Om tien uur ’s morgens stond ouë Gerrit voor het hek van jonkheer van
Ouwenaar’s buitenplaats. Op het jachtterrein en bosch was houtveiling
voor tuinders van Wiereland en omstreken. Door de lanen van het bosch,
even voorbij het groote kasteelig-leelijk woongebouw der adellijke
familie, liepen, alleen of bij troepjes, de sjofele tuinders,
leuk-ironisch elkaar belollend, dat ze zóó maar, vrijelijk op de
binnenplaats, den tuin van het groote buiten, mochten kuieren, heen en
weer, waar ze wilden, als vrienden van den hooghartigen jonkheer. ’n
Paar bejammerden ’t, in luid naar-elkaar-toegeschreeuw, dat de jonker,
ze op zoo’n guren winterdag „genooid” had. Ironie van kerels, die even
hun ellende voelden,.... dat ze nu als kóópers, de slijkige winterpaden
nog vuiler mochten bemorsen, met hun beklodderde klompen, maar zomer’s,
als in dàtzelfde bosch, in die lanen, alles wasemde van gouddamp, drééf
in zonnegloed, zij te eerbiedigen hadden, stugge bordjes met
strafwetsartikel zóóveel, dàn die zondampende heerlijkheid verboden
toegang bleef. Ze krieuwden en klomp-klepperden tusschen het
kreupelhout, de donkere tuindersstoetjes, als hongerdieren, zoekend
naar aas. Eén donkere stoet, bij groepjes, lijven op klompen, in
grauwen winterdag, één droeve, troosteloos dolende massa, met nu en dan
galgen-humor-uitroepen van kerels, die elkaar voorbijschoten in
scheemrig kreupel- en hakhout, elkaar wat dollend toeriepen. Met handen
in de zakken liepen ze te huiveren, pijpsmakkend of pruimend. ’t Gewas
stond bij groepen genummerd te koop, met ’n rij ontvelde streepschors,
aangevend hoever elk nommer ging. Telkens doolden van elkaar en
donkerden weer bij één de kruipende, bukkende tuinders achter hoog
kreupel door, op geul’rigen bultgrond, nauw-wringend hun lijven door
eng gestrengel van takkronkels, die verwilderd zwaar uitschoten
tusschen jong geboomte. Soms, achter elkaar gekromd, zich door het
kreupel wringend, suisden er, in giftig weggespan van gestrengeld
gewas, terugzwiepingen van knoest-takken, onder pijnschreeuw van
nà-duikende kerels, die ’t zwiephout tegen hun kleum-paarse gezichten
aangestriemd kregen. Voor dat de veiling begon wilden ze de nummers
zien, kijken wat hun het beste geschikt leek.
Hassel liep met Taffer, armen tuinder, die niet koopen mocht, omdat ie
éénmaal op grondgebied van den jachtheer gesnapt was als strooper;
nooit meer hout voor z’n bedrijf krijgen kon. Maar toch was ie eens
gaan kijken. Naast hem strompelde manke Karner, vroeger
speciaal-teelder van erwten en boonen, maar die nog veertig gulden
houtschuld had van twee jaar, en niets meer bijkrijgen kon. Hij had wel
gejammerd en gehuilebalkt, bij den notaris, over z’n gemeen jaar, z’n
vernielden oogst, door wild, konijnen, ongedierte, muizen, winden en
plasregens, z’n beroerd brok grond met derrie verpest, en dat ze
allemaal wisten, dat ie niet zoop,—’t hielp niets. De notaris kon geen
krediet meer geven, want bij den jonkheer moest hij er voor instaan
nee, de notaris kòn, mocht niet langer. Als de jonkheer van hem geld
opeischte moest hij klaarstaan, al had ie van géén tuinder ’n cent
binnen. Dat had Karner moeten weten, en dat ze’m zelf zoo vaak beet
namen, ’m lieten zitten met ’t hout, of met ànderen scharrelden als hij
ze pas gekrediteerd had. Ja, als ie ’n paar borgen had kunnen
meebrengen dan ging ’t. En nou strompelde en morde Karner rond, hopend
iemand te ontmoeten, die borg voor ’m zijn wou. Eerst dacht ie aan
Hassel, maar die had ’m kort en nijdig geweigerd. Bij ’n hoek van ’n
laan, op ’n duinbult zag ie den notaris en z’n bode al.... Jonge, jonge
benauwde ’t in ’m, nou wordt ’t puur tait.... hij mos d’r een vinde!
