Kees Hassel, of Kees de Strooper, zooals oudste zoon van Gerrit overal
genoemd werd, bij Wierelandsch en Duinkijksch volk, klomp-klapperde
over deftig-stille Beekstraatje van ’t stedeke. Het nauwe, stille
straatje, waar vierkantjes en netjes knussige huisjes van fatsoenlijke
burgerij nestelden, lag nog in slaperige ochtend-stilte. Van hoek- en
dwarsstraatjes uit, ratelde soms ’n boerenkar áán, met mest of
rijzenlading. Twee kerels achter ’n groentenkar bonkerden juist de
stille straatkromming in, uitglibberend achter hun wagen op ijzeligen
grond. ’n Paar werklooze tuindersjongens, kwamen plots ’n zijwegje
uithollen, schreeuwend ’t straatje vol met stemlawaai, staanblijvend
voor drogisterij. Ze gierden, bij ’t plan, den Gaper, die suf z’n tong
uitstak, mal lachend onder z’n kleurigen tulband, den mond dicht te
kwakken met sneeuwballen. Z’n rooie holtemond kwijlde de ballen uit. ’t
Was of z’n keel vol borrelde met schuim en z’n oogen, goliath-groot,
angstiger sperden van benauwing.
—F’rsjue Jààn, hai hep t’met nog honger.... schaterde één, met twee
zwarte, ingekneusde sneeuwballen klaar, om te gooien, springend van
lol, alsof ie op gloeiende platen te dansen stond.
Weer bonkte ’t raak tegen rooien kokkert van Gaper, en wezenloos, z’n
stommen lachmond, breed, als scheur in rauw vleesch, met schuim op
bloed-rooie lippen druipend, bleven staren, z’n angst-oogen; plakten
sneeuwbrokken op neuskromming, dwaas en klownig.
Ze gierden, de straatjongens, al doller grimassend vóór den roerloozen
lachkop. Kees klapperde voorbij, z’n hoekig-reuzige lijf, in
groenig-schimmeligen jekker, loom opkijkend naar jongenslawaai,
los-onverschillig van gang, z’n armen afbengelend langs zwaar gelapte
broek. Z’n geestige scherpe kop stond strak-onverschillig. Z’n lippen
knepen fijn op elkaar gedrukt; lippen als van ’n visch, dunne snoekige
mondlijnen, strak, wreed.—Klos.... klos, klapperde ie door ’t
fatsoenlijke wijkje, waar elk gezin voor Kees den Strooper bang was.
Van de heele plaats tot Kerkervaart toe, ging er roep uit van Kees,
Kees durfde alles. Ook ’n moord te doen. Eenigen zeien, dat ie al twee
vrouwen vermoord en tien jaar gezeten had. Bange katholieken maakten ’n
kruisje als ze ’m zagen aankomen. Weer anderen vertelden, dat ie bij de
Ruïne van Braale, ’s nachts, twee koddebeyers, die ’m op de hielen
zaten, bij ’t stroopen, den hals afgesneden, en de bloed-koppen in z’n
zak meegenomen had.
Politie en oppassers tartte, bespotte ie, omdat ie sterker nog was, dan
Rink van den polder. Niet een uit de plaats durfde met ’m vechten, of
om prijzen buksschieten. Geen strooper, die tegen hem kon vangen. Bijna
altijd stroopte ie alleen, zonder lichtbak, in stikdonker, soms zelfs
met helder maanlicht, want alles tartte ie. En als geen sterveling
eruit durfde, de dolste wind door de bosschen gierde, en Satan
schaterde; als heksen op den misthoorn bliezen in sidderenden loei, dat
’t bijgeloovige Wiereland, in d’r slaapsteën te beven lag in
angst-luistering naar het kokend kraak-gebulder, dat zoo-van-zee, òver
het stedeke uitraasde, dichter, al dichter bij de plaats,—kwam hij, uit
holst van den nacht, met beste vangst, bevend van kou, druipend van
regen, maar stil en mor-loos. Ieder hield hem voor ’n gevaarlijken
rakker, met den duivel in de ziel. Nooit sprak ie bijna, maar als ie
wat zei, was ’t raak, hevig, oproerig.
Zoo was er over Kees’ doen en leven, door dorp-stadje Wiereland, een
legende geweven, waaraan iedereen wat bijsierde. In de kleine
havenkroegjes dobbelden en vochten ze er om of ie wèl of niet gesnapt
was. En als ie soms heel onverwacht daar verscheen, werd ’t stil, zakte
rumoer, en praatten ze vriendelijk-bangelijk met ’m. Nooit nog had een
’m dronken gezien. Ze zeien dat ie stil zoop, want geen sterveling kon
er ooit meer dan één borrel bij ’m inkrijgen. Wierelandsche notabelen
en nette burgerij, braaf en verstandig, lachten goeiigjes, in soos en
hoofd-kafé, aan de kletstafel, om dwaas gezwets en gefantazeer van het
plebs. Ze vergoorden dáár, de onbewuste poëzie van klein-levend
volksmassatje, met hoon, hoog-wijze knikjes en lachjes. Maar ook zij
toch hadden respekt voor den reuzigen, eenzelvigen strooper. Als ze ’m
zagen, keken ze den vent na. En nooit dronken ontmoetten ze ’m, nooit
sprekend, nooit werkend, in één stil voor-zich-uitturen, met z’n
grijze, fel-guitige oogen, ernstig en wreed-strak.
Toch, achterhoeksch volkje, bleef ’m omweven in legende-sfeer. Een
strooper vertelde, met zwaar-klinkenden ernst, dat ie ’m gezien had, ’s
nachts bij de Ruïne, in woest hondeweer, met z’n geweer geschouderd,
hand aan den trekker loerend, op den duivel. Armelijke verbeelding van
katholieke en protestantsche jochies, maakten zich onder elkaar van den
strooper gedrochts-voorstellingen. Vooral in den winter, ’s avonds en
’s nachts. Vast waar was ’t, dat ’t spookte om de hut bij Kees, daar
tegen het woeste duin van Duinkijk, ver achter straatweg naar Zeekijk,
waar hij al jaren woonde.
Daar, achteruit-geduwd met z’n krot, z’n vrouw en kinderen, in het
woeste duinhart, waar geen sterveling in donker den weg wist, gebeurden
spokige, beangstigende dingen. Vaders vertelden ’t nà voor hun kinderen
en vooral in katholieke kringen, gingen schriklijke verhalen over moord
en geesten, van kind tot kind, elke week wat nieuws, dat de zieltjes er
van beefden. En als ze ’m, na zoo’n verhaal, in den avond soms
ontmoetten, was ’t hun, of z’n lichaam ’n bloedige schaduw
vooruitwierp, op de straatjes, te zien nog éven, achter het rossige
gaslichtschijnsel.
Kees wist wel, dat er duizend malle praatjes over ’m gingen, dat de
katholieken vooral ’m meden, schuw, als ’n ziekte. Maar z’n
onverwoestelijke koelheid en strakheid voor ’t geleuter van mènschen,
en z’n reus-schonkige natuur, maakten ’m zelfbewust zeker en
onverstoorbaar gewoon, onverschillig, stiller tegen ’t gepraat in. Z’n
eenzaamheids-lust was ’m ingeboren. Met de stilte was ie opgegroeid.
Ook z’n zwijgen was in hèm gewoon; dood-gewoon. Hij kende geen woorden,
hij wist ze niet te plaatsen. Woordloos dacht, voelde ie de dingen
beter. Er viel ook niks voor ’m te zeggen. Hij keek veel liever. Alles
lag stil in z’n binnenste, en van z’n wrokkige verbittering op z’n wijf
wou ie geen sterveling spreken.
Niemand had er mee noodig. Ook niet met z’n armoe-lijën.
