.... effetjes!....
—Stil d’r ’s;.... hoor nou d’r ’s.... zei met gespannen luistergezicht
Trijntje in armgebaar Piet tegenhoudend.
Nog nimmer f’r.. i.. in d’ laik ’t so.. on licht ske.. een..
Gebukt goan se onder smart en sorrege!
Dreun-dof bonsde langs richels van waschborden rhytmisch ’t
goed-gewrijf, en klagelijk huilde d’r weemoeds-stem dóór, gedempt
achter beschot uitklinkend. Dat was te veel voor Piet. Zwaar
opdonderend tegen ’t huilig gezang, in stem-davering, barstte ie uit,
met beenporren tegen Geert en Cor:
—Bommelebom, bommelebom.. làange Jaàn mit skeele Piet!.... mottige Toon
en laànge Griet.... Alle goane wai op rais.... Jào, mi selfers de dikke
Gais.... En elleke jonge hep ’n maid.... bommelebom.... bommelebom!
Met voetdreun trapte ie maat en Jan opwindend er tegen in, onder
stuipgelach van meisjes die met hun hoofden naar elkaar toe-neigden.
—Deesie.... Deeeesie!....
’k Wait daa’t êe blom in main hart ontbloei.. i.. it!
Deeeessie!!.... Deeee.... esie!!....
—F’rjenne, jullie werke nie.... och Piet sing sooveul aa’s je lust
hep.... moar la’ hoarlie d’r gangetje.... hee?...., schreeuwde Klaas
rood-driftig boven gezang uit. Niet zien kon ie, dat met ’t mirakelsche
lachen, d’rlui handen stilstonden.
—Nou poà.... u is t’r ook een!.... bitste kwaadaardig Geert, nou magge
wai nie lache....
—Wel neenet, da mist nie.... lach sooveul jullie wille.... moar d’r mó’
werkt-en worde.
Ontstemde stilte viel in en ’t meid-geluid vlak achter beschot, treurde
weer nà in het scheemrige werkhokje, met beverige lijfschokken van
wrijfbonzen, tusschen ’r zangstooten.
—Gehail allain.... moe.. et.. ik hier dwoale....
Ik vi.... ind main minnoar ni.. i.. immer weer....
Joa langsaom sa.... al.. mai.. in laife kwai.. aine.
Piet kleurde van ergernis.... dat was verduuveld weer ’n ander lied....
die maid zat nou puur vol akeligheden, en ratelvaartend er tegen in,
dreunde z’n zangerige stem met café-chantantkomiek-timbre.
—Op hede.... in de groote kemedie.... Mikke hou je vàst an de slip van
main hemd.... treurespel mi ketelmesiek en melaische trombom....
neutemaide aa’s swafelstokkies.—Doàmes mi klompe.... toegang ses
sint.... heere f’r naige..—sel speult worde.... Te-e-e filis
Skeersalf.... of.... manke Metrain mo’ je geloofe....
De meisjes gierden, koppen bijeen in donkering, met de
stijf-uitpriemende teenen van hun half gevlochten mandjes elkaar
beprikkend. Nou lachte Klaas zelf mee. Hij kon zich niet meer inhouen,
maar woest was ie toch op Piet, dat ie z’n meiden zoo inpalmde.... dat
gaf niks goed.... niks goeds....
—Nou furt an ’t werk, joeg ie weer op, dat de meisjes hun lachen
inpersten maar telkens weer in licht gegichel uitproestten, aanhalend
de anderen, onder nieuw geratel van Piet’s lolletjes, die op één dreun
bleef gekkigheidjes zeggen.
Kees bekeek met grimmigheid Klaas, die werkte als hing er z’n leven van
af. Wat kon ie die arme maide toch beule.... was da nou werk veur
maide.... Hai kon ommers best ’n poar kerels doar sette....
Stinksuinige vrouw.... s’n jonge die d’r hielp en in ’t land somers nog
al s’n kooters plukte.... en hai niks.... niks....
