Ond’o lar escondidos,
E des que ven a noite
Y o lume esta alcendido
E arrimo o pote y á fiar me sento,
N’aquel meu corrunchiño,
Mentras que quence o caldo, estonces dígolles
--¡Vinde, meus queridiños!
E corren e rebuldan
Tan contentos d’estar soyos conmigo,
C’a sua nay, sua dona,
Seu unico agarimo.
E ¡canto alí falamos en secreto,
E sempre d’él Dios mio!
D’él que por irse alá... soya deixoume
C’o corazon ferido.
¡Cantas tristezas, cantos
Queixumbrosos sospiros,
M’atormentaron, cantos
D’o meu peito sairon!
Pero todo en sacreto
Qu’esto á ninguen llo digo,
Non foran á pensar que marmuraba
D’os feitos qu’él me fixo.
¡Eu, marmurar de tí con xent’allea!...
Nunca, meu queridiño,
Que ti és meu home eu tua muller e debo
Calar a miña dor y os teus desvios.
Sô c’os meus loucos pensamentos falo
Por que son meus amigos
E tan discretos... tanto,
Que só din o qu’eu quero e lles premito.
Sin eles, meu Xaquin, ¿que de min fora?
¿Soya aquí, dond’un tempo houben contigo
Estalar de dor, tal com’estalan
N’o lume eses espiños?
Moitas veces, sí, moitas...
Pra nou deixarme descansar, ¡rabisos!
Antr’o meu leito veñen
E donde ti dormiche fan o niño,
Mais eu, tal com’agora
Pra non chorar á fio
E non ter que levar mañan de cedo
Os ollos coma brasas alcendidos
Cando vaya ô mercado,
Seilles decir ¡endinos!
Non m’atormentés mais, ide á escondervos
N’o voso buratiño.
E despídoos de paso
Con un amante bico...
Mais si llo dou á eles, ese beixo
É para tí tan só, Xaquin querido.
¡Volve, volve onda min, porque anque diga
Que consolada vivo
Con estos loucos pensamentos, seica,
Seica m’axudan á morrer, Dios mio!
Xaquin, Xaquin, que de muller naciche,
E que d’outra muller tiveches fillos,
¡Ay, cal teu pay sin tua nay morrera,
Ve que morro sin tí, Xaquin querido!
BASTA UN-HA MORTE
Cala can negro, n’oubees,
 porta de quen ben quero,
Corvos, non voés por riba
D’o sobrado ond’está enfermo.
C’o teu resprandor _compaña_,
Baite, non lle poñas medo.
S’é que queres que alguen morra,
Eu sey d’un san que contento,
Por él déravo-l-a vida
E irá con vosco ôs infernos.
AS TORRES D’OESTE
A yaugua corria
Po-lo seu camiño,
Y eu iba ô pé d’ela
Preto d’os Laiños,
Sin poder c’as penas
Que moran conmigo.
Con tamaña carga,
¿Para dond’eu iba?
A Virxe sabrayo,
Qu’eu no-no sabia;
Mais seica fuxindo
De min mesma iña.
Por antr’os herbales,
Profunda e sombrisa,
Cal un-ha sarpente
D’escamas bruñidas,
Brilaba ôs meus ollos
Dándome cobiza.
¡Estaba tan soya!
Nin bote, nin lancha,
Nin velas, nin remos,
A vista alegraban,
E soya-l-as veigas
Tamén se quedaran.
¡Qué bonitas eran
N’outro tempo as rosas,
Que n’aqueles campos
Medran e s’esfollan!
Mais muchas estonces
S’amostraban todas.
Y o sol, cal a lua
En noite de brétema,
Brilaba tembrando
Por antr’as vimbieiras,
Tan descolorido
Com’a mesma cera.
Y ô ferir as ondas
Revoltas e oscuras,
Víanse n’espeso
D’a negra fondura
As herbas marinas
E longas que a surcan.
De pronto un-ha y outra
Poñéndome medo,
As loitosas cruces
Se m’apareceron,
Que s’erguen n’orela
Cal n’un cimiterio.
Meu ben, ¿onde moras?
Perguntey chorando:
Xa que tí morreche,
N’o mundo, ¿qué fago
Coma vos, ¡ou torres!
Soya e sin amparo?
Soidás me consomen,
Vagoas m’alimentan,
Sombras m’acompañan,
Cómem’a tristeza.
¡Quen pode con tanta
Fartura de penas!
Y eu non sey que negra
Tentazon maldita
M’afrixeu o esprito,
M’anubrou a vista,
E sorreume como
M’o demo sorrira.