Haastiger, in woede, klapperde ie besneeuwd-kromme straatje af. In z’n
denken nu, dat boers-dwars, ruw-onbeholpen was, maar eerlijk en
wreed-oprecht, lag zwaar ’t bewustzijn dat ze ’m nergens bijna wouën
hebben, om z’n stroopen, omdat hij ’t was. Hij voelde in hun weigering,
angst, bijgeloof. In z’n hevig, dier-driftig karakter, onbewuste
opstandnatuur, brandde verzet tegen alles, wat ie kende aan menschen in
Wiereland. Nooit had ie wat gelezen van socialisme. Van dat geleuter
most ie niks, niemendal hebben. Alles in ’m was van ’n woeste vrijheid,
onbelemmerde ademhaling, ruim in de lucht, in ’t duin. Meer wist ie
niks van ’t leven. Nou, al vier weken, liep ie hongerig bij den weg, en
’t driftte in ’m rauw-geweldig, dat ie voor z’n nest van negen kinderen
niks te vreten had. Dan nog de zieke lummel, die ’m zoo gretig kon
bekijken als ie thuis kwam met leege handen, al was er voor hèm altijd
iets.
Nou was ie half-lam, z’n eenige jongen, waar ie van hield, ’t eenige
dat ’m thuis deed komen. Ingebukt van zorg-gedachten, wààr wat vreten
te krijgen, bleef ie staan, voelend z’n lijfkracht als iets dat ’m
hinderde, iets te véél, waar ie in ruil voor brood, wel van af wou. En
duizelig, van weeïge leegte en knaag-jeuk in z’n maag, vloekte ie in
stille hevigheid, dat ie geen geld had voor kogels, dat ie nou samen
d’r op uit most om te stroopen, met lui, lui, die ie verwenschte, ’t
stroopen dat ie haatte, schrikkelijk diep, waarvan ie ’n walg, ’n
afkeer had, gloeiend en onzeggelijk diep, al dachten ze allemaal, dat
’t z’n grootste lol was.
Hij vloekte de uitgelaten stroopers, Wierelanders of Duinkijkers, die
stroopten, vooral uit vraatzucht, bluffend en snorkend, zonder haat en
worsteling, tegen ergst en honger, en tegen lui, die ’m beletten te
vreten.
Huiverig en koud keek ie uit, overal, waar ie het sneeuwstraatje langs
ging.—Z’n nest kinderen, z’n vloekwijf.... weer niks....! niks! wat kon
hij ’t helpen.
Voor ’n koek- en brood winkel bleef ie staan, met groote gulzige oogen.
Als ie ereis gapte, bom! weg was ’t! Nee, verrèk, dat kon ie niet van
z’n eigen verkrijge. Jezes.... alles doen! maar dat niet. Aa’s se sain
grepe.... en dwonge dat brood terug te geve,.. en aa’s se sain in z’n
nek pakte en meesleurde... Nee, kristus nee, dat kòn ie niet hebbe, hij
zou ze vermoorde, d’r strot dichtknijpe.... Dàn was ie d’r bij voor
eeuwig en z’n jonge, z’n lamme kerel.... die daar nou thuis lag,
alleen, bij z’n vervloekte moeder.... Nee, doorloope!....
doorloope!.... en niet kijke, niet kijke.... allegoar kende z’m
hier.... iedereen had ’m nou in de gate.... nergens naar bakkerij
kijke.... Je niet vernedere, da se je pakke en uitskelde veur
dief....—Godf’rjenne, dan liever den boel làmrinkele....
Even staan bleef ie weer, met z’n oogen doelloos de grijze lucht
instarend. Grauw drukte laag-zwaar de lucht op de tuintjes en huisjes,
droef gewolk. In wittige donzing weggevlokt blankten de dakjes en
gevels. Ingewarmd, in sneeuw, lag stil-vochtig, veilig,
bourgeoisstraatje nu voor ’m, met de knussige bepoetste huisjes. De
tuintjes er voor, wit besproeid; sierdennetjes en heesters, wit-stil,
’t groen verborgen, kromgekronkeld onder blinkend-stekende
sneeuwvracht. En overal, in zij-wijkjes en Beekstraat langs, besneeuwd
gepui van kleine huisjes, wit gedak, met zwarte en rooiige
pannen-uitpunting, droef-mooi winterstraatje, scherp-blank in
grauwlucht, vreemd uitblijend in sneeuwpronk van winterigen treurdag.
Uit Leekerweg, kwam Westerling op ’m aan, met stapel hout op ’n slee.
—Zuinig weertje heé, lamenteerde die goeiig, onprettig zich voelend met
Kees’ ontmoeting, maar toch even staanblijvend.
—Debies! zei kort-strak Kees met diepe basstem, vol en trillend, die
naklonk ’t zijstraatje in.
—Niks om hande? vroeg Westerling, wel wetend, dat Kees niks had. Geen
antwoord gaf ie, voelend ’t leutervraagje van den kerel.
—He’k je bai Teunders lest week nie sien?..
—Twee dage spit.... vaif steek.... wàs doàn.... meskien mo ’k morge
raize loa’je...., in ’t bosch....
—Nou, k’ep ook nies, spuwde Westerling uit, ’n tabakstraal sputterend
op z’n slee....
—Zoo, zei Kees, ’k loop mee....
Verwit lag arbeidswijk, in blink-licht, paarsig sneeuw-blank.
In rommelige wijkjes volgestord van hondengeblaf, dof en hoog
verklinkend uit erf-hokken, stonden verschrompelde kerels en vrouwen
aan deuren, hier en daar te praten, hoog-lijvend tegen krotjeslaagte,
met dakrand, rakend bijna koppen. Verder op lag recht uit, àl recht
uit, Roederspad, nauw boompoortig. En tusschen krot-ingeulingen,
steegjes en kronkelige vuile padjes, in een sfeer van teringende
ellende, waaruit opwasemden stanken van rotgroenten en karvuil, kwam
plots, inkijk op vergoorde erfjes bloot, waar stapels hout rotten,
omhuifd en begraven onder blanke sneeuw, stil-onkenbaar, rommelgrauw
van erfjesellende. Soms zwartten en slagschaduwden paarsig op
schitterwit, bodembrokken van vaatjes, donkere mandpunten, ouë
stoelpooten, boomstronken, verbruikte rijzen en treurden ouë lappen en
zeilbrokken, triestig en kniezig in ’t blank.—
Kees was ’n zij straatje ingeklost en Westerling liep recht uit, z’n
slee slingerend op glibberbaantjes over platgeloopen sneeuw. Op ’t
Kloosterpad kreunden krotjes, droeviger, wrakker verweerd, als
beschimmelde hondenhokken, wegdonkerend tusschen spleetweggetjes, waar
nieuwe krotjes-kronkel weer doorheenschroefde, uitloopend op sombere
hoog-donkere schuttingen, om moestuinen der heerenhuizen van Baanwijk.
Soms rammelde in de dorre gangetjes-grauwte ’n luikje, bleek-blauw,
pastellig kleur-teer, met scharnierpiepjes krijschend; en kledderde
vaal ’n kindje, met vuile voetjes in moddersneeuw, gretig uit z’n klomp
water opzuigend, telkens vullend weer, in zwak bonzenden slinger aan de
pomp,—grauw brok steen, er staand als groenig-bemorst voetstuk van
vergruizeld standbeeld.
Dorps-stil lagen de huisjes en weggetjes hier. Kees klotste
zwaar-rhytmisch in de stilte, op armelijke bestrating waar ’n enkele
puntkei uitstak. In stiltegrauw kroop hier de winter rond van hondenhok
naar hondenhok, bleef ’t licht treuzelen vóór raamkozijntjes. Soms
klonk òp uit wintere dorps-stilte gedempt haangekraai van erfjes.—Vlak
voor Kees’ voeten drentelde berooidnattige kip, kalig-zwart, in den
sneeuwmodder pikkend, al pikkend.
Stil stond Kees plots voor krotje, dat, in kromming van spleet grauwde,
vlak tegenover nog ingezonkener hokjes,—eenzaam, met smadelijke
afknaging van gevel, als stadskrot-ellende, zonder kleur, met niets van
landelijk mooi, dat er wazen en teer triesten kàn over ruïne-huisjes,
en bouwvallige bosch-hutjes.
