D’os Agros n’a espranada, antr’as rosas d’os campos,
O sol d’a tarde pousa en tí o postreiro rayo
Coma n’un alma triste, pousa un soño dourado.
Algun-ha vez n’o estio, eu ô teu pé sentada
Escoito silenciosa, mentras a tarde acaba:
Baixo d’as pedras mudas, que teu sacreto gardan
Maxino que resoa o brando son d’un arpa,
¡Música incomprensible que d’outros mundos fala!
¡Tal de Memnon s’oian ô amañecer n’a estatua,
Aqueles sons divinos que as almas encantaban!
III
Ódiote campo fresco,
C’os teus verdes valados,
C’os teus altos loureiros
Y os teus camiños brancos
Sembrados de violetas,
Cubertos d’emparrados.
Ódiovos montes soaves
Que o sol poniente aluma,
Qu’en noites mais sereas
Vin ô fulgor d’a lua,
Y ond’en mellores dias
Vaguey po-las alturas.
E tí tamén, pequeno
Rio, cal n’outro hermoso
Tamén aborrecido,
És antr’os meus recordos...
¡Porque vos amey tanto,
E porque así vos odio!
SAN LOURENZO
I
Ô mirar cal de novo n’os campos
Iban á abrochá-l-as rosas,
Dixen--¡En onde, Dios mio,
Irey á esconderm’agora!
E pensei de San Lourenzo
N’a robreda silenciosa.
N’algun tempo aquês vellos carballos
Amostrando as suas raices,
Cálva-l-as redondas copas
Que xa de musgo se visten,
Âs tristes almas falábanlles
Tan soyo de cousas tristes.
O alciprés que direito s’asoma
D’o convento tras d’o muro,
Y o lixeiro campanario
Cuberto d’herbas e musgo,
D’a devesa, c’o cruceiro
Eran cintinelas mudos.
Y aquel Cristo que n’o arco de pedra
Abatido a frent’incrina,
Soyo, cal s’inda n’o Gólgota
Loitase c’o as agonias,
Ôs corazós oprimidos
Resignacion ll’infundia.
E si dentro d’o craustro deserto
E ruinoso penetraba,
Nunca d’o olvido un-ha imaxen
Vira n’o mundo mais crara,
Nin de mais grande silencio
N’a terra vos rodeara.
N’o profundo d’a font’escondida
Medraban con libertade,
Antr’as silva-l-as violas
Antr’o buxo, as dixitales,
Y a morte ¡cal fora grata
N’aquel deserto lugare!
E por eso ô mirar cal n’os campos
De novo abrochan as rosas
Dixen--¡En onde, Dios mio,
Irey á esconderm’agora!
Y ô bosque de San Lourenzo
M’encamiñey silenciosa.
II
¿Ond’estaba o sagrado retiro?...
Percibin ruidos estraños,
Pedreiros iñan e viñan
Por aquel bosque apartado.
¡Era que un-ha man piadosa
Coidaba os desamparados!
D’un-ha ollada medin o interiore...
Todo relumbraba branco,
Cada pedra era un espello
Y o vello convento, un pazo
Coberto de lindas frores.
¡Que terrible desencanto!
¡Negra nube cubreu de repente
Os meus ollos asombrados,
E mais que nunca abatida
Fuxin!... que o retiro amado
Pareceume a alma limpa d’un monxe
Sumerxida n’os lodos mundanos.
Marzo de 1880.
V
AS VIUDAS D’OS VIVOS
E
AS VIUDAS D’OS MORTOS
¡PRA A HABANA!
I
Venderonll’os bois,
Venderonll’as vacas,
O pote d’o caldo
Y a manta d’a cama.
Venderonll’o carro
Y as leiras que tiña,
Deixarono soyo
C’o a roupa vestida.
--María, eu son mozo,
Pedir non m’é dado,
Eu vou po-lo mundo
Pra ver de ganalo.
Galicia está probe,
Y â Habana me vou...
¡Adios, adios, prendas
D’o meu corazon!
II
Cando ninguen os mira
Vénse rostros nubrados e sombrisos,
Homes qu’erran cal sombras voltexantes
Por veigas e campíos.
Un, enriva d’un cómaro,
Séntase caviloso e pensativo,
Outro, o pé d’un carballo, queda imóvil
C’o a vista levantada hácia o infinito.