Met zwaren mank-tred stapte ie plots áán op Wipper, grooten
tuinder-pachter, roomsch, met vrome handen, den kleinen ’t brood uit
den mond pikkend. Maar ’t most t’r nou maar uit, vond Karner.
Ademloos-òp van ’t harde hinken, smeekte ie ’m voor ’n paar gulden hout
borg te staan, dit jaar alleen. Maar Wipper hield zich verontwaardigd,
juichend innerlijk, dat zoo’n krenterige ketter bij hem kwam bedelen.
—Wa, f’rsalderemende.... mô je main?.... zong z’n Wierelands geluid in
haastige stemstijging,.... wa’ bin ik van je?.... wà’ hep ikke.... Waai
borg f’r karnemelk!.... sel mooie klus sain.... f’r wa vrag je sain
nie, an Geldorp.... die hep de loodpot.—
Onrustig door ’t kreupelhout keek Karner naar den notaris, of ie al
begon, maar nergens zag ie ’m meer. Hij hoorde wel aan den toon van
Wipper, dat ie ’r niet om dacht ’m te helpen.... die uitzuiger,.... die
dief.... die had nou z’n brood veur vier....
Weer loerde ie naar voorbij drentelende tuinders, of ’r éen tusschen
zat. Daar zag ie Kees Hassel, den Strooper.... verdomme, dat was ’n
vent, as die maar had.... maar die was zelf luis-arm van beroep.—
Te vroeg waren ze, de tuinders. Nog wat gescharrel was er òm den
eersten koop. Barend Swart had met z’n beklompten voet ’n stekelvarken
uit kuilerig bladnestje gerold.
—Kaik lui.... daa’s krek ’n prikkebaas.... riep ie naar ’n troepje dat
zijn richting uitdrentelde. Staan bleef ’t bij Barend.
Een ouë tuinder, Koo Bergert, hinderde ’t dat ze ’t beesje kwaad wouen
doen.
—F’rek là’ sitte da beesie.... la sitte.... binne tuikige
muisesnoepers.... toeë!.... la sitte da beesie.... se heppe ’t t’r
wàrm....
—Verroest,.... hai.... wil puur nie loope.... jai luiwammes, lachte
Barend.... ik sel f’rbrande aas ’k s’n snuit sien.... wacht!....
kaik!.... ’n duwetje op z’n test.... kaik, net de poap uit de
Pieterstraat.... wà ’t ’n smoel....
Dat was berekende zet van Barend tegen Koo, hevig katholiekenhater als
ie was, en belust om, waar ook, ze ’n trap te geven.—En nou kon ie ’t
t’met niet zetten, dat die rooie Koo ’m zoo lijmerig had gezegd: la
sitte da beesie.... hij, die geen kwaad in zin nam, en puur sien had,
dat tie s’n eige trekhonde, aa’s-tie woedend was, so maar d’r poote
knelde, tusschen de deur, van puur f’nijn....
Overal, van kreupelhout en zijpaden uit, klonk stemgerucht van
tuinderslui in de gure dag-donkering. Van uit ’n duister dichtgegroeid
opkronkelend, hobbelig dwars-pad, kwam ouë Gerrit op ’t kringetje aan
met den radeloozen Karner, die nog geen borg had, overal was opgebonkt
tegen lollende of tartende kwaadwilligheid, en
help-jezelf-maar-egoïsme.
Nog stonden de koppen met pofpetten en kleurige platte dekkertjes,
gebukt kijkend naar ’t stekelvarkentje, dat Barend, uit lust tot verzet
niet met rust liet. Met z’n hand, bevilt in ’n stapeltje rotte
bladeren, stond ie tegen ’t prik-bollige varkentje te schudden, om ’m
aan ’t loopen te krijgen. Maar ’t diertje, dat langzaam z’n zwart
kopje, door de ruggeduwetjes van Barend, uit z’n prikkel-lijf liet
wiebelen, deed alsof ie loopen wou, maar niet kon.
—Kaik! daa’s Barend, stern-zong verbaasd ’n tuinder, achter het kreupel
uitloerend.... wa hebbe wai nou an de hand?.... ’n bunsem?....