Dend’a fond’orela
Mirey arredore...
A marea viva
Petaba n’as torres,
Orfas antr’a líquida
Saban que as embolve.
--¡Alá vou!--lles dixen
--Daime morte doçe,
Auguas ond’as penas
Para sempre dormen...
Saltey... y a corrente
Calada levoume.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
¡Ou Torres d’Oeste!
Malas tentadoras
Auguas apromadas,
De calma treidora,
Cómaros pelados
Onde o corbo pousa;
¡Ou Torres d’Oeste!
Tan soyas e mudas
C’a vos’ atentaches
A miña tristura.
Ningun triste vaya
Cabo de vos nunca.
D’os desamparados
Tendes o menaxen,
Y ainda ô redor voso
Non rexorde o aire
Coma si temese
De vos despertare.
É d’as que s’apegan
A tristeza vosa,
D’as que o peito oprimen,
D’as abrumadoras,
Que ô inferno encamiñan
As almas loitosas.
Que s’inda estou viva
Foy que un mariñeiro
Medio morimunda,
Por estes cabelos
Trouxome d’as ondas,
Ô mundo en que peno.
Non vayades nunca
Eu vo-l-o aconsello,
Âs Torres d’Oeste
C’o corazon negro.
¿POR QUÉ?
--¡Escoita! os algoasiles
Andan correndo a aldea,
Mais, ¿como pagar, como, s’un non pode,
Inda pagá-l-a renda?
Embargarannos todo, que non teñen
Esas xentes concencia, nin tên alma.
¡Quedaremos por portas!
¡Meus fillos d’as entrañas!
¡Mala morte vos mate
Antes de que aquí entredes!...
¡D’os probes, ô sentirvos,
Os corazos, cal baten tristemente!
María, se non fora
Porque hay un Dios que premia e que castiga,
Eu matara eses homes
Como mata un raposo á un-ha galiña.
¡Silencio! ¡Non brasfemes,
Qu’este é un valle de lágrimas!...
¿Mais porque á alguns lles toca sufrir tanto
Y outros a vida antre contentos pasan?
* * *
De soidás morriase,
N’a vila sospirando po-la aldea,
Asombrábana as casas c’os seus muros
E asombrábana as torres e as igrexas.
As ruas enlousadas, somellábanlle,
Sin verdor nin frescura,
Cimeterio ond’os mortos
Fora andaban d’as tristes sepulturas.
Y as comidas sabíanlle
Á fariña sin sal y á xaramagos,
Y as poucas que tocaba
En vez de dárll’alento a iñan matando.
Algun-ha vez chegaban hastra ela,
Non sey s’en ilusion se de verdade,
Uns agrestes olidos
De leixanas ribeiras e pinares.
Iñas’estonces a sentar n’un alto
Contempraba os estensos horizontes,
E rompendo en sospiros que a afogaban,
Ronca escramaba saloucando:--¡Eu voume!
¡E íñase á presa e sin remedio!... ¡Íñase
C’a tristeza mortal que a consumía!
Íñase a probe Rosa,
Pero... ¡par’a outra vida!
* * *
Pois consolate, Rosa,
Que moito ten que padecer n’a vida,
Quen moito d’ela goza,
E olvidada ha de ser quen foy querida,
O que á tí che pasou, pasalle á todos
D’esa maneira ou de distintos modos.
¿Non t’acordas d’aquela?
Todo n’ela era encanto e fermosura
Todo inocencia pura;
E con fonda ternura
E c’un amor que as pedras abrandaba,
Eu decote, a chamaba
Pomba sin fel, e fonte de cariño.
Bebia n’o seu peito o paxariño,
¡Tan branco, relumbraba!
Y olor, color, sabor, qu’eu ben sabia
Ô que sabia Anxela,
Anque n’inda á cheirala m’astrevia...
¡Todo ôs meus ollos era santo n’ela!
Esto n’un tempo foy, tempo dichoso,
Que inda o corazon lembra cariñoso,
Por que despois d’aquelo
E que un d’outro vivimos apartados
Ela indose á Ferrol y eu á Cambados,
Topámonos n’a feira d’o Campelo,
Y eu busca que te busca n’a sua cara,
E no seu xeito todo,
O encanto que n’un tempo m’encantara,
E n’o poiden topar de ningun modo.
Y ela era a mesma, tan lanzal e hermosa,
Tan fresca e colorosa
E doçe coma a mel d’os seus cortiços,
Mais á tantos feitiços,
Eu estaba insensibre
E d’o pasado en vano perseguia
Un volubre fantasma que fuxía
Libre d’amor e de cadeas libre.