Droef en ellende-rauw kermde ’t krotje, z’n verzakt klinkdeurtje en
kozijnen, in winterangst. Met z’n hoofd dakgoot rakend, trapte Kees
even tegen de deur, die in broos-groenige, uitgevreten kleur, weende
van armoe. Zich inkrimpend, keek ie rond, achterend in, of ie Bakkerman
zien kon. Vóóruit was geen raam, geen kamer. Alleen achterend donkerde
òp met grauw erfbrok als woonkuil. Bakkerman was niet thuis, kwam ’n
vuile magere vrouw zeggen aan ’t deurtje. Achter haar áán, in gangetje,
sleepte ’n modderigvuil kindertroepje aan ’r rokken vast, met zwarte
snuitjes, in voddig goedje, iegelijk onder- en bovenkleertjes.
—Stil lammelinge, schold de vrouw, achteruit trappend tegen stinkende
troepje, dat de voorste opzij viel door den schok. In ’t gaterige
gangetje, donker en stank-uitwasemend, kon Kees net nog zien, hoe ze
onder elkaar te wurmen lagen als vervuilde jonge honden, die
zog-hunkeren naar de tepels, in gretig vooruitstrekken van blinde
snuitjes. Gehuil kermde òp en weer vloekte de vrouw,
Wierelandsch-stem-zangerig, tegen de oudste op ’t erf.
—Hier Mie, neem die helhake effe bai je!.... d’r valle puur klappe aa’s
foàder t’met komp.... werm jai flesch effies.... Ko!.... kristus
Hassel, se moake main puur daas.... geloof je?....
Kees wou even blijven staan, droomerig ’t gangetjes-donker inkijkend,
zonder iets van de ellende te voelen. Met ’n barsch gedàg liep ie
verder. Hij had Bakkerman motte hebbe,.... stroopafspraak....
debies.... fort dan moar!
Van ellende begreep ie niks. Hij voelde zich er stikwoedend bij, maar
er in opgegroeid was ie, van jongs af. Z’n vader had ’m om z’n streken
uit huis gejaagd. Op zichzelf had ie rondgeschooierd, en om beter
leven, rustiger bestaan, dacht ie nooit. Z’n hongerleven joeg ’m op,
liet ’m geen tijd te denken. Kwam ie in Wiereland al ’n enkele keer
eens ’n rooie tegen, dan luisterde ie wel éven, ziedde ’t wel in ’m,
begon er ’n drift in ’m te razen, maar kort, heel kort. Den volgenden
dag, was ie de poespas weer vergeten. Om anderen gaf ie geen zier; ze
moesten zich maar zelf redden. Hij most vrete hebbe voor z’n kinders,
z’n zieke jonge. Wat ie alleen dierlijk-hevig voelde, was
alles-neerbeukende verzet-drift tegen lui die ’m wouen pakken, als ie
stroopte. Dan kookte in ’m ’n vuur-kraterende drift. In Wierelandsche
winterellende, als er geen vuile brood-korst meer thuis lag voor z’n
heele nest, zou ie kunnen moorden, uit wanhoop en drift, wanneer ze’m
afjakkerden, opjoegen onder ’t stroopen. Want hij zelf had ’r ’n gruwel
van, vond het ’n lam, ellendig werk. Zaten ze ’m dan toch achter z’n
hielen, dan kwam ’n rooie moorddrift in ’m opschroeien, kwam er
bloed-zware wrok, ’n felle, gierende, stil-hevige haat, hamerend z’n
hart in, maar dien ie bedwingen wou, temperen, verjagen, onderdrukken.
Dat lukte soms, maar dikwijls stond ie niet meer in voor zichzelf, was
de drift zoo fel en ontzettend, dat ie niet meer zien kon; stonden z’n
oogen in nevel van woede. Dan joeg ’t in ’m, brandde, bonsde ’t.... die
lui die alles hadde. Zóóveel land, goed, bosch, weg, en die hem de paar
beestjes niet gunde die ie schoot, om niet te verrekke van honger met
z’n nest. Dat kon, kòn ie niet snappen. Redeneeren dàn was ’m
onmogelijk. Als ie zich dan door koddebeiers zag opgejaagd ging er ’n
siddering van moordhitte door z’n handen, voelde ie zich zwellen,
hoorde ie, zag ie zichzelf niet meer. En toch vermeed ie ontmoeting,
uit angst voor hùn leven; bleef ie soms ’n paar uur geluidloos in ’n
sloot of greppel verborgen, kromgebukt, soms tot de borst in ’t water
dat ze ’m niet zàgen. Maar loerden ze in ’t donker op ’t padje,
naderden ze, zoo dat hij uit bosch wel hen op den weg maar zij, van
paadje uit, in ’t bosch, hem niet zien konden; hoorde ie hun stille
ademhaling, dàn brandde de hitte door z’n handen om de lakeiige
bloedhonden neer te schieten, kwam er stemlooze dondering in z’n strot
om uit te gillen dat ie haarlie en d’r boas d’r strot zou afsnijen als
ze ’m niet met rust lieten. Dan kwam er bloed in z’n oogen, ’n rooie
nevel en mikte ie.... Maar hoorde ie ze dan weer afdwalen, verder van
z’n plek, zag ie ze even sluipen van den weg,—gingen er naardere
rillingen door z’n lijf in z’n natte sloot. Dan voelde ie in ééns klààr
dat ie ’n moord, ’n moord zou kunnen doen, kalm en vast; dat ie gauw
z’n drift intoomen moest of zeker zou ie ’n moord doen.... doén!.... En
z’n lamme jonge dan? z’n zieke kerel, z’n eenige zoon.... aa’s tie hèm
niet had? Wat most ie zonder hem? Dan zei ie maar niks meer, kwam ie
thuis met nog ziedende drift-oplaaiing, lag ie, doorzogen van water, in
bed ’n paar uur te klappertanden en te beenbeven voor ie sliep, dat z’n
vrouw ’m snauwde: of ie soms de koorts had in z’n pens. Na dagen
eindelijk was die dolle drift gesmoord, afgebroken op ellende en
verweekt door angstig oogestaren van z’n lamme jongen uit z’n bedje.
Dan kraterde ’n andere op, even hevig en bloedrood, die taaier leven
bleef.... de woede tegen kerkgangers en geloofshandelaars. Daar kon ie
wel eens tegen uitluchten als ze ’m hinderden. Uitbarstende toorn, dat
z’n oogen weer in bloednevelen driftten, z’n gezicht grauw-bleek stond
van woede en z’n reuze-handen in zenuw-beweeg krampten. Dan sidderden
ze voor ’m, als ie zoo op iemand afkwam.
Nou weer, in z’n loop naar huis, langs al die winkeltjes met
heiligen-beeldjes.... Nee hij kon er niet om lachen zooals anderen
deeën, hoonspottend, en gluiperig toch tegen katholieken. Eén
woedestroom kwam er door z’n reuzeknuisten gloeien, in brandenden lust
om den boel rinkelend tot gruizel te hameren, met z’n marmeren
haat-vuist, om al dat laffe spul tot pulver te hakken en te blazen als
stuivende kalk in de oogen van paapsche bedotters.
Wat ie was voor zichzelf wist ie niet, kon ’m geen zier schelen. Niks
braaf, niks goed was d’r an ’m.... Maar huichelen en liegen dee ie
nooit. Hij leefde om te ploeteren en te vreten. Met z’n merakelswijf
was ie nou eenmaal getrouwd. Daar zat ie nou met z’n nest van negen.