Algun cabo d’a fonte resinado
Parés qu’escoita atento o murmurio
D’augua que cai, e eisala xordamente
Tristísimos sospiros.
¡Van á deixá-l-a patria!...
Forzoso, mais supremo sacrificio.
A miseria está negra en torno d’eles
¡Ay! ¡y adiant’está o abismo!...
III
O mar castiga bravamente as penas,
E contr’as bandas d’o vapor se rompen
As irritadas ondas
D’o cántabro salobre.
Chilan as gaviotas
¡Alá lonxe!... ¡moy lonxe!
N’a prácida riveira solitaria
Que convida ô descanso y ôs amores.
De humanos séres a compauta linea
Que brila ô sol, adiántase e retórcese,
Mais preto, e lentamente as curvas sigue
D’o murallon antigo d’o Parrote.
O corazon apertase d’angustia,
Óyense risas, xuramentos s’oyen,
Y as brasfemias s’axuntan c’os sospiros...
¿Onde van eses homes?
Dentro d’un mes n’o simiterio imenso
D’a Habana, ou n’os seus bosques,
Ide á ver que foy d’eles...
¡N’o etern’olvido para sempre dormen!...
¡Probes nais que os criaron,
Y as que os agardan amorosas, probes!
IV
--Animo, compañeiros,
Tod’a terra é d’os homes.
Aquel que non veu nunca mais que a propria
A iñorancia o consome.
¡Animo, á quen se muda Dio-l-o axuda!
¡E anque ora vamos de Galicia lonxe,
Verés des que tornemos
O que medrano os robres!
Mañan é o dia grande ¡â mar amigos!
¡Mañan, Dios nos acoche!
¡N’o sembrante a alegría,
N’o corazon o esforzo
Y a campana armoniosa d’a esperanza,
Lonxe, tocando á morto!
V
Este vaise y aquel vaise
E todos, todos se van,
Galicia, sin homes quedas
Que te poidan traballar.
Tes en cambio orfos e orfas
E campos de soledad,
E nais que non teñen fillos
E fillos que non tên pais.
E tês corazons que sufren
Longas ausencias mortás,
Viudas de vivos e mortos
Que ninguen consolará.
¡OLVIDEMO-L-OS MORTOS!
I
¡Profanemos d’o bosque as umbrías!...
E ante estes mudos testigos,
O rio, a fonte y os ceos,
Qu’eu rompa os xa vellos vinculos.
D’o pasado correron as horas,
Só Dios sabe antre que abismos,
¡Non tornarán... olvidemos!
Que a recordanza é un martirio.
II
Hay un niño de rosas silvestres
Cabo d’a fonte escondido,
E un prado de herba trebiña
Alfombra o arredor sombriso.
Cal un tempo, rebuldan as brisas,
N’a fronda cantan os xilgaros,
As margaridas sorrinme,
Y oyo o marmurar d’o rio.
III
Sin amar cal é negra esta vida
E perde o sol o seu brilo,
Deixa que o sorbo postreiro
Beba d’o celeste viño.
Din que dorme o privado n’o leito
Ancho d’os fondos olvidos,
Ambos pois, xuntos bebamos,
D’este bosque antr’os espiños.
IV
¡Que armonioso n’altura resoa
O zoar ronco d’os pinos!
Mais maxino que nos miran
Sereos dend’o monte arisco.
E parés que trasvexo antr’a brétema
N’as vaguedás d’o infinito
O perfil trist’e emborrado
D’os meus ensoños perdidos.
E que adustas m’axexan as sombras
Tras d’esos coutos e riscos,
D’os meus mortos adorados
E d’os meus delores vivos.
¡Mais n’importa! Da antigua devesa
Profanemos os retiros...
Séntate ô meu lado e dime,
Dime... o que tantas oiron.
V
És garrido e lanzal y os teus ollos
N’os meus coma estrelas fixos,
Dormentes, din qu’o amor n’eles
Pousa o seu dedo divino.
Eu contémprot’en tanto serea,
Dura coma os seixos frios
E d’o teu corazon conto
Os turbulentos latidos.
¡Faise a asmosfera densa ô redore...
Decote o mesmo camiño!
Coma o seu cantar os páxaros
Tés, corazon, o teu ritmo.
Mais de vagoas s’inunda o meu rostro
E d’a yalma n’o mais intimo
O hastio lento penetra
Com’espada de dous fios.