Meditey un momento
E con certo remorso e sentimento
Ô cabo comprendin, ña Rosa cara,
Que tanto ben y encanto que namora,
Nada para min fora
S’aló cand’eu a amara
Outros o meu amor non ll’emprestara.
Porque, non val sabencia,
Bondade, fermosura, n’inocencia,
Pureza, nin virtude,
Para ser ben querido e ben querere
Por que o basta c’o sere.
Mentras o amor non mude
S’és fea, coma tí, n’habrá mullere
De mayor xentileza e mellor pranta;
S’és infame e perdida, serás santa
D’as que o son sin querelo parecere;
E s’és boba e sin sal, é qu’escondida
Tès a esencia y a gracia bendecida
Dentro d’un misterioso relicario
Donde sô, o amante cego e visionario
A esencia atopa y o elisir d’a vida.
Mais des que o amor quere voar, ña prenda,
E que lle cay a venda,
Forza é deixalo ire,
Que n’hay virtude nin poder que o prenda,
Y o que antes nos mirou tras d’un-ha nube,
Ou trasparente gasa,
Des que a gasa se rompe e a nube pasa,
Rosa, val moito mais que no-nos mire.
C’A PENA Ô LOMBO
¡Cantas frores silvestres n’os valados,
Que festós e qu’encaixes
Primorosos de musgos e verdura,
Que colorido, que folláx n’os árbores,
Mentra-l’as brisas mansamente corren,
Com’alento d’os ánxeles!
Reina n’a veiga un prácido sosego
Cay a luz n’os regueiros en cambiantes,
Y o cómaro, e encañada soavemente
Van querband’o paisaxen
Lixeiramente envolto n’os vapores
D’a misteriosa tarde.
Só se sinte o piar d’o paxariño
O marmurar d’as auguas
E n’a cima d’o monte o cantar triste
D’un-ha muller que pasa.
Mentras c’o seu marmurio o manso rego
N’aquel ritmo monotono a acompaña.
¡Que tristeza tan doçe!
¡Que soidá tan prácida!
¡Mais para un alma en horfandá sumida
Que soidá tan deserta e tan amarga!
Sin mirar, fixa os ollos
N’as brétemas leixanas
Vaporosas e leves
Que o sol pinta de grana,
Y as mans en cruz, y os ollos
Arrasados en vagoas
Marmura saloucando:--¡Querom’ire!
Porque agonizo aquí desconsolada...
Millor que acá antre rosas
¡Ay! ¡quero ir á morrer á dond’el vaya!
E no fondo d’o barco
Soiña abandonada
Tras seu amor y a morte, para América,
Para morrer de dor, ô mar se lanza.
TAN SOYO
Os dous d’a terra lonxe
Andamos e sufrimos ¡ay de min!
Mais ti tan soyo te recordas d’ela,
Y eu, d’ela e mais de ti.
Ambos errantes po-lo mundo andamos
Y as nosas forzas acabando van,
Mas ¡ay! tí n’ela atoparás descanso
Y eu tan soyo n’a morte o ey d’atopar.
ÍNDICE
Páginas
Dedicatoria. V
Prólogo de D. Emilio Castelar. VII
Duas palabras d’a autora. XXIII
LIBRO I
VAGUEDÁS
D’aquelas que cantan as pombas y as frores. 3
Ben sei que non hay nada. 3
Tal com’as nubes. 4
Diredes d’estes versos, y é verdade. 5
¡_Follas novas_!, risa dame. 6
¿Que pasa ô redor de min? 7
Alguns din, ¡miña terra! 7
Alá, po-la alta noite. 8
Paz, paz deseada. 9
Un-ha vez tiven un cravo. 10
Cand’un é moi dichoso, moi dichoso. 11
Oxe ou mañan, ¿quen pode decir cando? 12
Xa nin rencor nin desprezo. 13
Aquel romor de cántigas e risas. 14
Á un batido, outro batido. 16
Cand’era tempo d’inverno. 16
Mais vé qu’o meu corazon. 17
Co seu xordo e costante mormorio. 18
Ando buscando meles e frescura. 19
¡Silencio! 20
LIBRO II
¡DO INTIMO!