Nou, nòu eerst begreep ie, in woeste helderheid, waarom z’n vrouw, die
eerst toch, als meisje van ’m gehouen had, ’m nou verafschuwde en
altijd toch maar lief gebleven was. Nou zag ie ’t; de pastoors, de
biechtvader, die werkten er achter; die hadden ’r opgestookt! Kinderen!
kinderen! Alle vrouwe moste d’r hebbe, zooveul aa’s maar kon, dàn weer
meer zieltjes voor de kerk! Zoo was ie met z’n stommen kop erin
geloopen! Maar nou, nou was ’t vàst uit. Geen poot wou die d’r in d’r
leve meer anrake! Geen poot! Daar zat ie met nege kooters en ’n
vervloekt behekst wijf.... geen cent, geen werk. Wat ’n stommeling ie
was! Daar had ze’m in goeie luim, nog gesmeekt, d’r vader en moeder in
huis te nemen; dat ouë wijf Rams dat altijd schold op den Ouën Gerrit
en zijn suffe moeder.... Wat ’n stomme kop, dat ie zoo iets had goed
gevonden. D’r uit most ie ze trappe!.... hààr ’t eerst, dat ouë
kreng.... die heulde en stookte met den pastoor, en venijnde tegen hem,
met den biechtvader van Wimpie. Waarom niet ging ze bij d’r andere
dochter hokke in den polder?.... die had toch te vrete?.... Maar die
wou dien ouë boerehommel van d’r man niet.... hee?.... Nou zag ie, met
z’n stomme beroerde kop, dat ie zich had late neme! Dat monster, dat
oud k’nijn.... dat in d’r kippige ellende, ieder in z’n gebeente
vervloekte, die niet van d’r g’loof gediend was. Dàt was heelegaar ’n
helhaak, ’n heks, die hij om ’r afgrijselijke streken d’r schedel met
lol kon splijten, in één mep. Wat ’n boeven in huis, die half lamme,
zieke beroerling van ’n dooie vent Rams met z’n roggelhoest en dàt
half-blinde wijf.... En zoo moest hij, hij toelaten, dat z’n kinderen
knielden voor malle beeldjes, dat ze gebeden blerden, dat alles daar
inroestte, katholiek-gemeen, haatdragend en venijn-barstend tegen ander
geloof, tegen zijn geloof, waar ie toch ook geen duit voor gaf. Dat had
ze ’m bij d’r trouwen nog wel gezeid. Wat had ze dan toch in d’r snoet
gehad, dat ze ’m zoo had weten te beheksen? Ja, ’n knap wijf was ze
geweest.... Dondersjuw, wat ’n heete!.... Wat had ze ’m angehaald....
Maar bij ’t trouwen mosten àl de kindertjes katteliek. Wat ’n botterik
ie toch geweest was. Zoo had ie maar toegestemd, blij dat ie ’r hebben
mocht. En nou ’n heele keet vol, met hatelijkst gezeur, dat ’r voor ’m
te hooren was, voelde ie z’n kinderzootje als ’n vreemde bent, ’n
troepje wezentjes, van ’m vergroeien vervreemden, volgepropt met
„onze-vaders” en „wees-gegroets”..
Soms, in z’n rauwe borst, waar alleen zware en hevige instinkten
brandden, en ruwe jaag-gedachten door z’n hersens bonkerden, hotsend
achter elkaar; waar dierdriften,—in gramschap, als krankzinnige,
onkenbaar makende vlagen naar z’n hoofd stegen, die in zwaar rood van
hartstocht verbloedden—soms snikte er iets in ’m, dat smart leek,
gevoel dat ie niet wist thuis te brengen.
Eén zoontje had ie, naast acht meiden, die ’m weinig konden schelen.
Maar van ’t jongetje hield ie ràzend. Daar kon ie niet af. Daar dacht
ie altijd an. Dat was iets in ’m van warm geluk, van brandend
verlangen, zonder dat ie ’t zelf goed wist. Eén wild-hevig begeeren
voor dat kindje, om het te zien, te verzorgen, te koesteren. Toch, in
z’n rauw stil hongerleven, weggegroeid van àlle teederheid, wist ie ’t
bestaan van die woorden niet, had ie geen naam om die drang-gevoelens
te zeggen, gingen ze dóór ’m, als ’n stroom van snikkende pijnsmart,
soms méé in de bloed-rauwe hitte, ’t geweld en leef-stompheid van al
z’n andere driften, van al z’n andere instinkten, die zijn bestaan
wegvraten. Hij wist niet wàt koesteren, verlangen, liefhebben was.
Nooit had ie die woorden gehoord en als ie ze gehoord had, waren ze’m
voorbijgeklankt onbegrepen, als zoo véél gepraat. Maar wààr ie was, dàt
gevoel voor z’n ziek kereltje, kwam in ’m droeven en knagen, als iets
heel smartelijks, zóó dat hij, de zwijgende arme schooier,
onverschillig en beroerd, voor geen duivel of dood wijkend, dat hij
huilen kon van binnen, om de ellende van ’t kereltje, mannetje dat ie
wel kon zoenen, pakken. En overal, als ie alleen zwierf ’s winters,
onder de grijze, leeggegrauwde oneindigheid van ’t duinland,
dood-alleen, z’n sprenkels schuw uitzette, droefde ’t in ’m, om dàt
kind.... zag ie ’t, àldoor.—Dáár juist, in die droeve winteruren, in
donkere eenzaamheid, als er honger en nood dreigde, scheurde die snik
er uit, rauw en zwaar; ging er ’n huilkreet door z’n stomp bestaan,
scherp en angst-hevig, vlijmend, als ’n bijl door ’n strot. Dan voelde
ie, wat daar broeide thuis, hoe die jongen van bijna tien, met z’n
zware heupziekte te stumperen lag, al drie jaar in bed. Begreep ie, dat
ie den boel niet wegjoeg, of neerhamerde om hèm; dat kind dat ’m zacht
maakte, week als ’n lam soms, als ie ’m ankeek uit z’n bedhoekje, met
z’n vroolijke oogen. Voor hèm smoorde ie alles thuis, zwoegde ie, want
zeker voelde ie, zeker, dat zijn jonge ’t eenige wezentje op de wereld
was dat ècht van hem hield. Buiten z’n Wimpie was er niemand al wist ie
dat Guurt en Dirk ’m wel konden lijen. Z’n vader ouë Gerrit was bang
voor ’m. Ieder vermeed ’m als ’n schurftige, om z’n stille, sombere
natuur, z’n woede, z’n uitbarstenden toorn, z’n kracht, dat de boel te
dreunen stond rondom, en grauwe drift op z’n gezicht kwam, die ze deed
hollen van angst. Z’n grootste smart was ’t nog, dat die jongen ook van
z’n wijf hield. Dat zag ie, voelde ie, vlijm-scherp, an z’n kijken, z’n
geduldig liggen, z’n zingen. Dat zag ie an allegaar kleinigheden, die
ie niet zeggen kon. En dan nog, dat ie katteliek was, ’n heel ander
bonk leven dan hij; dat ie daar ziek lag, omdrongen door z’n wijf, z’n
schoonmoer, z’n biechtvader, verwend door buurvrouwen, die ’m
vertroetelen en beklagen kwamen, ’t Martelde ’m dat ie dien jongen niet
meer naar zich kon trekken, uit dien femelrommel en dat vervloekte
bidden.... Maar te ver was ’t al, te diep zat ’t ’r in.... Hij kon ’m
doodmaken van verdriet.... zou dàt nie beter zijn voor ’t wurm?....
Dood?.... dood?.... nee, nee, dat gaf ’m toch gruwbare angst.... Nee,
dan zoo maar....
Gejaagd liep ie achterweg af, tusschen dorre hagen en kale tuinderij.
Valsche zonneschijn was doorgeschuimd achter roet-blauwe wolkbouwselen.
Warme blankheid kwam er kaatsen uit sneeuwgrond.
Wrong-kaal harpten takkronkels van ingekromde lage vruchtboompjes op
akkers, sneeuw-bevracht bij plekken, warm-blank in oksels en holletjes.
Als grimmige spotters, symbolen van wroegende ellende, stonden
knotwilgen afgehakt met knuisterige knoesten te dreigen langs de
Kloosterlaan, in het valsch-lichtende schittergrijs van roetwolken
onder laag zonlichtstuifsel. Ingekerfd in schors en bultschonken,
dreigden ze in korte, ingekrompen naaktheid tegen grauwe hemelzwaarte,
als vuisten met armen, woest opgegroeid uit de aarde. En andere weer
als schreeuwbekken van krokodillen, dwars vertrokken, als vergramde
cyklopen, als spotreuzen tot dwergen vervloekt, in de angst-kronkels
van hun afgeknotte stompen en polyp-armen, met een gebaar van helsche
wilde woede en helle schater uit hun gekerfde donderende strotten. Weer
andere, kromden als koppen, rompbrokken, handen, beenen, grimmige
donkere spot-herkulen, verwrongen in stuipgroei, niet afkunnend van hun
plaats als verdoemden, vastgeworteld aan den grond, ’t stille grauwe
kloosterpad, waaromheen sneeuw-tuinderij blinkte; de woedende
boomgedrochten schreeuwend om verlossing, in ontzetbren vloek, in
hevige gramschap, als voorbij ging menschleven, zonder hulpe. Dan
dreigden hun knuisten, hun stille afgebroken knotsarmen, hun bekken,
die sperden en razernij spuwden in de winter-stilte. En verderop,
rondom de vruchtboompjes, kleiner, in liervormige groeiselen van
takkenleed, dùldend in verstommend stil gebaar, verdroevend in ’t
rondomme sneeuw-blank van kale akkers.