¡Ea! apártate lonxe... non quero
Profanar este retiro,
Nin pode o corazon tolo
Ser de sí mesmo asesino.
Sosegavos, ñas sombras airadas
Qu’estou morta para os vivos.
¡Sagrado quedaches, bosque!
¡Sin mancha ti, meu esprito!
¡TERRA A NOSA!
I
Baixo a prácida sombra d’os castaños
D’o noso bon pais,
Baixo aquelas frondosas carballeiras
Que fan doçe o vivir,
Cabe a figueira d’a paterna casa
Que anos conta sin fin,
¡Que contos pracenteiros... que amorosas
Falas se din alí,
Risas que s’oyen n’as serans tranquilas
D’o cariñoso Abril!
E tamén ¡que tristísimos adioses
S’acostuman oir!
II
--Quen casa ten de seu, ten media vida.
Un-has telliñas para nos crubir,
Catro paus que ardan n’a lareira nosa
¡E á traballar sin fin!
¡Valor, valor! y espera desdichado
Mentras teñas aquí
Un-has paredes tristes e desnudas
Mais qu’herdache infeliz,
E d’as que naide despoxarte pode:
¿Naide?... a miseria, sí.
III
O forno está sin pan, o lar sin leña,
Non canta o grilo alí.
E se non é c’o a pena que o consome
O probe soyo está c’o seu sofrir
Sin que comer e sin abrigo tremba,
Por que os ventos sutils
Húmedos inda, silvan antr’as pedras
Y as portas fan xemir.
¡Que ha de facer, Señor, s’o desamparo
Ten ô redor de si!...
¿Deixar a terra en que naceu y a casa,
En qu’espera ter fin?
¡Non, non! que o inverno xa pasou y hermosa
Primadera vay vir.
¡Xa os árbores abrochan n’a horta sua!
¡Xa chega o mes d’abril!
Y anque á torrentes chove en horas tristes
En outras o sol ri,
Xa a terra pode traballarse, a fame
D’os probes vay fuxir.
¡Ay! o qu’en tí naceu, Galicia hermosa,
Quere morrer en tí.
IV
¡Ou miña parra d’albariñas uvas,
Que a tua sombra me dás!
¡Ou ti sabugo de froriñas brancas
Que curas todo mal!
¡Ou ti, en fin, miña horta tan querida
E meus verdes nabals,
Xa non vos deixo que as angustias negras
Lonxe de min s’irán!
O bran chega crubindovos de fruto
Todos son ricos xa,
Os paxariños tên gran n’as campías,
Abrigo n’a follax.
As noites son tranquilas e serenas
Craro é sempre o luar,
Por antr’as tellas entran os seus rayos
Y hastra o meu leito van,
Y así durmo alumado po-la lámpara
Que ôs probes lle luz dá.
Lámpara hermosa, eternamente hermosa,
Consolo d’os mortals.
V
Esos varios sendeiros d’as montañas
Ôs fondos vales cân...
Aló enriva o _sun sun_ d’os pinos bravos,
En baixo a doçe paz.
N’a cima crara luz, aires purísimos,
Salvaxen soledá,
Romores misteriosos que despertan
Pensamentos de brava libertás.
Perfumes penetrantes, que deseyos
Loucos e estraños dan,
En baixo, amante calma, cariñosas
Brisas que ô rebuldar
Por antr’as follas, n’as sus alas traen
Romores da siudád,
Eco d’algun-ha voz fresca e sonora
De timbre virxinal.
D’a campana d’aldea o cramoroso,
Prolongado soar,
D’a presa d’o mohiño o ronco estrondo,
Y o batidor compás,
D’a lavandeira que c’os brancos liños
Contra un-ha pedra dá.
VI
¡Si, si! Dios fixo esta encantada terra
Pra vivir e gozar,
Pequeno paraiso, est’é un remedo
D’o que perdeu Adan.
Este prácido sol que nos aluma,
Estes aires d’o mar,
Este tempo soave, estas campías
Que non teñen igual,
Esta fala mimosa que nós temos
De tan doçe solás
Que non sabe decir si non cariños
Que hastr’os corazós van,
Esta terra, n’hay duda... Dió-l-a fixo
Pra ser amada e amar.
¡Ey, Galicia a que dorme soños d’anxel,
E chora ô despertar,
Vagoas que si consolan as suas penas,
Non curan os seus mals!
VII
¡Que t’aman os teus fillos!... ¡Que os consome,
D’o teu chan s’apartar!...
