"Elke klassenstrijd is een politieke strijd."
(Kommunistisch Manifest.)
Engeland is het klassieke land van de vakvereenigingen en wordt
door de anarchistische aanhangers van de zuiver-economische,
d.w.z. niet-politieke vakvereenigingstaktiek, als eenig wapen in den
klassenstrijd, meestal als illustre voorbeeld aangehaald.
Wij zullen dus hebben te onderzoeken in hoeverre in dat land deze
taktiek de arbeidersklasse gebaat heeft in haren strijd tegen het
kapitalistisch uitbuitingsstelsel; dan, of het waar is, dat de
engelsche vakbeweging ten allen tijde een niet-politieke was; en
vervolgens, welke soort politiek de arbeiders hebben toegepast in
hunnen strijd en de waarde daarvan voor den algemeenen strijd van de
arbeiders en het welzijn der gansche klasse.
Elke arbeidersbeweging is in zekeren zin: klassebeweging; de
vorm waaronder zij zich openbaren zal, wordt door de eigenaardige
verhoudingen van het land zelf bepaald. Is dit altoos een feit, het
gold zooveel te meer in een tijd als waarin aan de engelsche arbeiders
de klassenstrijd reeds werd opgedrongen door het kapitalistisch
stelsel dat hun merg en bloed bezig was uit te zuigen, reeds in het
eerste kwart van de negentiende eeuw.
Toen de groot-industrie in Engeland op zoo intense wijze de
ontwikkeling der nijverheid aangreep, ontbraken daar in het algemeen
de voorwaarden, die noodig zijn, om den arbeiders als klasse het
onontbeerlijke inzicht in den gang der ontwikkeling en in hunne
historische taak tegenover de bourgeoisie te geven. Het ontbrak er
volstrekt niet aan het revolutionair sentiment, noch aan verzet tegen
de uitbuiting en de verdrukking; maar het ontbrak in Engeland aan het
noodige historische inzicht omtrent de rol van de beide belangrijkste
klassen in de moderne maatschappij: bourgeoisie en proletariaat.
De bourgeoisie in Engeland had reeds vroeg hare revolutie tegen het
absolutisme bevochten; zij had de overwinning door een algemeen
en konsekwent doorgevoerd compromis met den adel gekocht. Adel
en bourgeoisie zouden voortaan als bij stilzwijgende afspraak de
klasseheerschappij deelen, waarbij kwam, dat de engelsche adel reeds
vroeg van de kapitalistische produktiewijze zijn voordeel wist te
trekken en deze niet op bekrompen wijze in hare ontwikkeling poogde
te belemmeren.
Dit heeft in Engeland geleid tot een belangenharmonie van deze beide
deelen der bezittende klasse: grondbezit en industrieel kapitaal,
terwijl die beide deelen elders nog in scherpe tegenstelling tot
elkander plachten te staan. Dat deze harmonie later ook in Engeland
wel eens is verstoord, doet aan het algemeen verschijnsel niets af.
Nu kweekt de bourgeoisie door haar economische ontwikkeling een
proletariaat, d.w.z. een bizondere klasse van arbeiders, die, gelijk
wij te voren hebben uiteengezet, de bezitlooze bij uitnemendheid is,
wier levensbezit slechts de levende arbeidskracht is en voor wie,
in het groot genomen, de kans, om zich, althans binnen het raam
van de bestaande produktie- en eigendomsverhoudingen, als klasse
te kunnen opwerken, geheel is uitgesloten. Maar het is historisch
van groote beteekenis, onder welke politieke omstandigheden zulk een
proletariaat opkomt en gedijt en welke verhoudingen het vindt zoodra
het tot eenige klaarheid van zijn positie komt. Het proletariaat trof
bij zijn ontwikkeling in Engeland burgerlijke en geen absolutistische
verhoudingen aan. Weliswaar vond zijn organisatie in den aanvang
fellen tegenstand en werd het eerste pogen met tuchthuisstraf geboet,
maar lang duurde die tegenstand niet. De bezittende klasse in haren
specifiek-burgerlijken vorm, gelijk zij dien in Engeland voluit
ontwikkelen kon, vond vrij spoedig den weg tot het gemoed van de
proletariërsgroepen, die in verzet kwamen tegen de economische
verhoudingen waaronder zij oogenblikkelijk te lijden hadden. De
historisch verworven positie van Engeland op de wereldmarkt gedoogde,
bij eenig nader inzicht, het toestaan van zekere afkoopsom door
de bezittende klasse aan het proletariaat, in den vorm van hoogere
loonen en korteren arbeidstijd, ten slotte ook van sociaal-politieke
maatregelen, die de arbeidersklasse ten goede kwamen.