—Is da nou maidewerk Kloas, je mos je aige skame, is da nou hullie
werk?
’t Was er uit bij Kees, draaide al lang in ’m rond. Klaas was woedend,
hij begreep niet waar de kerel zich mee bemoeide. Jaloesie most ’t
sain, dat ie ’t sain nie lie doen.
—Seg Kees, stem-goeiïgde gemaakt Klaas,—je ben d’r ’n bofenste
beste.... moar ik seg moar.... da binne main soake.. jai hep je eige
saoke.... dà binne maine....
Stroef was t’r uitgevenijnd, en bleekig trilden z’n neusvleugels van
stille drift.
—Nou ’t is puur skande.... kaik se sweete.... d’r ruggetjes breke
t’met.... die hep ’r hand weer op d’r sai, en dìe steunt aa’s ’n
big.... d’r is t’met niemand in de ploats waor maide werke....
—Soo?.... nou koopman.... dan kaik ie mi je neus.... vroeger nie!....
daa’s gelaik.... moar op hede huis an huis.. Doar hejje dochter van
Piet Beugel, de maide van Molenaar, van Deuter, van Renke.... de maide
van.... van.... van nou noem d’r self m’r is wa’ op.... die werke t’met
veul langerst aa’s sullie....
—Daa’s net, lachte Geert, moar die kraige feur ieder tientje ’n
sint.... en wai.... wai.
—Da hep d’r niks van, niks van, schreeuwde Klaas onthutst, met één hand
nog uitgespreid door het vinger-langzaam optellen van tuindersnamen,
waar meisjes aan huis vlochten.
—Hee, d’r af daor, d’r àf!.... schreeuwde Trijn, tegen twee jochies,
die uit school binnen gestormd waren en in lawaai stonden te wiebelen
op de mandjes en teenen-bossen.
—D’r af, schreeuwde Klaas, wi jelui deur main goed snerte.. benne
jullie heule gaor daàs....
—Wàrrimpies! Wàrrimpies’ blies Jan Grint, vlak op de kachel geduwd, met
’n akelig benauwd gezicht, zoo komiek toch, dat ze lachten, allen.
—Je hep ’n kop aa’s ’n skarretje da nie lache ken.... lolde Piet....
—Wa mo je.... goan noà je snoeptoàfel.... laileke koàketoe!....—
—Komp dan d’r is hier langerst.. lolde Piet terug, met ’n zinlijk
oogknikje naar z’n zus, mooie Geert.
—Hoor!.... nou hep se ’t op d’r heupe, lachte Geert, met ’r vinger op
d’r mond om te stilte-sussen, luisterend naar waschmeid, die jolig
stem-tierde nù;....
—O! doch je ferempel dat maines was bai d’r.... o ho! koopman,.... kom
bai de huur terecht.... se kraigt puur d’r kinders in ’t joar....
—Seg, mi fesoen Jaa’n berispte Klaas streng, die zelf ’n gemeen
nieuwtje had willen vertellen, maar niet durfde, en ’t nou deftig maar
gooide op ’t fatsoen....
Kees voelde zich weer gloeien. Hai, hài wist, wat ’n merakel-monster
Klaas weest was, in Amsterdam, toen ze voor jàren hèr samen gevent
hadde doar.... hoe se doar same de beest uithonge;.... weest ware, van
d’ eene meid na d’ andere.... steeg in steeg uit.... en nou most Jan se
snuut houë.
—Of ’t maines is, vroeg Trijn, se hep ’r vraier tog moar blind mit
fit’r’jool gooit, bai de Gasperlaon,.... vlak bai bolleskuur van
Neelis.
—Hep sài da daan?.... is sai dá’? vroeg Piet onthutst...., nou ken ik
d’r fraier ook.... pàl in se lampies hep se sain raokt.... dan hep se
ook vier jaor sête.... hai is stekeblind!....
—Daa’s net, bromde Klaas, se hadde d’r motte vieredeele, dá’ varke.