Que ximen sin consolo, s’á outras terras
De lonxe, á morar van.
Que aló está o corpo n’as rexiós alleas
Y o esprito sempre acá,
Que só viven, só alentan c’as lembranzas
D’o seu pais natal.
E c’o a esperanza, c’o a esperanza ardente
D’á Galicia tornar...
E ¡como n’adorarte d’este modo
Santa e querida nay,
Como non morrer lonxe d’aquel seyo
Que mel de meles dá,
Y é groria y é contento e paraiso
N’o mundo terreal!
VIII
¡Que hermosa te dou Dios, terra querida,
Desdichada beldá!
¡Que brando e melancolico sosego
Sinto ô te contemprar!
¿Porque, porque antr’as frores as espiñas
Entretexidas van,
N’esa coroa que a tua testa ciñe
De verdor eternal?
¡Ou Galicia, Galicia! a arpa sonora
Pronto descolga xa
D’a seca pónla ond’olvidada dorme,
Dorme, á sigros contar.
Os bardos fillos teus a voz levanten
D’as cordas ô compás,
Y enchan ô mundo armónicas y altivas
Tan só pra t’alabar.
* * *
Tecin soya a miña tea,
Sembrey soya o meu nabal,
Soya vou por leña ô monte,
Soya a vexo arder n’o lar.
Nin n’a fonte nin n’o prado
Así morra c’o a carráx
El non ha de virm’ á erguer,
El xa non me pousará.
¡Que tristeza! o vento soa,
Canta o grilo ô seu compás...
Ferve o pote... mais, meu caldo,
Soiña t’hey de cear.
Cala rula, os teus arrulos
Ganas de morrer me dan,
Cala, grilo, que si cantas
Sinto negras soïdás.
O meu homiño perdeuse,
Ninguen sabe en onde vay...
Anduriña que pasache
Con él as ondas d’o mar,
Anduriña, voa, voa,
Ven e dime en ond’está.
* * *
Os manantiales sécanse,
Ôs robres cáenll’as follas,
Pero a tua yalma é plena primadera,
Non veu mais que un-ha aurora.
E en vano oyes d’o mundo,
En vano oyes d’a vida...
N’apagará a tua sede o que outros beben
N’as auguas maldecidas.
Mais cando chegue a tarde d’o teu dia
E chegue o teu outono,
Ven hastr’a miña tomba paseniño,
E deposita n’ela os teus remorsos.
DOR ALLEO N’É MEU DOR
Uns magoan querendo consolare,
Outros o dedo afincannos n’a llaga,
Mais o peor de todos é o traidore
Que repite ô ferirnos.--¡Todo pasa!
Y a concencia tranquila,
Déixanos tan dichoso e tan sereno,
Entregados á un dor que se non mata
Fay d’a vida un inferno.
Mais s’o trance lle chega
D’o mesmo que magoa, ser magoado,
Di qu’eterno cal Dios é seu penare
E pon n’o ceo, o lastimeiro layo.
* * *
--¡Como venden a carne n’o mercado
Vendeut’o xurafás!
--¡Pero que importa ô fin que me vendese;
S’eu n’o podo olvidar!
--Matoute á penas, sin piedá, e deixoute,
Deixoute o desleal.
--Pois olvidada morrerey e triste
Que olvidalo... ¡non xa!
--Cal se pisan as herbas él pisoute...
¡Odiate!... ¿e n’o odiarás?
--Anque m’odie, e me pise, e me maldiza,
Eyllo de perdoar.
--¡Mal haya a tua constancia, probe tola,
Y a tua lealtad!
Mais anque tí o perdones, Dios qu’é xusto
N’o pode perdoar.
(_Un incredulo aparte,_
_Sorrindo c’un sorrir de Satanas_)
--Fiádevos en Dios e non corrades
¡Dios! ¿quen sabe s’o hay?
(_Un-ha vella que pasa_)--Aquel que as fixo
Eu sey que tarde ou cedo as pagará.
(_Outro_)--Âs escuras vamos,
Sen que sepa ninguen pra donde vay.
Pero, cobre n’a man o que poidere
Mais val ter en seguro qu’esperar.
(_Un bon_)--Hay tantos homes
Como intenciós e pensamentos hay.
Pero dichos’ aquel que inda morrendo
Ô que o matou lle pode perdoar.