Kees klepperde, grimmiger in stillen hongerwrok voort, dood voor barren
winterweemoed rondom. ’t Rammelde leeger weer in ’m. Er zou toch nog
wel wat te vrete zijn, thuis, d’r was nog wat op den reutel te
bikke.... dat most.... dat most....
Verderop lagen tuindershuisjes, meer uit-een, dwars en recht naar
straatweg gekeerd, als hadden ze in boozen luim elkaar den rug
toegedraaid. Winterig-frisch en wit wasemde de sneeuwnevel blanke
warmte op, tegen laag-valsche licht-lucht, in wilde doorschieting van
zon, die paarshevig slagschaduwde in ’t blanke akkerschuim. De
volkswijk dampte daar achteruit òp in blanke neveling, droefde niet zoo
eenzaam meer, en winterknaging lag èven weg te wazen in sneeuwig
zon-blauw. Door ’n zijpad, dwars over duin, liep Kees nu op Duinkijk,
over zanderig weggetje, langs besneeuwde wei, licht-wijd en
blankvochtig van paarse glooiïngen.
—Kaik da hai je dokter Troost, heel luid in gesprek met B’ron Tuil van
Roozeboom. Wat ’n kwab, natte kip.... nie groete wou ie; pest van de
streek.... had ze allegoar de grond ingeboord....
Nog ’n paar duinige wegkrommingen en zwarte, besintelde paden, waar
moddersneeuw rulde, vuil ingereën, en thuis was ie.
Vóór ’m lag al, de hooge woeste bultige grond van Duinkijk, waarlangs
’s zomers de tram reed naar zee. Zwaar-somber groenden nog besneeuwde
sparrenboschjes aan voorkant van den weg waar z’n huisje stond. En aan
den overkant, ’t landgoed van jonkheer van Ouwenaar, wilde duingrond,
in pracht-glooiingen opbultend, zwitsersch-hoog, met woesten
abeelengroei en denneboschjes, diep-groen en somberend-chaotische
brokken, wègduinend tegen lààg-grauwe luchten.
Weggeduwd, op ’n vuil rullig ingereën pad, klei-modder en glimmerende
kluitaarde, alsof wielslag van ploegen er doorheen gevorend had,—achter
woeste pijnboschjes, tegen voet van geweldigen duinbult, stond z’n geel
hutje, éénramig, met klein pastel-teergroen zolderluikje erboven. De
heimwee-bergende gevel van z’n krot en overal rondom, de muren, waren
uitgevocht in toover-fijne beschimmeling van vergane kleuren. Doorbrand
geel en doorweekte verfkalk van wanden, ompoeierde met zacht waas,
dauwig ’t hutje, in groenig goud en paarsigen weerschijn. Het zwaar
bemoste pannendak, droef geteisterd en verweerd, drukte laag breed, ver
òver de muren heen, als ’n fijn-kleurige-kap van donzig groen, waar
violette hiëroglyfen kronkelden tusschen wemeling van schuchtere
mosglanzen. Vóór, op okerigen gevel, hadden de winden en vochten
kleurkrinkels gemerkt, rond den kalkverkleurden gouïgen muur. Langs het
breeë hooge cel-raam, tintte nieuw kleurenspel rond bronzen kozijnen,
verweerd in d’r voegen, oud en teeder, broos-schoon van ingeroesten
gloed. En van de voorste dakpunt slingerde in fijne golving ’n wilde
wingerd, schuin-langs ’t breed-hooge raam, in dorre naaktheid verhaard.
Ant, Kees’ vrouw, stond voor deuringang van achterend, fel lichtende
gestalte, tegen donkere krotholte, wat vodde-kleeren de lucht in
uitkloppend, dat ’t stof ’r den mond inwoei. Toen zij Kees achterdoor
’t erf zag opkomen, was ze de woonkamer ingeloopen, vloekend en morrend
in zichzelf.—Twee-meter-hoekig achterend, en ’t laagdonker woonhok, was
alles wat ze hadden. ’t Was nooit zoo bar geweest. Vunzige benauwing
van stank en zoetige valeriaanlucht zoog door het duistere hok. Kleine
kinders kropen met half-naakte lijfjes door en over elkaar als
wriemelkluit, met vuil-snotterige gezichtjes, bebakken in smeer.
Blond-krullig meisje zat te drens-grienen in ’n hoekje, inwrijvend met
vuil, haar armoegoor, leelijk gezichtje. In den duistersten hoek, ’t
verst van ’t kale, cel-hoog ingemetseld raam, tegen den steenvochtigen
muur lag in ’n hout ledekantje, bruin beschilderd, Wimpie, al drie
jaar. Even boven z’n hoofd duisterde ’n plank, waarop oud
verschrompeld, breukvol speelgoed neergebrokkeld uitstalde, tusschen
heiligenprentjes en beeldjes. Wimpie lag te vroolijken in z’n bed,
fijn-luidruchtig en tingelde met z’n beenig-magere vingertjes tegen ’n
doosje op, met kleurpapier beplakt. Even nog, grauwde in verzwakten
lichtschemer van raamhoek, z’n bleek kaakbeenig doodskopje op, met vale
lichtveegjes op smalle ingeslonken koonen. En lachen maar deed z’n breë
mond als donkere spleet, en neuriën z’n stemmetje, en z’n groote
groenblauwe oogen staarden rond, kàlm, overal heen, terwijl beenig
hoofdje strak-machteloos liggen bleef. Dat was Kees’ Wimpie, tot ruim
zes jaar, als ’n mol, zoo dik geweest, in ’n korten tijd door z’n
hevige heupziekte ram-mager uitgeteerd. Wat hadden ze ’n schik in ’m
gehad vroeger.... Net ’n bonk spek, zoo lollig vet als ie was.
Toen flap! in één ’n heupziekte, die ’m uitmergelde, z’n voeten en
armpjes tot stokjes vrat, z’n heele rechter-dijtje wegschrompelde,
vergroeien liet. Als ’n vingertop er maar tegen raakte, gilde ie. Zoo,
al drie jaar lag ie in z’n donkeren vunzen krothoek te groeien, maar te
vergaan meteen, werd ’t manke bedje te klein voor z’n lijf, duizelde om
’m kinderlawaai en gekrijsch. En eens had de kapelaan gezeid tot z’n
moeder, zóó waar ie bij was: ’t ware te wensche, dat de Heere ’m tot
zich nam, in mededooge....
Dat had ie gehoord, bevende ervan eerst, in z’n bedje. Toen was ’t in
z’n brein vastgehaakt en telkens begon ie ’r om te zingen, dat ie gauw
bij den lieven-Heer zou zijn. Alleen ’snachts niet; als ie dàn wakker
lag was ie ’r bang voor, wou ie niet weg van zijn vader en moeder....
Als ze ’m niet raakten, aan z’n rechterdij, bij ’t helpen zitten, dan
lag ie den heelen dag door te zingen, wist ie van geen ellende, geen
jammer, geen ziekte, zag je niet schimmen z’n lijkenkopje, daarin z’n
vreemd-onnatuurlijk groote oogenfonkeling uit ’t donkere bedhoekje,
wist ie niet, dat z’n lichaampje lag te verteren, tegen groei in.
Alleen zweette ie van bangheid, als ie de àl heviger ruzie tusschen z’n
moeder, vader en grootmoeder hoorde. Dan kwam er doods-nood op z’n
lijkenkopje, sjokkerde ie met de ellebogen in ’t kussen om alleen
overend te komen, snikte en gilde z’n angst z’n keel uit, z’n borst. En
als vrouw Rams z’n moeder aan ’t opstoken was, liederlijkheden
vertelde, die Kees zou gedaan hebben, verbitterend vrouw Hassel, dan
snikte ie eerst stil, wurmde zich dan op uit z’n bedje, onderdrukkend
dijpijn, en gilde ie amechtig rauw naar ’t achterend:
—Da lieg-gie Omoe.... da lieg-gie.... da doen foader nie.. lieg-gie....
da lieg-gie!