—Nee frind, spotte Barend, ’t poapie van ’t Pieterstroatje.. kaik....
f’rsalderemente.... kaik se snuut.... twee druppele woater ’t poapie
uit ’t Pietertje.... kaik van angst moakt ie ’n kruissie.... op s’n
aige....
—Is ’t weràchtig? gierde de tuinder in ’t kreupelhout, en metéen stapte
ie den gulzigen kijkkring in.... Ik wou d’r al puur segge.... stonk ie
van dat soon uur in de wind.—
—’t Is hier niks op hede, zuchtte ie naar Karner en Hassel toe, die
opgedrongen stonden achter ruggen van kijkers, en knorrige kerels, die
zwaar stampten van kou, en duivelsch nijdig elkaar vroegen of meneer de
notaris nog niet inzetten, liet....
—’t Is hier niks op hede, hoestte Reldering weer uit.... koal....
koal.... aa’s de pest.... t’met allegoar elst.... elst.... wa hai je
d’r an?.... g’n saitak d’ran.... alle ste dik.. of alles te dun....
koal ... f’rvloekt koal....
—Hoho.... ho.... ho.... kuchte Hassel, fijntjes lachend, se kenne je ’t
nog wel an huus brenge heé?....
—’t Wort tog voor je gehakt, spotte Barend.
—Dank se de duufel...., gromde Reldering, vaif pesent.. kost ons duite,
en wai.... arme donders.... wai betoàle de netaris, nog tien pesent
d’rboofediene!
—Was ommirs altait soo...., zei plechtig-onderdanig een klein
tuindertje uit den kring,.... en aa’s jonk’r d’r is betoalt.... biej
jullie ommirs hóóger op.... en hai, meneer de netaris.... hai mo’
ommirs s’n tweehalf pesent an ’t Raik puur kwait.... da heppie nie in
ééne....
—Hoor de gluipert, de stiekemert veur haorlie preeke.... Wat ’n
bunsum.... aa’s jonker je sien, smait ie je krek ’t hek uit.... dan
si-je in je stinker.... hee?....
—Da sit nog.... da sit nog.... dolde nijdig-rood de kleine terug....
main sinte heppe-eenderlai makelai.... aasjouwe.. vierkànt woar....
—Ho!.... pfoe!.... ho-pfoe! wat ’n krakende woar.... minachte met
lipgeblaas Barend den roomschen tuinder toe.
—Wa geklieter, barstte éen lachend midden uit.... ’t sit t’im nie in de
breete, ’t sit t’im nie in de lengte.... moar ’t sit t’im in de
ronte.... doar!....
—Hard-stikke midde in, lolde Barend terug, in lach-gekuch, voelend dat
’t gehak ze begon te vervelen.
—Nou, d’r wort moar heul wà’ beskoue’.... mit sukke vailinge.... daa’s
main weust!.... bracht deftig ouë Gerrit ertusschen, zoo maar om ook
wat kwijt te wezen.
—F’r saldrefinke, vloekte Barend gemaakt, si je in de knaip? wou jài
beure veur jonker?.... Hai jullie sien Lieshout van Bunkeweg
f’rsaldrefinke.... stong t’met te spitte, gain voet mest op se land....
Die is sóó luisig nakent.... da tie t’met g’n vreete hep.... Je mag
main an rieme snaie.... aas ie ’n poar klodders mest dokke ken.... Op
de reutel is niks meer veur sain.... g’n halve sint.... sa’k
verbrandde!.... Nou spit tie se aige dood, mi-sonder mest.... Op s’n
bakkis kraigt tie niks.... vaiftien aggels mi-sonder ’n voet mest....
—Da sel main groentetje worde, ironiseerde Kwaker, wi je hem’s oogst
ankommend joar buurmaàn?.... veur ’n kwartje de roe?.... ikke, veur g’n
sint.... duure mest.... ge’koope groente.... wà’ jou!....
—Eige skult, zei gelaten Koo Bergert met ’n pruimspog op den grond, en
oogen neer.... Eige skult.... de half van sain ontvangs verzuupt ie
puur....