Onder deze verhoudingen nu kon zich in Engeland de arbeidersklasse
slechts naar haar ééne zijde duurzaam ontwikkelen; naar die zijde
n.l., waarbij in het algemeen binnen het raam van de bestaande
produktie- en toeëigeningswijze weer kon worden opgebouwd, wat
door een aanvankelijk alles vernielend kapitalisme was ontwricht en
vertrapt. In en door de vakorganisatie, met beleid gevoerd en met
succes bekroond, komt de arbeider uit de degradatie van den loonslaaf,
waartoe het onbarmhartig, gevoelloos kapitalisme hem neerdrukte, als
mensch weer boven. Zij is het herstel van de menschelijke persoon,
die geheel-en-al in de vleeschelijke, maar over zijn eigen lichaam
en geest geen beschikking hebbende meerwaarde-scheppings-machine
was opgegaan. Dit nu is niet alleen niet onvereenigbaar met het
kapitalistische stelsel van voortbrenging en toeëigening, het kan,
onder zekere omstandigheden, die in Engeland zeer zeker in de helft van
de negentiende eeuw aanwezig waren, zelfs tot nog sterkere bevestiging
van die verhoudingen leiden. Eén dier omstandigheden is het ontstaan
en de ontwikkeling van een arbeidersaristokratie, een zeker deel van
het proletariaat, dat door den specialen aard van de industrie zich
afscheidt, naar boven drijft en een aparten stand van "skilled labour"
(geschoolden arbeid) gaat vormen, wiens doel en streven het wordt,
de bevoorrechte positie in het bedrijfsleven zooveel mogelijk voor
zich te behouden. Gaat de bourgeoisie, die dezen stand van arbeiden
kunstmatig aankweekt, dan nog verder en verkregen deze groepen
van "gezeten arbeiders" na eenig haspelen hun volledig politiek
burgerrecht, dan zullen zij dat natuurlijk, gescheiden als zij zich
gevoelen van het overige deel hunner klasse, zoodanig gaan gebruiken,
dat hun speciale standsbelangen daardoor het beste worden gediend. Maar
daardoor wordt dan ook meteen hun klassebewustzijn radikaal gebroken.
Men ziet dat onder bepaalde omstandigheden het verzet tegen de
economische uitbuiting een verloop kan hebben dat voor de normale
ontwikkeling der heerschappij van de bourgeoisie, economisch en
politiek, niet belangrijk storend is. De engelsche arbeiders, die zich
verzetten moesten tegen de uitbuiting, dus door de omstandigheden
gedwongen waren den klassenstrijd te aanvaarden, konden dit,
afgezien van tijdelijke stroomingen, die dan ook behoorlijk in het
zand geloopen zijn, niet anders dan onder dien burgerlijken vorm
doen, burgerlijk in zooverre de vorm van het verzet met het wezen
der burgerlijke produktiewijze overeen te brengen was. Daarmede is
niets kwaads gezegd van dien vorm, maar uitsluitend zijn economische
en historische beteekenis gekenschetst.