* * *
Foy a Pascoa enxoita,
Choveu en San Xoan,
Á Galicia a fame
Logo chegará.
Con malenconía,
Miran para o mar,
Os que n’outras terras
Tên que buscar pan.
* * *
Non coidarey xa os rosales
Que teño seus, nin os pombos,
Que sequen, com’eu me seco,
Que morran, com’eu me morro.
* * *
Eu levo un-ha pena
Gardada n’o peito,
Eu levoa, e non sabe
Ninguen por que a levo.
Orelas vizosas
D’o Miño sereno,
Onde o paxariño
Ten o seu espello,
Y antr’as margaridas
Pacen os cordeiros,
Vos soyas sabedes
O meu sentimiento.
Cabo d’un-ha pena
Onde mana un rego
 sombra d’un pino
Manso e xigantesco
Que soberbo brama
Cand’o move o vento,
Coma n’un sepulcro
Dorme o meu sacreto.
Mais, anque alí dorme
Viv’en min desperto.
Eu levo un-ha pena
Gardada n’o peito
Tamaña, tamaña,
Bon Dios que n’a rexo.
¡Quen me dera, orelas
D’o Miño sereno,
Ser un d’aqués cómaros
Qu’en vos tên asento!
Sin medo e sin penas,
De bran e d’inverno
Un sigro tras d’outro
Morara ond’eu quero...
C’a veiga por paço
C’o espazo por teito.
* * *
Meus pensamentos cal voás tolos...
¿Á donde vâs?
¿Á donde? á donde, s’eu no-no digo,
Naid’o sabrá.
D’a fonte ô rio, d’o rio â veiga,
D’a veiga ô mar,
¿Que buscás tolos?... s’eu no-no digo,
Naid’o sabrá.
Meus pensamentos... ¿porque perenes
M’atormentás?
¿Por qu’îs decote ¡ay! s’á donde ides
Naid’o sabrá?
Cal palomiña buscás a llama
Que vos queimar...
Y a triste morte que vos teredes
Naid’a sabrá.
VIVIR PARA VER
Marcháchet’un dia
Ti, aquel qu’eu queria,
Fuxiste d’a terra
Que tant’alegría
Y encantos encerra.
Dixeches--María,
Mais doçe que as meles,
Mais linda que as frores,
Paloma sin feles,
Non chores, non chores,
Que ausencia envivece,
Non mata, n’esquece,
Os doçes amores,
Que a dicha axuntou.
¡Eu voume!... mais s’ora
Delor nos ofrece
Fertuna treidora,
Jamás t’olvidara
Quen tanto t’adora
Quen tanto t’amara.
¡Adios miña vida!
N’o peito escondida
Te levo, antre tanto
Non torno á te ver.
¡Ti espera! pois xuro
Por Dios sacrosanto,
Que si non morrer,
Aquí ey de volver.
Morrer, non morreche...
Y anqu’eu esperara...
¡Que ben que compriche,
Palabra que diche!
¡Amor que tibeche!
Que os anos pasaron,
As frores mucharon,
Os negros cabelos
En brancos tornaron,
E nunca mais, nunca
¡Poder d’un querer!
Quixeches volver...
_Vivir para ver._
N’É DE MORTE
--¿Xa estás de volta, Rosa d’Anido?
¡Eu non coidara verte tan cedo!
Y as meigas todas contigo, Rosa,
Aló n’a vila seica andiveron,
Que de difunto tès a colore
Y a vista brava, y o falar seco.
--É que de pena, d’a terra lonxe
Pouquiño á pouco m’iba morrendo,
Mais... colorosa, me verás logo
Que agora vivo, porque te vexo.
--¡Tola de Rosa, c’o qu’ela saye!...
¿Inda t’acordas d’aqueles tempos?
--¡S’inda m’acordo!... ¿com’olvidalos
Cando tan soyo sey pensar n’eso?
Bebemos xuntos, n’aquela fonte,
Xuntos pousamos n’aquel portelo,
Herba collemos xuntos n’o prado
E íbamos xuntos tomá-l-o fresco
N’o mes d’agosto dendes que a lua
Branca saia tras d’os outeiros.
Estas lembranzas me consumian,
De tí apartada, d’a terra lexos...
Pero e tí, dime, ¿non t’acordaches
E non t’acordas de todo aquelo?
--¡Ti que me pides, rapaza, cando
Desmemoriado son com’un deño!