—Wâ roomsche ras! barstte nijdig Barend uit, aige skult?.. gekruist
tuig! hep de netaris sain nie in hande, mi losse veurskietertjes? Hep
dokter Troost sain nie t’met drie joar mi ’n rekening achter se gat
sete?.... en hep ie kenne dokke?.... Hep ie nie ’n hiepeteek op sain
stukkie grond gànnift.... dat-tie nou.... nòu nog sit te bloeje....?
daa’s ’n skoft die dokter.... ’n fampier.... suigt se hier allegoar ’t
bloed de nagels uit!.... die hep se allegoar onder ’t duimpie!....
hai.... en de netaris.—.... Aige skult?.... nou suipt ie van
beloorighait....
Barend was in schreeuw-woede uitgebarsten. ’t Wrokte ’m al zoo lang, en
niks, niks durfde ie zeggen, maar nou tegen dien roomschen glupert,
most ’t eruit.
—Aige skult, drensde sarrend, de rooie Koo door, aige skult.. versuipt
s’n messtuit....
—F’rsalderemoote, driftte met vuurrood opwindings-gezicht, Barend weer
terug,—doch jài da se bai jullie nie soope.... De meeste onder ons
saine tog van jullie ras.... hiet da liege!.. hiet da liege!.... nou
daa’t ’n noakende grifirmeerde is.... nou is ’t aige skult.... d’r
binne d’r genog bai jullie die d’r land niet beskaite kenne.... en
suipe aa’s ’n spons.... wa jou.... Reldering, wà’ jou?....
—La’ die dwarrel klietere.... die geep.... sullie magge suipe.... aa’s
se moar hullie petje veur de kerk wippe.... vàn de kerk, in de
kroeg....
Barend, wat kalmer, lawaaiend in stugge gebaren met z’n dikke armen de
lucht in, in z’n handen nog bladvuil, bukte weer over ’t
stekelvarkentje, en gaf het, ’n gedachteloos-woedenden duw, dat z’n
aapig zwart-gevlekt tronietje even hevig uit z’n priemlijf wiebelde.
Met z’n voet morrelde ie ’t toen weer terug in bladernest, zachtjes,
met ingehouen trapjes; streek ie nog meer bladrommel over ’t diertje,
’t warmer inbakerend boven z’n stekels. Achter het grauwe kreupel kwam
plots gerucht van zware, aristokratisch-accentueerende notarisstem. Z’n
zilver hoofdhaar schemerde al achter de boschjes uit....
—Huhu.... huhu!.... jaagde Hassel, uit den kring springend, t’met
begint ie, kaik, jonker van Ouwenaar hep ie bai sain....
—F’rjenne wà’ koud, kermde er een, z’n armen koetsierig om z’n borst
slaand.
—Bar, bin soo koud aa’s m’n paip, mokte ’n ander....
—Kruip in ’n stuk hout.... wà’ klieterkouse jullie benne. Een troepje
kerels, bibberend van guurte, strompelde voorbij, op struikloos padje,
armen over elkaar slaand, in woedende doffe patsen....
—Set bloed àn.... hai je de skrik van jonker opsoge Tellepan?
—Guur aa’s de pest.... nattig.... ging éen voorbij, aanstampend met
zwaren loop op den bulterigen grond.
Hoesterig en stem-zwaar was de grijze notaris met jonker van Ouwenaar
de stoeten achterop geloopen. De bode met ’n klerk je achter ’m,
stem-luidde áán. Notaris achterop, bleef zwaar-deftig praten, met
jonkheer. Als ’n stoet dringende, waggelende, donkere ganzen,
strompelden en bonsden over den oneffen grond, vol stronken en stompen,
de tuinders op bode-geluid bijeen. Notaris had wat te zeggen. Te
luisteren stonden ze in ’n kring om ’m heen. Notaris, in ’t
zwart,—tusschen sjofele plunje-kerels,—met gebaren, deftig, van
begemsleerde handschoen-handen, z’n grijzen levenslustigen kop, z’n
diepe rijkelui’s-stemklank, vertrouwelijk-hooghartig boeren en tuinders
toesprekend, glimlachte met ironisch gebaar van wij-verstaan-elkaar,
naar den jonkheer. Roerloos-aristokratisch stond deze naast ’m,
eerbiediglijk toch af van de tuinders, broodmager als ’n menschelijk
rijshout, schraal, om te knakken, uitgesproten, bloedloos-huid-gelig,
ongenaakbaar, in kring van begroefde bruine zwoegerstronies, met hun
breed-geweldige zwoegborsten, en geteisterde werklijven. Notaris las
even enkele bepalingen voor. Als troepje dichter wat aandrong van
achter, en opschoof van voorste rij, dan deftig, met lichte trekjes aan
z’n klein rossig snorretje, stapte de jonkheer àchteruit, buiten
vunzige lucht van hun modderige kleeren, met voelbare allure van
edelman in gebaar, waaraan geen tuinder te na mocht komen. Notaris had
door gesproken:
—Jonges, stemklankte ie voornaam-intiem,—nou weet jullie ’t....