Snikkend, van ophou-inspanning verbleekt, schokte ie dan weer terug in
bed, met ’n bons op z’n vunzig vuil peluw, bleef ie, uren er nà,
staar-oogen op den muur in ’t donker, vlak voor z’n gezichtje. Dan, na
’n middag zwijgen begon ie gebedjes te prevelen, prentjes te bekijken,
één voor één de kleurtjes te tellen—die opzichtelijk gloeiden in z’n
duister bedhoekje—met z’n bevende afgevreten vingertjes, kwam er weer
zachte neuriing in z’n keeltje, zong ie al luider, alles dooréén, met
z’n mooi week kinderstemmetje, straatdeuntjes en geestelijke liedjes en
heel aan ’t end, als ie zich moe voelde worden, greep ie z’n
rozenkrans, zong ie iets heel innigs en vrooms, wat litanies, aan de
heilige Maagd, de heilige Jozef, wees-gegroets en onze-vaders, ’t
oogenblik waarop ’m inviel altijd, dat ie gauw bij onze-lieve Heer zou
zijn.
Kees had op ’t erf rondgedrenteld, lang, heel lang, eer ie binnen
durfde gaan. Eindelijk had ie zich in z’n reuzige schonkigheid zwaar
over ’t bedje gebogen, ’n zoen op Wims’ kopje gedrukt, was toen stil in
ontroering, zonder zelf goed te weten wat ’m scheelde, aan ’t raam gaan
zitten. Wat mager vond ie ’m, ’n spierinkie.... maar toch, wat lachte
ie.... Er was nog hoop.—
Leeg-lam en neerslachtig, bleef Kees zitten, lang, voor den naakten
raamhoek, zonder hongergevoel meer, al maar neerziend in triestigheid,
op sparren en barre wilgen en verren somberen modderweg, die aanliep
naar Zeekijk.
De steen-rooie vloer damde in gebarsten ruitvlakken, kil onder z’n
voeten, bemorst met kindervuil, nat geplas, glibberige plekken en
zoeter zoog valeriaanstank door vertrek.
’n Rimpel-dor mannetje, de ouë Rams, vader van vrouw Hassel, zat vlak
aan de lage, roetig-beslagen schouw, als geschoven tusschen de
door-rookt betegelde muurtjes, in donkering, met bloote zwarte voeten
op beugel, waaraan stomp bengelende, roetige ouë konkelpot. Uit de tuit
sisten fluiterige zang-geluidjes van stoomwater, woelige gammaatjes van
hoog naar laag. In ’t verkort zat ie, bovenlijf ingekrompen, z’n beenen
uitgestrekt, starend wezenloos naar crucifix op schoorsteenrandje, in
koe-achtig kinbeweeg kauwend, als ie telkens z’n pruim van mondhoek tot
mondhoek lei. ’n Vaal vuilgroen, kleploos petje, schurftte scheef op
z’n voorhoofd in rafels, en zwaar ’n rooiige stropdas bobbelde om z’n
hals, boven vet pilow-vest. ’n Lompige jekker, met twee vuil-koperen
knoopen, uniformachtig dichtgehaakt van boven, slobberde om z’n kort
lijf. Telkens roggelde ’n zware hoest, scheur-slijmerig uit z’n borst
òp, kromp onder- en bovenlijf overend, vouwde ’t lichaam, zoo dat éven
z’n grauw gezicht uit den duisterenden schouwhoek, in ’t schemerlicht
viel; gele tronie waarop benauwing teisterde van hoest, die ’m schokte
door ’t heele korpus. Dan lag Wimpie stil te loeren uit den anderen
hoek, hield òp z’n neurieliedje, tot grootva weer uitgekermd had; zocht
ie bangelijk naar profiel van gerimpelde oud-mannetjes-tronie in ’t
diep-lage kamer-donker, perkamentig goor-geel en verwrongen,—naar ’t
lijf, dat nog nakreunde, tot ’t weer in ’t verkort zat, ingedrongen,
met vuile voeten tegen warmen beugel van schouw, stom-starend op
donkerend crucifix.
’n Grauw-morsig geitje stond, met ’n touw aan ’n tafelpootje gebonden,
blerrig-week te blaten. Kinders met aschblondige en vuur-lokkige
krulkopjes, in vod-kleeren, kropen blootvoets rond ’t beestje over
steenen vloer. Kindje van zes maanden, zat nog te huilen,
scheef-gezakt, àl grien-heviger, met traan-snotterig gezicht, angstig
voor ’t gestoei en gekruip van zusjes rondom, die vochten met ’t
geitje. De schamele, laag-balkende, donkere kamer, sloeg z’n stank
rondom en telkens bevuilden ’n paar kleinen den gebroken vloer, in
dommelige dierlijkheid, er zelf in wroetend en plassend met hun
half-naakt e lijfjes en handjes.
Tusschen ’n paar krukjes en matlooze stoelen, waarop wat ruwe planken
gespijkerd, schoot plots ’n bemodderd mager kipje uit erf-achterend,
onder waschtobbe rond-drentelend, ’t vertrek in, komiekte er weer
fier-pedant uit. Soms stapten statig alle drie kippen van ’t erf, de
breeë kamer in, pikkend in vuilen rommel van kinders en geit, als ’t
klein achterdeurtje openstond, en achter den erf-rommel, door ’t lichte
deurgat, sneeuw-bevrachte duinbrokken, in verstarden golfslag
opzwelden, reuzig, wijd alom, rond het lage, eenkamerig krot. Soms
schoot vrouw Hassel in ’n vaart ’t vertrek binnen, uit achterend, als
ze de kinders zag vuil doen; mepte ze nijdig op d’r vuile billetjes,
rammelde ze dooreen, krijschend, waarom ze niet riepen, duwde ze op ’n
tinnen pot bij de bedstee, tegenover Wimpie.
De Ouë kramphoestte weer; in doodsbenauwing bleekte z’n gezicht, even
bezij beschemerd, in ’t schuwe raamlicht òp. Rochelend en scheurend
schokte de hoest-kramp door zijn lijf, dat ie als stikte in slijm.—’n
Paar minuten hield áán ’t rochelgeweld, zakte dan weer, kreunde ’t lijf
na.... mummelde de mond, slikte de strot....
—Spuug tog uit foader.... slik de vuilighait tog nie in.... naost je
he’k ’n spuugbak.... je kraigt soo t’met nooit-nie lucht....
Maar de ouë Rams verdomde ’t. Hij wou z’n longen niet d’r uit
braken.... Want dat was allegoar long.... Inslikken deê ie ’t alles
weer; dat most ie, anders ging ie dood. Z’n dochter gaf ie geen
antwoord. Schuw bleef z’n mond mummelen, z’n strot slikken, donkerde
z’n hoofd weer weg in den schouwhoek achter ’t raam, strekten z’n
beenen zich, zat ie weer in ’t verkort gekrompen, na elke hoestbui
nieuwe pruim van mondhoek naar mondhoek zuigend. Tusschen rumoer van
kinderen en ouë Rams lag Wimpie, machteloos stil te spelen, droevig dat
z’n vader zoo stil bij ’t raamhoek zat, zonder ’n woord te zeggen,
tegen hem.
Ant mokte al een paar dagen. Ze had drie meiden op de zusterschool
gestopt, falikant tegen den zin van Kees, die gevloekt en gedonderd
had, dat ze naar die nesten niet heen mochten. Dan liever op de groote
skool aa’s se tog skool moste.
Maar zij had treiterig, na z’n uitbarsten telkens er kalm-gerekt
tusschen gesard:
—Sullie benne katteliek.... van màin g’loof, jai hep d’r niks in te
brenge....
Woest-nijdig was ie in stembuldering op straat gehold, voelend zwaar
z’n onmacht, zich-zelf vervloekend, dat ie zich éens door d’r mooie
tronie had laten beetnemen. Had ie ’t maar nooit toegegeven. Dat
verdomde wijf was sàin nou de baas.