Y ademais, Rosa, direicho todo,
Pra que non volvas á pensar n’esto.
Bebin con outras n’aquela fonte,
Pousey con outras n’aquel portelo,
¡Ay, e con tantas â luz d’a lua,
N’o mes d’agosto tomey o fresco!...
Dime meniña s’un home pode
Cargar con tantos recordos d’estos,
E si non debe votalos fora
Por que n’estorben n’o pensamento.
Quíxente un dia, quíxente Rosa,
Mais di un-ha copra, que o amor y o vento
Des que fixeron o seu facido,
Vánse rapaza como viñeron.
¡E que lle vamos á facer, Rosa,
S’aquestas cousas non tên remedio!
Adios, pr’ Habana domingo embarco,
Y anqu’ora chores, non teñas medo,
Que mal d’amores n’é mal de morte,
Y ô fin y ô cabo pasa c’o tempo.
* * *
¡Querom’ire, querom’ire!
Para donde no-no sey.
Cégam’os ollos a brétema
¿Para dond’ey de coller?
N’acougo c’un-ha inquietude
Que non me deixa vivir,
Quero e non sey o que quero
Qu’é todo igual para min.
Querom’ire, querom’ire,
Din alguns que á morrer van;
¡Ay! queren fuxir d’a morte,
¡Y a morte con eles vay!
* * *
O meu olido mais puro
Dérache s’eu fora rosa,
O meu marmurio mais brando
S’é que d’o mar fora onda.
O bico mais amoroso
Se fose rayo d’aurora,
Si Dios... mais ben sey que tí
Non qués de min, nin a groria.
* * *
--Medico, doill’a cabeza...
Zuruxan, doill’un-ha man,
Mais s’é c’o esprito lle doy
¿Que menciña lle darás?
--Para infirmidás d’as almas
N’a terra cura non hay,
Pídelle á Dios que cha leve;
Quizas n’o ceu sandará.
* * *
--Anque me des viño d’o Riveiro d’Avia,
Todo-l-os almibres, e toda-l-as viandas,
D’as que os reises comen e no mundo haxa,
Ña madre querida, non sey que me falta.
Anque me trayades com’un santo en palmas,
E que me poñades de toda-l-as galas,
E que me levedes â corte de España,
Ña madre querida, non sey que me falta.
E anque me des ouro, e anque me des prata
Diamantes e alxofres, pelras e esmeraldas
E canto hay n’o mundo, non me dades nada,
Por que, ña madriña, non sey que me falta.
D’a esperanza hermosa cortaronm’as alas
E n’hay alegría si n’hay esperanza.
* * *
Dend’aquí vexo un camiño
Que non sey á donde vay,
Po-lo mismo que n’o sey
Quixera o poder andar.
Istreitiño sarpentea
Antre prados e nabals
Y and’o feito, aquí escondido,
Relumbrando mais alá.
Mais sempre, sempre tentándome
C’o seu lindo crarear,
Qu’eu penso, non sey por que,
N’as vilas que correrá,
N’os carballos que o sombrean,
N’as fontes que o regarán.
Camiño, camiño branco
Non sey para dónde vas,
Mais cada vez que te vexo
Quixera podert’andar.
Xa collas para Santiago,
Xa collas para o Portal,
Xa en San Andrés te deteñas,
Xa chegues á San Cidrán,
Xa, en fin, te perdas... ¿quén sabe
En dónde? ¡qué mais me dá!
Que ojallá en tí me perdera
Pra nunca mais m’atopar...
Mais ti vas indo, vas indo,
Sempre para donde vas,
Y eu quedo encravada en onde
Arraigo ten o meu mal.
Nin fuxo, non, que aunque fuxa,
D’un lugar á outro lugar,
De min mesma, naide, naide,
Naide me libertará.
N’O CRAUSTRO
Dábanse bico-l-as pombas,
Voaban as anduriñas,
Xogaba o vento c’o as herbas
Pobradas de margaridas,
Y as lavandeiras cantaban
Mentra-l-a fonte corria.
Fórons’indo un-ha tras d’outra,
Y alí se quedou soiña,
C’a triste frente incrinada
Cabe un-ha arcada sombrisa...
Estonces non sey qué sombras
Quizais de memorias vivas,
Quizais d’os frades difuntos,
Pasar en procesion mística
Veu, n’aquelas soledades,
Que amaba canto temia.