Augustus volgend jaar betàle.... vijf procent voor den hakker.... tien
procent voor ons.
—Betale ook, lachte éen uit den kring,—daa’s weer nuufe
f’rreglemeteering.... was vroeger niks van sait....
Notaris lachte goeiïg, den bode ’n wenk gevende, die begreep. Met z’n
wreed-stuggen kop, listig-gluiperige oogen, licht als schichtjes,
wachtte die af, kruiperig, den blik van z’n patroon. Als geranselde
hond zat er gehoorzaamheid in z’n gezicht en kwispelend-onderdanig
vreugde-beweeg in z’n nerveuze handen. Met zwarte teerletters op
plankje, was koop I aangeduid. Ze wisten allemaal wat voor waar ’t was.
Met ’n handdraai van bode, hobbelden stoeten in beweging, in
waggel-gang op bultgrond, elkaar verdringend en bestriemend achter
boschjes en kreupel, om ’t eerst bij koop I, dicht naast den
omroeper-bode, te staan. Plots stond stil, de donk’re stoet, bij ’t
plankje-van-koop, wachtend tot bode zou inzetten, tusschen ’n
opdringing van sjofele kerels, achter-elkaar, kring van kou-koppen, en
hevige gezichts-kontrasten. Van achterste rijen, waren alleen maar
koppen te zien met verdringing van lijven op elkaar ingestoet, in
spannende luistering. Kòppen, geteisterd van kou, met vervreemde en
vergrommende uitdrukking van leven. Opgestoet in jagenden,
haat-woelenden kooplust. Kòppen, paars-blauwig, wrevel-dierlijk,
bleeke, rooie en rossige gezichten. Snuiten, rauw-doorgroefd en
verkerfd, doorpokt en bebaard. Spitse, naast vet-ronde, sluike, naast
wreedhoekige, en spottende, tusschen vroom-strakke, primitieve
boerentronies.
Pruik-haar naast woest-verwaarloosd groeisel, bruine en grijze stoppels
op woestige, grimmige en leuke koppen. Tronies, fanatiek-gestard en
valsch, van sluwe boertjes, met ingepriemde smuiger-oogjes, licht en
ondoorgrondelijk-speelsch loerend naar elke beweging van jonker,
notaris en bode. Eén kring van koppen en koppen, de eerste rij lijven
voorop, alleen in rot-plunje te zien; wellust-koppen met hangende,
smullende lippen en vuilbepruimde mondhoeken, naast strak-geschoren
gladhuiden, komedianterig droog van trekken. Gezichten van àl-vreemde
expressies, met halve Shakespearefronts, hoog als muren,
Mirabeau-neuzen en mottig wangvleesch; met Dante-kinnen, vroom en
scherp, bovenkaken van hyena’s, buldoggenmonden en bovenlippen met
bestoppelde donk’re verbrande velkleuren en trekken van gesarde
mandrils. Zóó, in dreigkring, met brokjes èven zichtbaar, van oranje
dassen en kielblauw, stonden ze opgepakt, in den grauwen dag, tusschen
het sombre bruin-vale kreupel, hunkerend, loerig, elkaar ’t licht in de
oogen niet gunnend.
Machinaal-onverschillig met hoog-deunig Wiereland’s stemgeklank, en
snelle verslikking van halve zinnen zette de bode in.
—Kom f’rrinde, hoev’l geld!.... twòalf, twoalf geboje.... dertien....
feertien.... feertien geboje.... vaiftien.... sestien.... sestien
geboje.... sefentien.... àgtien.... àgtien geboje.... àgtien....
niemand meer?.... éénmoal.... àndermoal.... voor-de-derde-moal.... En
uitstijgend, zong z’n stem de cijfers, kijkend naar elken kant
glunderig, of ie niet vergat geheime bod-wenkjes op te vangen, van
achterste rij koppen, of van bijzij-staanden op ’t pad.