Deze karakteristiek van het wezen der vakbeweging, gelijk zij zich
in Engeland, als de eenig volgroeide vorm waaronder de engelsche
arbeiders den klassenstrijd streden, ontwikkelde, brengt ons weder een
stap verder tot het punt in kwestie. Alleen een zelfgenoegzame klasse
kan vrede hebben met den vorm van klasseheerschappij waaronder zij
leeft. De gedachte, dat het er weinig toe doet onder wèlk politiek
régime men leeft, mits men maar rust heeft om geld te verdienen,
is een bij uitstek burgerlijke, een burgerlijk-zelfvoldane. Nu kan
zulk eene beschouwing ook tot gansche groepen van arbeiders overslaan,
wanneer hunne verhoudingen niet die van de gansche klasse, maar van een
gepriviligeerde minderheid uit die klasse zijn en dat privilegie door
de bezittende klasse, als het ware met voordacht, wordt gewaarborgd. En
ook dit is in Engeland gebeurd, de proletarische klassenstrijdvorm,
eenmaal ingeperkt binnen het raam van de bestaande produktie- en
eigendomsverhoudingen, heeft er althans voor een deel een politiek
scepticisme gekweekt, dat slechts oog had voor allerlei onmiddellijke
en tastbare politieke voordeelen, zonder tot het wezen van de politieke
verhoudingen zelve ook maar een oogenblik door te dringen.
Die zelfgenoegzaamheid eener bevoorrechte minderheid, en de list van
een scherpzinnige bourgeoisie, die liever uit eigen beweging enkele
concessies doet als de oogen der arbeiders daardoor maar voor den
wortel harer heerschappij gesloten blijven, dan door halsstarrigheid de
bewustwording der arbeiders in de hand te werken, hebben onder een deel
van de engelsche arbeiders jaren lang tot een bepaald systeem geleid,
dat niets was dan een verburgerlijkte vorm van de arbeidersbeweging;
een afdwaling van den normalen gang dier beweging; een verwording,
in plaats van een gezonde ontwikkeling. Het was het systeem van de
"enkel"-vakvereenigingstaktiek, de prediking onder de arbeiders van
het geloof, dat zij zich slechts industrieel hadden te vereenigen en
sterk te maken en, zonder zich met politiek in te laten, langs dien
"zuiver-economischen" weg op het gebied van sociale verbeteringen
konden bereiken wat zij wilden.
Men zal wel willen inzien, dat zulk een geloof voor de positie van de
bourgeoisie uiterst genoegelijk was en het kon dan ook niet anders
of een gansche reeks van burgerlijke heilsprofeten maakte zich op,
om den engelschen arbeiders jaren achtereen systematisch de voordeelen
dier taktiek haarfijn uit te leggen. In theorie werd deze taktiek de
"self-help" genoemd. Niet het leunen op den staat, maar het steunen op
"eigen macht" gaf de oplossing van de maatschappelijke kwestie. Nu het
verzet van burgerlijke zijde tegen de vakorganisatie der arbeiders
eenmaal niet meer hielp, was tenminste het aankweeken van politieke
onverschilligheid onder hen nog een middel dat kon worden aangewend,
om de arbeiders van den strijd tegen de burgerlijke klasseheerschappij
af te houden.
Theoretisch werd deze simpele taktiek der groote massa van de engelsche
vakvereenigingsarbeiders door burgerlijke staathuishoudkundigen verder
verbreid. Praktisch werd zij aangekweekt door twee omstandigheden, die
ook Engeland speciaal eigen waren, namelijk de reeds genoemde toestand
van de nijverheid en het feit, dat krachtens historisch-geworden
politieke verhoudingen in Engeland er maar voor twee groote partijen in
de politiek plaats was; een partijformatie die, gegeven de geweldige
macht die overleveringen in Engeland bezaten en nòg bezitten, zoo
goed als onmogelijk te veranderen was.
Eensdeels een kracht, gebouwd op bizondere voorrechten eener
gepriviligeerde minderheid ten koste van het overgroote aantal
medearbeiders uit de "ongeleerde" vakken en vrije beroepen;
anderdeels een zwakheid die historisch-geworden politieke verhoudingen
niet vermocht te veranderen,--dàt waren de elementen waaruit het
typisch-engelsche union-princiep is voortgekomen. En deze, dus onder
bepaalde verhoudingen geboren taktiek,--van de zijde der bezittende
klasse ten slotte niet het minst aangeprezen als het ideaal van
arbeidersbeweging en aangewakkerd als het summum van arbeidersverstand
en -overleg, was het, die men van anarchistische zijde dan eindelijk
aan de arbeiders als het non plus ultra van "revolutionaire aktie"
aanbeval!