—Nou, driftte Geert uit, moar hai hep ’r late sitte mi twee kinders....
en alle maide ware sain.... nooit hep ie se hande thuis houe kenne....
nie Annie? nie Cor? en naige skaïve f’rdiende ie.... en nooit niks
kreeg ze.... ik had t’met ook dààn.
—Wa jài.... jai hou je bek!.... jai muurvarke.... wa jài.... hep ’t
hart en la’ ’t so waid komme.... jai....
—Nou speul d’r moar nie soo òp.... ik bin tog va main aige....
—Hou je bek, woedde Klaas, d’r wort je niks-en vroàgt....
—Nou, tog is ’t woar, snibbigde Geert na, blij dat ze tegenstribbelen
kon.
—Nou Kees, wai kraige ook pirsinte van Poa, lachte Annie, om weer ’n
beetje goeiïgen toon te krijgen in ’t gesprek.
—Pirsinte? angstigde vragend Klaas,—nee kind, da mo’ je ’m nie
lappe.... dan skie ’k in.... sullie kraige t’met tien sint veur de
honderd....
—t’Jonge.... t’jonge.... daa’s main ’n klodder.... daa’s gul.... en jai
moàkt anderhalf sint p’r mandje, scherpte Kees.
—Soo?.... enne main tieme?.... kwartje per bossie.... de leertieme
dèrtig....
—t’Jonge.... sarde Kees door, meroàkel.... moar sullie moake de heule
keet!....
—Dà’ wee’k soo net nie!.... dá’ wee’k so net nie, ik moak oore en
boompies, de swoarste karrewei t’met....
Onder veel rumoer werd Jo, jongste meisje van Klaas, goud-blondige
krullebol, zoo uit school, met ’r kort-geknipt groote-vrouwenmanteltje
nog om, uit vlechtend kringetje gerold. De jongens trokken ’r aan de
reuzige paarlmoer knoopen, door de mandstapeltjes en teenbossen heen.
—F’rdomme goan jullie achter.... jullie hep hier niks.... schreeuwde
Klaas ’n teen-end om zich heen zwiepend uit nerveuze heetigheid.
—Aauw! pijnde Geert, kaik toch uit, main neus raok je....
—La se dan d’r biese pakke.. ongelukke bin kwoàje kanse,.. ’t is d’r
hier krek om te stikke poe, poe!! trap ze d’r uit waif.. waif!! wá’ sit
je.... trap se op stroat.—
De jochies en ’t uit de werkgroep weggerolde meisje, riepen mee, om ’t
hardst, of ’t alleen vrouw Grint gold.
—Moeder.... moe-der!.... Voader roept.... Poa roept!..
—Aa’s da’ kriel van skool komp, vloekte nijdig Klaas, hep je hullie
binne de mikke.... Waor sit moeder nou?.... is die weer bai vrouw
Doalwiek?
Er was broeiing in ’t hokje. De meisjes stutten hun ruggen met handen,
onder pijnuitroepen van vermoeienis. Klaas wou ’r niet naar hooren. Hij
stikte van werkbenauwing. ’t Zweet glom vettig op z’n gezicht.... Moar
d’r most iets overheen gepraat worden.
—Seg Kees, hai jai ’t ooit so sout gete?.... main waif hep malle
sel’dremente meroakelsoàke t’met!.... Die hep puur de duufel in d’r
sielement.... Se la soo maor ’n toafel dànse.... van d’r eige
self’rs.... aas se d’r an goàt sitte.... se hep se allegoar snik
moakt!.... laik t’r één van ’t gekruist ras.... en bang da s’is van d’r
eige ’s nachts....
—Nou poà, nou moakt u d’r óók wa van.... mokte mooie Geert, goochelvlug
nieuwe teenen in ’r aarbei-mandje stekend en vervlechtend.—Haar blank
gezichtje donkerde telkens weg in buk. Soms éven,—als ze op keek naar
Kees en lachte, lachte, aanhalig tegen hem, met fijne grimassen en
trekjes om d’r mond, doezelde er lichtschemer òver, bukte ’t weer weg,
dat haardos van achterhoofd en nekblank alleen nog te zien bleef.