Tuinder van Oever had „geprijsd”, stapte parmantig uit kringgedrang op
bode aan, om sluiks-zeker z’n kwartje „plokgeld” naar zich toe te
graaien. Maar koop was er nog niet mee gedaan. Uit-zich-zelf wetend,
dat de heeren ’t laatste d’r uit moesten hebben, sloeg bode òp, boven
prijsmaker nog tien gulden. Weer zong z’n zwaar stemgeluid:
—Nog twintig kwart daar-en-boofe.., en toen langzaam zakkend, de
haat-loeringen van tuinders onderling, strak-cynisch negeerend, als
suggereerend-aanwijzend, elken keer dat cijfer làger werd, zoekend met
z’n dreigstem koop-slachtoffer, tusschen den stoet,—stootte ie uit,
afgebeten, rauw van kreet:
—Negen-tien, agg-tien.... sefentien..... sestien.... vaiftien....
viertien..... dertien..... twaalf.... ellef!.... dan lager dalend met
spannender stilterust in cijferzakking:
—tien!.... nege!.... àggt!....
—Main, klonk heesche kreet van tuinder-venter plots wild achter uit den
stoet.
—G’luk d’rmee voor IJzerman, zangklankte de bode, die achter z’n rug,
heesch geluid van dien tuinder herkend had.
Notaris, lach-luchtig redeneerend, even noteerend prijs en naam, handen
warm-lekker-geborgen in dik gemsleer, sjouwde joviaal-op-’n-afstand,
achter den wiemelenden sjofele tuindersstoet, die dwars en
krom-wringend door kreupelboschjes, den bode vóór-waggelde naar koop
II. Tusschen den droeven stoet liepen kerels, armelijk in voddige
plunje, lawaaiende kooplui, met koek, jenever en drink-kruiken
geheimzinnig verwikkeld in rood-baaien lap. ’t Mocht niet,
jenever-verkoop, maar notaris en jonker knepen ’n oogje dicht, bij
rijzenveiling van tuinders.
In armelijk, paars-kaal jasje rommelde een venter, met boeventronie,
z’n bak, onder het snel-waggelend vooruitloopen van de tuinders. Achter
de koopers aanstrompelend, striemden telkens in zijn gezicht,
terugzwiepende takken van gewas. Met vloek en schreeuw, handen en armen
weerloos beladen met negotie-vracht, kroop ie door, van pijn,
stemscheller krijschend:
—Gooi up, gooi up!.... hondert moal f’r je golde.... gooi up.... ses
keere f’r je dubbeltje.... gooi up!.... d’r onder of d’r boove.... gooi
op.... onder de nege of boofe de twoalef!..
En sluwig-verborgen, wenkte ie de tuinders met klownige gebaartjes, dat
ze dobbelen moesten om koek, wel wetend dat jenever bedoeld werd.
Armelijk met z’n uitgerafelde, franje-zware, paarse jas, steen-rood
hoedje, kroop ie, kromde ie door kreupelhout om vóór te zijn uit andere
boschhoeken schreeuwende konkurrenten. Opdringend z’n waar, de tuinders
aanklampend, onder hun zwaar gesjok over krinkels en bultpaden, liet ie
ze glunderig-verlokkend jeneverkelk zien. En sluw zeker, dat ze dan
komen moesten, ging ie al hurken op z’n knieën op moddergrond,
loswikkelend met gretige rukjes z’n blikken jeneverkruik uit baaien
lap. Zoo, van den een naar den ander, in wild gejaag en gestrompel,
kroop ie voort, tusschen de koopers, vooral krijschend in nabijheid van
tuinders die telkens ’n kwartje strijkgeld ingraaiden, rammelend
luidruchtig tegen z’n konkurrent in, met bak en dobbelsteenen:
—Lekkere koek.... koek!.... d’ronder of d’r boofe.... gooi up!....
Uren bleef zoo geloop van koop naar koop in grauwe Decemberguurte, het
heele bosch door, bijeendringend in cirkel om bode. Sterk-rauw bleef
z’n stem doorklanken. En één hand in zak rammelend en grabbelend, in
vooruit afgetelde kwartjes, reikte ie met gratie ’t strijkgeld uit aan
den sluiks op ’m aanstappenden prijsmaker. Z’n gekleede jas, af
gevreten kaal-zwart stramde ’m op de borst, en telkens gaf ie zich ’n
bons tegen z’n strot, scherper afstootend z’n.... éénmaal....