De eenige waar ie wel es ’n woordje mee sprak,—die zich ook niet te
schuw voelde om zich éven te laten aanhouen door ’n schooier als hij,
was de dorpssekretaris van Duinkijk. Die had ’m ook gezeid, dat ’r niks
an te doen viel; nou ie eenmaal zoo met ’r getrouwd was, moest ie maar
toegeven.
Maar nooit was z’n haat tegen ’t katholiek geloof zoo hevig in ’m
opgestaan, als juist van het eerste oogenblik, dat ie z’n kinders in
dàt gebed en geloof zag opgroeien. Hij had eerst gedacht er geen zier
om te geven, en nou, nou ie ze heel anders zag worden in hun doen, als
hij, nou gloeide ie van afschuw en wrevel. Hun helste ruzie barstte los
om d’r geloof.
Lusteloos in z’n hoek, gaapte ie tegen de grauwe lucht, die zwaar hing
in gewelds-wolken. Van ’t hooge gordijnlooze, van boven alleen met ’n
vuilen lap bespijkerd raam, zag ie neer op de kniezende wilgen, naakt
en triestig in hun wintergebaar. ’t Begon weer in z’n maag te
hongerweeën.
—Seg, gromde plots dof de stem, van z’n vrouw uit achterend;—seg, weê
je dâ d’r t’met gein sint in huis is. Hailige Moagd! wa.... wa.... mo’k
van freete?.... aa’s jai ’t moar sait.... aa’s jai ’t moar sait....
Ikke wee niks meer.... niks meer.... Hai je nou weer niks kenne
finde.... Main kristis! hoe sel dà rooie.... dà rooie....
Met ingezonken loom lijf bleef Kees ’t raam uitkijken, steunend op z’n
elleboog, z’n groote hand in den mond, nagels knabbelend van stille
drift, zonder woord.
—F’rek! bin ’k gein asem woart? hai je gein senie in spreke.. Nou, màin
ook ’n sorg.... sien je nou moar wà’ d’r te freete is t’met. Enne dà’
skiet t’met iedere nacht hoase!.... main Kristis.... ’t stoat je
gemeen! geméén de boel te f’rsuipe.... lá main mit de kinders
krepeere.... Vrouw Liese van ’t pad seit ’t.... en buurvrouw Smit seit
’t.... En Teunis weut ’t.... puur de heule wairelt.... allain ikke mag
toekaike.... ikke en de hufters.... sou je je aige nie f’rmorsele....
Sou je de skoàpe nie lieverst f’rhange....
In huilsnikken barstte ze los, met ’r vuile schort tegen d’oogen
gedrukt. In de kamer stond ze nu. Kees had woest willen opvliegen bij
de lage beschuldigingen van z’n wijf. Al vier weke had ie geen skot
dààn.... Niet eens sente voor hulzen en ’n pond hagel.... Hij had ’r
willen neerbonken in éen slag, maar met ’n draai, onbewust, naar
Wimpie, had ie, diens groote schrikoogen uit ’t hoek-donker zien
staren, angstig, en even ’t bleeke gesidder van z’n kaakjes.... Néé,
inhouen, smoren maar, smoren maar, perste ’t in ’m, harder bijten op
z’n nagels en stil bedrukt kwam er uit:
—Aa’s je aige soo loeders druk moakt, kraig je g’n asem.
—Moar, huilde Ant in scheurender snikken.... D’r is puur nie éen die
d’r boft.... se f’rfloeke ’t.... ’t is doàn.... doàn.. doàn!! Sullie
sture main allegoar weg.... jou maàn hep hullie achter s’n moue....
buurvrouw—dà’ segge hullie.... kom mi sinte.... dan stoat ’t kloar....
En Sanse van ’t pad sait.... da’ hai de heule ploats nie ken freete
gaife van sain woar.... en Klaos f’rduufelt ’t ook.... Hai kraigt se
nooit nie binne, sait ie.... hoe sel dá’ rooie....
Ant was dichter op ’r man aangedrongen en snikkend in huil, zwoegde
haar borst. Telkens duwde ze d’r blondgoud krulhaar nijdig uit ’r natte
oogen, die rood-zwollen in ’r blank-smal gezicht. Het geit je blerde
pieperig stem-week, en de kinders, die eerst verschrikt bij ’t bedje
van Wimpie in den kamerschemer samengepropt dooreen wriemelden,
schrei-angstig, speelden weer, na eersten uitval, al gewend aan d’r
huil-moeder. Alleen de tegen den muur geplakte kleine van zes maanden,
scheef ingezakt, met armpjes onder het lijf gezwikt, was stil geworden,
lag half nu met dik-suffen slaapkop, te knikkebollen, tegen den
vloersteen op.
Met groote tranen, zwart-biggelend langs d’r wang, stond Ant, boven
Kees’ hoofd uit te staren, op droeven winterweg. En lichtend glansden
haar waas-grijze oogen in het vergriende hoofd, dat het hooge raam
uitkeek, boven schemer-val van kamer. Mager uitgeknokeld, en schonkig
lang, donkerde ’r lijf; gestriemd in zorgelijke kwaadaardigheid,
strakte haar gezicht en nijdig in hoek-groeven stramden fijn-sluwe
lippen. En toch, zóó, in ’r huiltronie, zaten nog aanhalige trekjes,
rond ’r mooien hals, ’r wellust-weeken mond, waasde er méélij en
smart-stilte in de mooi grijs-lichtende oogen. Stil blokte ze voor
Kees, die zenuwachtig opstond, voelend haar dreigen, niets zei. Uit ’n
mandje onder z’n stoel, gooide ie op den vloer de hongerige geit wat
aardappelenschillen toe. Gretig rukte ’t beestje met dwaas-kleine
vreugdesprongetjes naast zich-zelf, aan ’t touw dat door de kinders om
de stoelpoot van grootvá was heengedraaid. Driftig sleurden ze ’t
diertje naar zich toe, dat ’t touw sneed in z’n mager halsje; z’n
bedrukt jodengezichtje benauwde, in zenuwachtige trilling van
neushoeken; z’n pootjes zich schrapzetten, glibberend over de
ruit-steenen en z’n stem weeker blerde.
Twee kippen drentelden weer door afgerotte erfdeur ’t vertrek in,
pikkend in schillen van de geit, rondkoekeloerend komisch-verfomfooid
op d’r gemak. Dadelijk lichtten drie meisjes de diertjes op en
probeerden ze lachend bij den staart vast te houden, zoodat er twéé,
schichtig wild over de tafel vlogen in angst, en achter de schouw
opdrongen. De grootste kip, zwart-schubbig beest, met fluweelen broek
aan, urkig-wijd om z’n dijen slobberend, kukkelde nijdig, vloog met
schrik-zware klepper-vleugels op tafel, tusschen bak met broodmeel en
wit-vuile, gebroken pannen en kopjes, waar ie statig om heen liep.—
Ouë Rams, zei niks, bromde soms iets, rochelend even, in mummelmond,
zat stil-suffig in z’n broeierig, donker haard-hoekje, nou de hoest wat
bedaard was, met z’n gezicht naar ’t licht gedraaid, dat vaal nog
terugsloeg en omduisterde z’n mummiekop. Soms bromde ie opslobberend
z’n woorden, in nattig lippengebeef:.... swaineboel.... swaineboel,
spoog dan telkens sputterend-raak, bruin tabaksstraaltje tegen
gloei-donkeren konkelpot, dat het siste in de kamerduistering.
Ant kookte van woede, dat Kees zoo kalm bleef. Ze had veel liever, dat
ie uitraasde, dan zoo als nou, zoo treiterig en tòch d’r sarrend met
z’n doffe stem en vrees’lijk rooie oogen, z’n afgemeten gepraat. Ze
wist wel, al had ie ’r ’t nooit gezeid, dat ie dàt om Wimpie deed.—En
ze wist ook wel, dat ie dol was met Wimpie, al wou ie ’t voor niks ter
wereld weten, en al voelde ie geen zier voor de anderen. Dàt juist was
nog ’n macht, ’n houvast voor d’r, om ’m te krenken, om te zeggen, dat
hai, hai ’t kind vermoordde; niemand anders dan hai. Om ’m te zeggen,
al wist ze, dat ie ’r dol van werd, dat hai om ’t skaap niks gaf. Maar
dat durfde ze nog niet er uit te braken, omdat ze sidderde voor z’n
schriklijke woestheid, z’n reuzige gestalte. Toch, ’t brandde en
tonglekte in ’r, de haat, de wreede, heete lust om dàt ’r nog eens uit
te smijten uit te spuwen, pal in z’n smoel. Om ’m te nekken, te
knauwen, hem, dien kerel, die d’r moeder behandelde als ’n vod, raasde
op ’r geloof, op den Heere.... God-in-den-Hemel, hoe had se sich tog
eenmaal an die vent late koppele.... nou sat se an ’m vast.... kon
ze.... mocht ze niet van ’m af....