—O Kristus, wa’ si’k hard, zuchtte Cor zwaar, m’n stuit breekt
t’met.... Neenet Kees.... poa moakt ’r ’n slòa’tje van.... se saie da
moeder an ’t spirretirrem is.... da’ sai d’r senie van hep.... sien-ie?
—Hou je mond jai muurpeek, wee jai ’t weer beterder?!
—Wel neenet...., snibbigde ze geraakt, u weet ’r ommers ook niks
van.... En u is t’r bang veur aa’s de dood.... Nie Jaàn? nie An? nie
Geert?.... is poa nou nie.... nou freeslik.. bang?....
En met stem-zangerige stijging ging ze door naar Kees en Piet kijkend,
met groote angstig-geloovige oogen....
—Moeder het spooke sien.... weet je.... spooke die je nìe sièn ken....
—Seg, is t’r nou uit mit die lamme poppekasterij.... schaterde Piet, mo
jullie main of main jassie!....
—Nou, da seg ikke nou ook.... t’met moakt se hullie alle-goar daas,
snauwde Klaas, blij dat Piet ’m bijviel.... ze benne veur de half hier
al tuureluursch.... Spooke!.... spooke! geloof d’r gain bal van....
Aa’s sai die heule keet nie fierkant tuureluursch moak hiet ik gain
Kloas meer.... Ik sien d’r gain hail in....—Gaif main die boompies effe
an Jaan?.... en jai Kees wà jai?—
Kees begreep Klaas’ kwaadaardigheid. Zoo terloops had ie van Ant
gehoord, dat vrouw Grint al ’n paar maanden behekst was.... da se mit
de duufel en de boose geest vocht. Nou wist Kees, waarom Klaas zoo
nijdigde, maar wat ie zeggen moest wist ie niet. Hij kon d’r nooit niks
uitkrijgen. Zoo als ie daar stond, tegen het beschot, beenen over
elkaar, vond ie ’t alleen duizelig-lekker warm, en loerde ie op ’t
lieve snoetje van Geert. Als ze opkeek, lachte ie in ’r mooie lampies,
waar uit telkens dat rood gevonk opspatte.—Wat ’n kiekers.... wa
lekkere maid.... Dol was ie op da jonge goedje!—
Maar Piet, z’n broer had de begeerige stilheid van Kees gemerkt, z’n
loeren naar Geert, waar ook hij dol op was en Jan Hassel, de neef, die
als ’n stille schaduw schuwen bleef in z’n donker hoekje.—Piet kon Kees
wel ’n mestvork in z’n pens steken.... Wat had ie nou mit die maid te
lache!.... hai had tog se waif.... wou die Geert nou veur sain neus
wegkape.... die skooier. En sai, sai lacht f’rjenne ook! die peek. Maar
Klaas keek naar ’m òp, van den grond, uitstrooiend z’n nieuwtjes.
—Hai jullie hoort Piet, van die oarstitek uit de Beekstroàt, op de
ploas, da’ hullie sain heppe pàk.... de p’lisie.... dat ie stoapel
tuureluurs is.... se saie da’ tie puur van oàdel mo weuse.... Nou wou
die veertig huisies sette op één meter, hier an de weg.... noas de
sekerterie....
—Daa’s hai nie poà.... je hep ’t mis.... daa’s sain broer uit
Hoarlem....
—Vast nie.... vast nie, schreeuwde Klaas, woedend dat al z’n halve
nieuwtjes vermorseld werden door z’n kinders.—
—Vast wel, hield Jan, stug-kalm vol, even met z’n handen plat op den
grond zich uit z’n zit ophijschend van vermoeienis.—
—Jesus, main rug brant van pain, klaagde Geert, met ’r kin op ’r borst
gedrukt, snel doorvlechtend om toch geen verwijt van Klaas te hooren
wijl ze klaagde.