àndermoal.... feur de derde moal.... En overal galmde bij inzet, z’n
kraaiige stemschorte door ’t bosch.
—Kùm f’rinde hoev’l geld....
Kleiner was ringmuur van luisterende tuinderskoppen geworden. Maar
overal om en àchter ’m hield áán schreeuwrumoer van
jenever-koekverkoopers, waggelden wèg, uit den kring, dorstige kerels
op struiken-pad, haastig-dobbelend, over de bak gebogen, met gretig
gekijk hun worp uitklakkerend, woest op borrelkansje méér.
En star monotoon bleef December-grauw neerschemeren, met hier en daar,
tusschen woelig kreupel, open hoeken plots, waarwije lage wolkenlucht
zwaar te droeven dreef, troosteloos, in nattige neveling. Soms druilde
’n groenig mospadje tusschen het grauw-bruin van struiken uit.
Somberder ging de donkre tuinders-stoet als arbeids-processie, slaverig
en loom voort, met doffe klompbonzen, en klosserig-dof gemep van hout
op hout als loopplankjes overgesjokt werden bij slootjes. Deftig,
achter den verguurden stoet, blauw-geteisterd van kou en kleer-dunte,
stapten bedaard-áán, jonkheer en notaris, in zacht gesprek.
Plots giftte nijdig éen uit den stoet, tusschen wegkronkelenden loop,
onder zwaar kreupel, naar anderen koop.
—Wà’ suinige piàs die jonker hier tug.... niks niemedal te bikke....
—Of ie, gromde ’n ander.... bij Roomela in ’t bosch, dâ ha-je nog brood
mi koffie.... hai denkt.... geef jullie tuinders te freete.... ik-èn
dank-kie!....
—F’r wà’ koop jai je hout dan nie gunter, saa’k moar segge, lolde ’n
ander.
—Dà’ he’k ook kocht, moar nie alles was-en skikt....
—Nou kaik, nètaris kraigt ook niks.... Wai loope.... hai loope....
—Nou seg gort sak! die kraigt se buikie vol.... petraisies en ’n
langoortje....
—Da kâ je denke.... Die jonker hier is soo’n liefert.... wai....
wai.... wee je nog vroegerts.... kraige wai altoos.. koffie mi
brood.... bai sain hier ook.... enn.... dan mog hai happe in brood mi
gehak.... bai tuinboas.... watte?.... doch-ie dat ie soo moar bai
jonker in huis mog komme?.... an me blouze! Aa’s wai.... aa’s wai in de
loods sitte te freete.... mag hai.... mag hai.... bai tuinboas.... En
nou di’ joar in eens g’n snars meer....
Gesprek brokkelde af in den grimmigen haast-drang van bode om af te
maken. Nog dertig nummers, fort.... fort.... bromde die, achter
waggelstoet.
Ouë Hassel liep op bonkig struik-ruw terrein, vlak achter notaris
Breemsma, die ’m nu en dan vriendelijk aansprak en grapjes maakte op
z’n doorregend, groenig slap-vilten hoedje, dat met den rand plat
afgeslagen, om z’n zilver-harigen kop heenrondde en z’n lokken, in
zilveren kluwen tegen z’n nek opdrukte. Plots zag Gerrit ’t fijn-ranke
gouden schuif-potloodje van notaris vallen. Uit de onbeholpen
handschoen-handen was ’t weggegleeën, onder vraag-beantwoording van
jonkheer. Hassel, die al ’n paar uur op ’t prachtige potloodje loerde,
geen oog meer voor koop over had, heelemaal vergetend, waarvoor ie
gekomen was, zag ’t vallen, precies op zandplek, tusschen het nattige
gestruik en blarengrond.—Maar net deed ie of ie mee zocht, intusschen,
beverig van hartstocht en verrukking, z’n zwaren klomp-voet op de plek
drukkend, waar ie wist dat ’t potloodje liggen moest. In schijn van
zoek-ernst, drukte ie het hevig éven in den blader-grond, zonder dat
notaris iets merkte, met z’n achterste juist naar hem toegebukt. De
smal-hooge jonkheer was doorgeloopen en bleef staan op ’n kruispadje
met z’n stok tikkend tegen ’n paar struiken, uit speelsige leegheid.