Tembrou d’angustia e de pena
E con amarga sorrisa,
Mirando o xasmín sin follas
Qu’iban á brotar axiña,
Marmurou mentras d’os ollos
As bagullas lle caian:
«Todo volve, todo torna,
Menos o ben qu’eu queria:
Todo, todo aquí se queda
Eu soya vou de fuxida.
Non ey de vervos mais, frores,
Adorno d’esas cornisas,
Nin á oir os teus marmurios
Fonte que á gozar convidas,
Nin á contemprarvos, pedras,
Testigos d’a pena miña;
Outros virán profanarvos,
Mentras eu morro esquencida.»
Sonaron pasos n’as bóvedas,
Soprou un-ha forte brisa,
Oyeuse un-ha carcaxada
Cal si d’o inferno saira:
Era o trasno d’o convento,
Que recordand’outros dias,
Ríase d’as ansias negras
E d’a orfandá d’a meniña.
* * *
¡Cómo lle doy a yalma,
Pero, canto lle doy!
De dia nin de noite
Non para c’a delor.
¡Señor, vó-la fixeche,
Señor, curaina vos!
Y o corazon ferido,
Tamen ¡canto lle doy!
Y eu ben sey que non pode
Sandar d’o corazon.
¡Señor, daille descanso
N’a terra que a criou,
Que o polvo torne ô polvo,
Y o esprito, ô ceu, bon Dios!
* * *
Ô sol fun quentarme
Doum’escallofrios,
Cal s’o Norte bravo
M’arrastrase arisco.
Sentin un-ha gaita
D’alegre sonido,
Y os cabelos todos
Puñéronsem’hirtos;
E tembrey cal tembra
N’a beira d’o rio,
Herba que a corrente
Toca c’os seus limos.
Miñ’alma dorida,
Meu corpo inxeliño,
Faivos mal a gaita,
Davos o sol frio.
Miñ’alma, meu corpo,
Se non é feitizo,
É que a morte querme
Para o seu enxido.
* * *
Sempre po-la mort’esperas,
Mais a morte nunca ven;
¡Coitado! ¿pensas que as penas
Poden matar d’un-ha vez?
Nunca que son coma o ético,
Tras de roer e roer,
Só deixan un corpo cando
Xa non tên que comer n’el.
Cando a yaugua d’as penas
Se reverte n’a copa sin medida,
Soyo é remedio a morte
Para curar d’a vida.
¿QUÉ LLE DIGO?
--Eu volvo par’a terra,
Á tua muller Antona, ¿qué lle digo?
--Pois, pra non meter guerra,
Por que non veñan á petar conmigo,
Olvidarás que foches meu testigo.
Ô demais... boy â libertade adoito...
Xa sabes o refran, meu compañeiro,
A libertá primeiro,
E mellor que alá bróa, é aquí bizcoito.
--Mais val aquí, coma quen di solteiro,
Que casado e con fillos
Andar alá, sudando aqueles millos...
¡Entendo, compañeiro!
--Que como poida se goberne Antona,
E anque d’ela me doyo,
Como de lonxe nada sey nin oyo...
Quen non sabe, nin ve... sempre perdona.
Cando xa vello sea,
Tornarey c’os meus ósos para a aldea,
Que algo ll’ey de levar â terra nosa:
Mais mentras mozo son, non pode sere
Por que s’é por mullere,
S’é que Antona está alá, teño aquí á Rosa.
--Esa ch’é a nay d’o año
Bon Anton de Riaño,
Pero en verdad che digo
Que as mulleres son toda-l-o enemigo,
E xa qu’esto así o sea,
Antr’a nosa y a allea
Mais ou menos graciosa,
Pois... muller por muller, val mais a nosa.
--A nosa é a que nos quer e nós queremos
Que si falta o cariño
Coidando que un-ha pomba tés n’o niño
Un-ha cróbega tés, filla d’os demos.
--Â cróbega a cabeza se ll’esmaga
E c’o a sua vida paga.
¿Mais d’Antona a pacencia,
Con que lle paga, dime, a tua concencia?
¿Que cura d’o seu dor á fonda llaga?
--Deixate de concencias e delores
Que non teñen lugare
Tratando de mulleres e d’amores.
Qu’ela vexa, se quer, de se curare:
E cóntalle que cando eu o tibere
Xa lle darey con que se precurare,
Y agora, ¡adios! ¡hastra que Dios quixere!
* * *