—Nou ikke seg...., daa’k g’laik hep Jaàn, se heppe sàin pàkt. S’n vrouw
en sullie allegoar ’n noakende boel.. S’n broer hep ook op de ploats
woont.... moar daa’s hài nie.... nou, die is mi tachtig duuzend gulde
d’r van deur goàn van de inlegf’briek. en hai woont.... hai.. sai ’k
moar segge.... tussche dronke Frans, de blomkweeker en.... en....
tussche Jaffer.... die weeduuw.... woar netaoris Verstrooke ’t mee
weut....
’n Poos viel werkstilte in, tusschen golving van donkere handparen, die
snel voortwriemelden in ’t schemerlicht. Uit het triestende werkgroepje
wasemde hette òp, puf-benauwend. De hoofden bukten weg in duister en
schaduwing, en telkens greep één uit den kring naar drinkketel, de tuit
bezuigend in lipgesmak, met ’n zuchtadem als ’t klaar was, ’m
neerbonzend op den vloer. ’t Korselde in Klaas nà, lust om nog wat
nieuwigheidjes van de plaats te vertellen. Dat was hartstocht van
Wierelanders en Duinkijkers om alles over de tong te halen, elk gezin,
te martelen stil geniepig, te lasteren, met schampere glimlachjes,
klein-vunzige haatjes. Hartstocht van Klaas om ieders leven omver te
halen, er in te grabbelen, grabbelen, als ’n bedelaar in vuilnisbak....
En dan van ònder òp moest ie de boel hebben, er uitzwabberend alles wat
afgunst kon knauwen, nijd kon slikken. Dat konkelende grimas, dat heete
verlangen om te bekladden, te knauwen, leefde zoo hevig in Klaas, dat
ie geen uur ’r zonder kon zijn, of hij voelde zich leeg, onrustig. Als
ie niets wist dàn maar aan ’t verminken van nieuwtjes, die ie zelf
gehoord had. Zelfs zou ie ze peperen als d’r niet genoeg brandends aan
zat. En dan, rondgaand ’t praatje als ’n vuurtje, ’t wéér hooren,
verminkt, erger altijd, uit andere monden; dat wàs z’n lust, z’n leven.
Dat rondgaan van meid tot jongen, al maller, gemeener. En allemaal
onder mekaar zoo, in Wiereland en Duinkijk, waarheidjes rondgerold en
omgekonkeld in lasterpraat. Zoo ieder gekruisigd, beplozen, gehangen of
vastgepriemd aan ’t spit van hun haastige babbelzucht, geroosterd op ’t
vuur van hun schroeiend venijn, verlustigend de luisteraars en kijkers
in ’t spatspel, ’t vet dat afdroop van hun lijven. Zoo roosterend, de
lucht vol gebrand vleesch en dan smulpapend ieder met gulzige
kaakhappen aan het lastermaal. Zoo zat Klaas, als ergste konkeltype met
barstend lijf vol venijn en kleine stekelige haatjes, afkammerijtjes en
verdachtmaking, stedeke-klein konkelend in eunuke onmachtjes; zat ie
gezwollen van kleine afgunst, kleine indringerijtjes. Kanibaalsch
vreugdegekrijsch klonk er om het braadspit van een vastgepriemde;
makabere marteldans, tegen ’t ellende-gejank en gesnik van ’t gestoken
slachtoffer.... Maar bij elkaar-gesapt venijn kwam te luchten, afgunst
te gloeien. En overal rauw gescheur van vleeschbrokken en bloedgevloei
rondom, en lekkende lastertongen, die opzogen het rood-warme vocht....
De volgende week zag ie zichzelf aan ’t spit opgepriemd en vermarteld
door anderen. Da’ wist Klaas, moar toch nooit dood, altijd levend
bestaantje van laster en stedeke-afgunst bleef ’t. O, Klaas zat vol
nog.