Maar verbaasd-wrevelig keek ie om naar notaris Breemsma, niet
begrijpend, wat ie op één plek daar uitdraaide.
Beef-angstig-blij, had ouë Gerrit, nog al doend, alsof ie ingespannen
meezocht, plots ’n wilde greep gedaan onder z’n voet in modderig zand,
en zoo maar, wild in z’n jekkerzak afgeduwd, gis-voelend met z’n
slijk-klauw in de voering, of ie iets stijfs tusschen het grondvuil
gegrepen had. En snel-tastend voelde ie dat t’r zat, stijf, glad er
tusschen.
—Daa’s daan, daa’s daan juichte ’t woest-dol in ’m van binnen. En strak
ingehouen, met hevige beving in z’n stem vroeg ie notaris, liefjes, of
ie ’m al had, naarstig bukkend naast Breemsma en wegduwend met z’n
smerigen graaienden klauw, struiken en modder voor notaris, die met z’n
handen niet grabbelen wou in ’t vuil. Zoo vriendelijk en lief vond ’m
notaris, dat ie, onder scherp rondgeloer op grond, overal heen, maar
mompelde.... dank je wèl Hassel, dank je wel....
—Drommels, ik dacht dat ik ’t maar zoo voor ’t oprape had, zei de
notaris bedremmeld, nog even den achter zich loerenden bode een sein
gevend om iets z’n gang te vertragen.
—Huhu! huhu! da ke je puur so hewwe, perste in zwaren bukstand en
harkig gekrabbel onder knoestig gestruik, de Ouë eruit, de zwarte
aardkluiten aan brei drukkend voor notaris oogen. Stil, met zwaar
ernst-gezicht doorzoekend voelde Gerrit hart-bonkende verrukking, dat
ie zoo vlak bij notaris stond, dat ding zóó maar in z’n zak had en dat
ie zóó netjes kon liegen, netjes kemedie speule en zóó gejaagd en
rustig tegelijk bleef.—Hij zou ’t wel kenne uitgiere van lol, van
pret.... moar stil, soek en kaik aa’s ’n dooie soo strak, hou je
goed.... jesis wà’ soàlig....
Niets kwam te zien. Notaris had in wanhoop ook gegrabbeld in ’t
zand-nat en z’n vuile vingers streek ie, met viezig gezicht àf langs
boomstammetjes. Erger voelde notaris wrevelblik van den jonkheer.
Ouwenaar wilde niet langer wachten, en voor ’m hoorde notaris al den
bode opjagen, die naar huis wou en schor nu van schreeuwen,
doorkrijschte:
—Dertien, dertien mi je dertiene, veertien.... veertien mi je
veertiene.... nog twintig kwart daarenboofe....—
Woedend voelde Breemsma zich, woedend op den grond, de struiken, ’t
potloodje, den natten vuilen modder.... Maar vooral voelde ie
vernedering in ’t brutale minachtende gekijk van den jonker. Wat ’n
branie, wat ’n vent om hem zoo z’n minderheid te laten voelen, nog wel,
tegenover die lamme kerels. Ja hij moest wel mee, anders zou ie van Van
Ouwenaar wel weer ’n uitbrander krijgen, zooals laatst toen ie op ’n
veiling ’n half uurtje te laat was gekomen.—Wat had ie toen niet ruwe
beleedigingen over zich heen gesmeten gekregen, en ’n afstraffing, zoo
maar, waar al die leelijke kerels bij waren. Ze hadden gegrinnikt....
Verdraaid, wàt lam nou.... dat potlood.... ’n goud ding.. Kijk ’m
nijdig zijn.... ook geen vent om mee te spotten.... Maar kalm houen....
doen alsof ie niks merkte, weer vrindelijk lachen en anekdoten
oprakelen; anders was ie verdomd z’n klant kwijt. Wel tien notarissen
voor hem, die ’r op loerden.... Maar lànger kon ie niet zoeken.
Hassel zag ’t en zwaar-lekker, met zoete inzuiging van z’n eigen
valsche woorden, zei ie langzaam:
—Aa’s je van de plek goat.... heppie ’t puur kwait....
Notaris grinnikte, sjokte met vuurrood hoofd van bukken, weer voort,
achter tuindersstoet òp, vriendelijk-glimlacherig weer naast den
stuurschen jonkheer.