Mokkend bedrijvigde ze weer door achterend en kamer, triest, in ’r
vaal-rood, gat-doorvreten jak en vuil-zwarten onderrok. De kleine, die
voorover op den steenen vloer in slaap was gevallen, had ze in
stikduister kribje, nauw bakje dwars boven bedsteetje, te slapen
gelegd, met de deuren potdicht.
Langzaam, in het voorbijdonkeren van zijn vrouw uit achterend, met
erfdeur dicht en open, dan in licht dàn in duister, begon Kees wat los
te laten.
—Morge meskien wa raize op te moake.... diepspitte is dáán.... d’r is
niks t’met.... hun slòape t’met ’t waisertje rond.... se benne skuw van
màin.... Juistement om daa’k stroop.... kraig ik niks g’n werk.... veur
f’nacht he’k spuit leent.... aa’s sekretaris main.... aa’s hai main
moar hollepe wil.... poar gulde.... he’k biggie.... nou rooit na
niks.... Je mo je ’r moar weer deurgooje.... aa’s ’n goed nachie
hoal....
—Deurgooie.... deurgooie, huilde Ant weer in drift uitsnikkend, daa’s
krek eenderlei proatje, ieder dag.... nou sit ik self mit jonk.... Gods
kristus.... nie een die d’r wa gaif!....
—Nou, de hokkeboas hé’k sproke.... hai gaift nog wel.... vaif kop
steenkole.—
—F’reet jai steenkole?.... nijdigde Ant uit achterend.
—En aers kaa’k stompies opskarrele.... ik he nog.... ’n halfe sak lait
op erf.... en d’aere week mo’k blokke sage veur Teunis, dan vroag ’k
t’met veurskot....
—Vul jai je moag mi blokke.... dá’ geseur.... d’r mot nou sain, nou!
nou!
Kees kookte weer, wat moest ie doen.... d’r was niks.... niks.... En
als ’t iets was, stootte ze hèm nog uit.... Hij liep z’n beene lam....
Nergens was er wat, nergens.... wat kon ie meer doen....
—Aa’s je nou es dokter Troost vroag, zei bedeesd Ant, die hep soo veul
te segge hier....
—Dokter Troost, stoof Kees op, hevig, dat ouë Rams schrikte op z’n
stoel en hoestbui lichtelijk rochelend scheurde in z’n toch
dichtgepersten mond, waaruit twee zware pruimstralen, door
lippengeultje sisten achteréén, tegen konkelpot spattend.
—Dokter Troost,.... hou je bek waif, lá’ main die kerel nie vroage....
ik sloan sain liever se harses in mekoar, die beul, die se hier
allegoar keldert—....
Zware drift zwol ’m naar z’n hoofd en z’n oogen, in woede-nevel,
hoonden van afschuw, brandden alsof er rossige lichtvonkjes
uitsprankelden.
Vreemd-woest stond z’n kop nu, met de strakke mondlijnen,
moordenaar-achtig hevig verwrongen, in wreeden lust naar vechten.
—Je laikt puur doas, mopperde Ant, afgebluft. Ze wist nou eenmaal, dat
ie gruwelijk ’t land had aan dokter Troost, die al veertig jaar in
Wiereland, Duinkijk en Zeekijk praktiseerde, en zooals hij ieder zei,
met raad- en daad de tuinders ophielp. En raik aa’s tie was.... dat had
se nog pas hoord van buurman! raik.... raik.... om van te duuzelen. Ze
beefde voor ’m van ontzag. Maar nou was d’r toch niks tegen in te
brengen. Giftiger voelde ze zich worden op z’n lammen haat tegen dokter
Troost.
Toch most ie hier in huis, ging ie over Wimpie en bij verlossingen
mocht hij alleen an d’r lijf komme, hij alleen, al maakte ze d’r Kees
mee barste van nijd.
Wimpie lag stil te snikken van angst, met z’n gezicht tegen den
donkeren muur. De kruip-stoeiende kinders waren om het beschemerde
ledikantje gekropen; kinder-stil en ontdaan nu, in onbewust voelen, dat
vader vreeselijk kwaad was op moeder. Ant was naar ’t achterend
geloopen en ouë Rams sputterde giftiger en sneller bruine straaltjes
achtereen tegen sisbuik van konkelpot aan. Kees zat te mijmeren, voor
het licht-schuwe raam, starend naar kniezend winterpad. Van avond kon
ie niet stroopen, de maan was er weer. Te licht overal, te licht.
Driemaal dit jaar had ie ’t uit nood gedaan, en ’t skeelde t’met niks
of ze hadde ’m. Wat jacht dat geweest was. En wat lol, toen ze ’m de
volgende week gesnapt hadden voor ’n bijpad met ’n spuit in z’n
klauwe.... Dertig dage hadde ze ’m de doos ingestopt, want boete kon ie
niet betale. Maar dat zitte in soo’n hok, nee nooit meer.... met z’n
àlle loerde ze op hem, op hem.... Andere stroopers konden hun niet veel
skele.—Aa’s se sàin moar pakte dat waa’s d’r eer, betoalde extra.
Loom was ie opgestaan om ’n stapel blokken en knubbelige stronken van
’t erf te halen en achter de schouw te smakken.
Op ’t achterpadje naar hun huisje zag ie vrouw Peters aansjokken met ’n
zwenk, door modderdeurtje naar ’t achterend, op Ant af.
—Seg buurvrouw, hai j’ ook ’n droppel petreleem.... Kloas is t’r
nie.... doar si ’k nou.... main kind mo’n beetje wêrme melk, de fles
kaa’k nie wêrme.... is da nood f’r ’n mins....
—Gain droppel buurvrouw, gain droppel!....
—Nou houw d’r ’n mins se fesoen, jammerde haar stem, in angst overal
rondziend met ’n steek onder water voor andere buurvrouw uit Duinkijk,
die zich met d’r twee dochters, aan heel Wiereland voor geld verkocht.
—Nou houw d’r ’n mins se fesoen.... wa mo je beginne.... en suipe da
die verrekkeling van main doen.... nou buurvrouw, jai hep ’t ook
suinegies wà?.... is je maàn d’r nie....?
Schel kraste haar stem, jammerend toch. Uit haar vuile jak-plunje,
loshangend, wasemde bleekpoeierlucht. Ant wees met ontzaggebaar naar
binnen waar Kees zat. Vrouw Peters verbleekte. Voor dien duivel was ze
bang, van die most ze niks hebbe....
—Nou buurvrouw, jai hep ’t ook nie-en-ruim hee?—en haastig dobberde ze
weer ’t padje af. Ant was weer ’t vertrek ingesloft, naar Kees toe, die
zich te vergrienen zat, voor het droeve winterraam op ’t doodsche pad
uitstarend, z’n hoofd net èven boven ’t venster.—
De wind hijgde door de sponningen en overal uit vloer en muurgaten
tochtte ’t in het schemerdiep vertrek.
—Kaik nog ereis, Hassel, meskien hai je nog ’n poar sinte....
Woedend, met dolle oogen, bloeddoorloopen ’r aanziend, dreigde Kees
reuzig, onder balkenlaagte, van z’n stoel. Z’n vrouw zwabberde
achteruit, angstmond vertrekkend, in oogen-schrik, vaal-bleek.
—Seg lamstroalig waif.... sou je t’met denke daa’k main kinders f’r
pelsier la’ hongere?.... hai je dan gain ooge in je smoel, sien je dan
nie woa’k prakkeseer.... Laileke stoppelkat.... wou je màin dondere....
sorg lieverst da je kindere nie stinke aa’s de pest.... en goan noà je
klaphoedjesfebriek aa’s se skoon benne....