—Nou Kees, wa seg jai nou van die hailige Markus in ’t Duin, drie keer
te kerk per dag.... die faine! Verduuveld, lachte ie stemrochelend, nou
heppe de maide hier sain gisteroafend op loer sien.... twai volle ure
en nou gong de hailige.... en d’ appeteker.... en meneer Loskruit en
hai van de Kooseweg, mit d’r viere.... achter mekoar gonge sullie
binne.... dat benne nou heule Perlutte.... Se dochte aa’s da wullie in
donker ni sien heppe.... moar.... moar wullie binne pienter weust.
—O jee joà.... lachte Geert, in zenuw-haast voortvlechtend, afvegend
met ’r mouw zweet op ’r neus en donkere wang.—Eerst gong de lange
Loskruit. Om half naige.... nie! en toen de àppeteker.... en de klaine
hailige achteran teuge tien ure.... nou,.... die hep se ook moar achter
s’n mouw hee?....
—En, drong Klaas op, hittig, en d’rlui moeder stong an de deur, die hep
wacht houe motte.... sakrejenne.... en hai schutterde op pad hain en
weer.... hain en weer.. wa sloeries hee?
Vet van konkelhitte rauwde z’n stem; er zat heete lol in z’n mond en
z’n pruimpje sopte vies-bruin door z’n rotte tanden heen.
—Wa sou ’t, driftigde Kees, hee jullie daar nou skik van.... wa sou
’t.... Joap mag weete wa jullie nog t’met doen.... loa se goan....
benne jullie soake nie.—
—Nou seg, faine merreke, schimpte Klaas, moeder en dochter te
g’laik.... ànlegge met wie d’r wul.... da benne kattelieke.... loope de
kerk plat.... de kerel suipt s’n aige dood..
—F’rek, wa hep jai dan weest veur ’n meneer...., laileke smuugert,
barstte Kees los, zwaar z’n lichaam uit beenkromming opveerend, dat
wild z’n dreigschaduw op het zwak-belichte hok-beschotje
donkerde;—benne hullie in de ploas soo fain.... bai jou femilje.... bai
jou.... se legge tog allegoar in de loan.... wa poer je nou van de
aêre.
—Stuif jai mer nie soo...., talm-treiterde Klaas.... wa segge se dan
van jullie Guurt, daa’s nou je bloedaige sus....
Jan Grint, op den grond, beefde.... Z’n bleek groenige kop zag in
schrik òp naar z’n vader in ’t licht. Ze wisten allemaal op de plaats,
dat ie dol was op Guurt, dat ze elkaar van jeugd af kenden, maar dat
Guurt ’m afgewezen had. Toch bleef ie op ’r loeren, bevend van
jaloezie, ruw met stik-zwoele ziel van gloei-hartstocht. Z’n vader gaf
d’r niks om. Juist zei ie, wat ie gehoord had, dan wist Jan waar ie
zich an houen most.
—Nou vertelle hullie overal t’met toen se lest noa buite gong da sai,
sel’k moar segge.... da sai, drie moande ’n luchie hep motte skeppe....
en da sai skoon thuis komme is....
—Veur main mag se veur eeuwig weg.... moar jullie hep sain achter de
mouw, zei Kees straf, onverschillig voor wat ze zeien van Guurt.
—En jai hep altait duufel in,—treiterde Klaas, met onverwachte
zwenking, gesprek op stroopen draaiend, in langzamen kuch, z’n mes
door’n teen-end snijend dat afbrak bij invlechting,—altait aas ik
seg.... sel’k moar segge.... dà je dieft.... sel’k moar segge
fierkant.... Aa’s jai stroopt.... dief je....