¡Adios! 23
Grilos e ralos, rans albariñas. 25
¡Cal as nubes n’o espaço sin limites! 26
Rico ou probe algun dia. 27
N’a catredal. 28
Corré serenas ondas cristaiñas. 32
Cada noite eu chorando pensaba. 34
Ti onte mañan eu. 35
Deixa que n’esa copa en onde bebes. 36
Bós amores. 37
Amores cativos. 38
Abrid’as frescas rosas. 39
De valde... 40
¿Quen non xime? 41
Ladraban contra min que camiñaba. 43
Por qué, miña almiña. 45
O toque d’alba. 47
¡Mar! c’as tuas auguas sin fondo. 50
Caba lixeiro, caba. 51
Cando penso que te fuches. 52
A ventura é traidora. 53
Lévame á aquela fonte cristaiña. 54
Ô pazo d’A... 55
N’o ceo, azul crarísimo. 56
A xusticia po-la man. 57
Dios puxo un velo enriva. 59
¡Tas-tis! ¡tas-tis! n’a silenciosa noite. 60
Amigos vellos. 62
Mayo longo... mayo longo. 64
Lua descolorida. 65
Qué pracidamente brilan. 66
Estranxeira n’a sua patria. 68
¡Padron!... ¡Padron! 70
Pasade. 74
Por qué, Dios piadoso. 75
¡Soya! 77
LIBRO III
VARIA
N’hay peor meiga que un-ha gran pena. 81
Vamos bebendo. 88
Un verdadeiro amor é grande e santo. 89
Non cantes, non chores, non rias, non fales. 89
¡Adiante! 90
¡Nin âs escuras!... 91
Xigantescos olmos, mirtos. 93
Cada cousa n’o seu tempo. 95
Cabe d’as froles a nena. 96
Pelouro que roda. 99
A disgracia. 100
¡E ben! cando comprido. 103
Sin niño. 105
Eu por vos, e vos por outro. 106
¡Valor! qu’anqu’eres como branda cera. 109
Dulce sono. 110
Espantada, o abismo vexo. 111
Para a vida, para a morte. 112
N’a tomba d’o xeneral inglés Sir John Moore. 114
Cal graciosa brandeas. 119
Sin terra. 122
Para uns negro. 123
Tristes recordos. 126
Meses d’o inverno frios. 131
Era n’o mes de Mayo. 132
¿Qué ten? 138
Tí, a feiticeira e branca com’as neves. 139
Ruinas. 140
Chirrar d’os carros d’a Ponte. 144
A Bandolinata. 145
Brancas virxes de cándidos rostros. 148
Vanidade. 149
Para á vida e para á morte. 150
Apresa Alvaro d’Anido. 152
Decides qu’o matrimonio. 153
Agora cabelos negros. 155
Premita Dios que te vexas. 156
Teño un mal que non ten cura. 157
Sarna con gusto, non pica. 159
É verdade qu’un pode. 160
Fas uns versos... ¡ay qué versos! 161
Tembra un neno no húmido pórtico. 162
LIBRO IV
D’A TERRA
¡Calade! 167
Miña casiña, meu lar. 168
Soberba. 171
¡A probiña, qu’está xorda!... 174
Xan. 186
O encanto d’a pedra chan. 189
Tanto e tanto nos odiamos. 198
En Cornes. 202
San Lourenzo. 206
LIBRO V
AS VIUDAS D’OS VIVOS
E AS VIUDAS D’OS MORTOS
¡Pra a Habana! 211
¡Olvidemo-l-os mortos! 215
¡Terra a nosa! 218
Tecin soya a miña tea. 224
Os manantiales sécanse. 225
Dor alleo n’é meu dor. 226
Como venden a carne n’o mercado. 227
Foy a Pascoa enxoita. 229
Non coidarey xa os rosales. 229
Eu levo un-ha pena. 230
Meus pensamentos cal voás tolos. 232
Vivir para ver. 233
N’é de morte. 235
¡Querom’ire, querom’ire! 237
O meu olido mais puro. 238
Medico, doill’a cabeza. 238
Anque me des viño d’o Riveiro d’Avia. 239
Dend’aquí vexo un camiño. 240
N’o craustro. 242
Cómo lle doy a yalma. 244
Ô sol fun quentarme. 245
Sempre po-la mort’esperas. 246
¿Qué lle digo? 247
Teño un niño de tolos pensamentos. 249
Basta un-ha morte. 252
As Torres d’Oeste. 253
¿Por qué? 258
De soidás morriase. 259
Pois consolate, Rosa. 261
C’a pena ô lombo. 264
Tan soyo. 266
FÉ DE ERRATAS
Página Dice Léase
20 ¡Silencio! ¡SILENCIO!
38 unus uns
138 Qu’e Que
162 n’humedo no húmedo
162 brillo brilo
173 Qu’es Qu’és
212 reisnado resinado