—Ik dief nie, daa’s puur vuil.... jai vuile.... ik stroop, daa’k freete
mo!.... mo ’k f’rrekke van honger?.... da wou je wel sien hee?.... Jai
gluupert... ja!.. jai! jài hep freete!.. Jai bloedhond hee? je hep
kinders hee?.... jai.... jai jai snurkert.... hun mosse je beuke....
jai bloedhond.... jai.... jai, jai!
Klaas werd bang. Oogen van Kees driftten dol. Hij stik-stemde van
woede.... De vloeken stotterden en taterden in gift van z’n lippen. Er
zat wilde jeuking in z’n handen en z’n voeten stonden klaar om den vent
in mekaar te trappen.... Die laffe lammeling, die de groote meneere....
likke moar....
—Jài, dreunde ie voort, jài mo’t heppe van je gluupstreke.. de dokter
hee?.... de notaris hee?.... dioàke hee?.... die likkie.... laileke
sloddervos.... vuile bunsum.... kaik da.. dá’ goan je gladjanus!
Rumoer-zwaar had Kees spogstraal op den vloer gefluimd en woedend wreef
één zware modderlaars over den knarsenden zandgrond.—
De meisjes zaten verstomd, dieper ingebukt, met d’r gezichten op de
borst in snelle golving van handen-paren, stil-zwaar-geploeter. Alleen
Piet keek Kees aan, wetend, dat ’t ’r voor Klaas leelijk ging uitzien
als ie ’m nog meer prikkelde. Hij wist hoe Kees woedde op ieder die ’m
voor dief schold, omdat ie stroopte. Klaas voelde ’t zelf ook al. Hij
was ril-bang voor Kees’ reuze-knuisten. Die kon wel ’n moord doen, die
vent, zei de heele ploats en tot an zee zeie ze ’t dat ie d’r al ’n
poar op s’n geweten had. Kruiperig wou ie iets vergoelijken; doodsbang
nou dat ie te ver was gegaan.
—Nee, lui bin je nie, da mo’k je noagaife.... moar da je niks.... nooit
niks omhande hep.... so heulegoar niks.... da gaon main boofe main pet.
—Daa’s net, aa’s ik liege en diefe wou aa’s jai, haa’k neuit honger....
moar jai.... jai, jai bin ’n bloedhond.... de groote meneere likke veur
’n poar roe minder pacht, hee?
Klaas schoof onrustig heen en weer op den grond, brak in angst telkens
nieuwe teenen.... Nou was ie nie van de vent af te krijgen. En Piet zei
ook moar niks. Jan Grint, van angstige verlegenheid, pompte in den
vuilen gloei-doffen kachel-muil nog wat blokken. De meisjeskopjes
bukten dieper, zwaarder donkerden hun haarhoofd en nek; stiller schoven
handen in grabbel onder de gespleten teenen. Het gordijntje, hoog-rood
beglansd, kaatste licht af, droomerig over de werkhoofden in wazigen
schijn, stille sfeer die zacht-innig te glanzen lei tusschen
lijf-donkering der werkmenschen, omplengd van zweverige plekjes
roodgoud hier en daar.
Plots leek Kees bedaard. Ruw hakkend z’n woorden vroeg ie:
—Kort en goed, hai je tweehonderd boompies te moake kwartje ’t uur?....
Kloas durfde niet weigeren. Miskien kreeg ie anders nog op z’n test,
moar ’n kwartje per uur was te veul.... en tog kon ie nie alleen de
boompies moake.
—Twintig sint, stem-schuchterde Klaas, want afdingen moèst ie. Er
wrokte weer drift in Kees, trilling in de beenen om dat gierige brok
mensch in mekaar te trappen, maar hij smoorde ’t, dacht aan thuis, àan
z’n eigen krepeeren. Al de heule week had d’r bijna gain freete
weest,.... ’t moakte ’m zoo wild, zoo brandend, zoo woest van binnen
aa’s tie z’n Wimpie sag ligge doàr.
—F’rrek moàr, twintig sint.... in drie uur benne se d’r,.. langerst
ke’k tog nie uithouë.
Dâ vat ’k, lachte Klaas, die wist wat ’n hellewerk ’t was, drie uur
mandboompies maken; blij dat ie d’r voor ’n koopje af kwam.—
Elk lach-antwoordje, venijnigend op dunne lippen van Klaas, deed
heviger drift in Kees grommen. Diep, diep, kraterde ingehouen
vechtlust, traplust, dat hij met z’n stomme poote nou die rotte
boompies mos goàn moàke. En ’t bedonderde dat hai ’t ook niet langer
dan drie uur op z’n hoogst kon uithouen.
Dat was, in dat brand-benauwde hokkie ’n karwei om te vloeke van
senuwighait.... Met de teenen, weerbarstig onder z’n voeten, uren
achtereen, diep gebukt, dat ’t bloed ’m naar de strot lekte, dat ’t
zweet ’m langs z’n nek en ooren afdroop.... draaien, draaien,
invlechten, poef!.... d’r uit duwen verspringerig teenengoedje....
poef!.... d’r invlechtend; en zonder ophouên, dat ie duizelde,
duizelde, alles voor z’n oogen begon te donkeren, en benauwingsvlagen
door z’n kop vlamden, z’n beenen waggelen gingen, zwaar, loodzwaar, tot
ie d’r bij omsmakte. Maar tenminste had ie nou ’n paar kwartjes.
—Hai je twai in f’rskot, vroeg ie bedremmeld ’n beetje, zonder Klaas
aan te zien.
—Ka je ’t mi één nie af?
—Te duufel, gromde ’t in Kees, wá’ skavuit.... f’ruit d’r mee.... ’k
mo’ freete....
Onverschillig, vaag voelend waarom ’t zwaar in ’m gromde, was Kees
modderpad weer langs gesjokt naar huis. Om zeven uur zou ie van avond
al in z’n nest kruipe. Sloape, sloàpe,.... dat was lekker. Dan merkte
ie niet van knaagwee in s’n bast, verdrong ie z’n beroerdigheid....
Stroope gong nie.... om elf uur was licht.... geen stuk hagel van z’n
aige. Noar s’n nest was ’t beste.... dan kon ie weer twee nachte
uithoue....
Kilheid donkerde op ’t duinpad naar huis. In dreig-schimmig gezwijg,
tusschen fijn grauw van struiken en wilgen, somberde voor ’m uit, ’t
stervensdroeve avondland. De nacht kwam zwart-vleugelend aandonkeren
over veldenwijdte, omduisterend lage hut-huisjes in droeve eenzaamheid.
Voor raampjes en geveltjes hier, geveltjes daar, grauwde droomerig waas
van schemer, de muurtjes verdonkerend, smartelijk half uitgedoezeld
tegen luchtlaagte. Het ruitjes-licht verdofte, als stierf plechtig
binnen-in, hutjesleven van gebroken ruit-oogenlicht, in droeven staar,
naar den duin-winter àlom. De stille, diepe ruischende stilte,
verwelfde in ’t schemergrauw van akkers, duin-verre glooiing van
heuvelen. Nog tuinders in duister stonden heien af te steken, of te
spitten in valen schemerkring, donker aard-brok niet meer ziend bijna,
onder duister beweeg van gereedschap.
—Genoafend, klonk ’t wijd-eenzaam in ruimte-grauw, als Kees langs
stille werkers aan padrand heentrok en terug galmde ’t plechtig:
genoàfend.
Lager kwam duistere woelige windwolkenlucht hangen op schemeraarde en
somber ingeplant, naakt, wrongen boven z’n hoofd de boomen, in zijlanen
voor ’m uit; afgestorven alleenheid weer, die daar te sluipen en te
heimweeën kroop in de doodschheid van winterpaden.—Naar huis, bromde
ie, noàr je nest.... sloàpe.... sloàpe.... en aa’s se waif t’met begon,
d’r harses insloan, puur, in één, dat tie d’r kwait was, kàn sain nie
bomme, wâ t’met d’r beurde....