¿SINO ANG ASAWA NI TIRSO?
Nang manhik sa "Hospital General" sina Elsa, manang Magda at donya
Basilia, ay dili ang hindi nila napansin na may isang alin~gasn~gas na
nangyayari sa bulwagang laan sa m~ga maysakit, na babae.
N~guni't kung ano ang sanhi n~g ligamgam na iyon ay hindi na nila
hinan~gad alamin. Sapagka't samantalang nagkakaisa n~g paniwala ang
dalawang matanda na yao'y likha lamang marahil n~g sinomang may
mabigat na sakit na kaipala'y naghihin~galo o naghihirap na, bagay na
di sasalang pangkaraniwan sa m~ga pagamutang paris niyon, ang tan~ging
nagsisikip naman sa puso n~g mestisa ay ang masidhing pananabik na
makarating siya kaagad sa piling n~g makatang kanyang pinakaiibig.
Tuloytuloy n~ga silang nasok sa silid na kinararatayan n~g makatang si
Tirso, at ito ay dinatnan nilang sa malas ay payapang nahihimbing.
Napuna ni Elsa na ang manang, matapos anianinawin ang mukhang
bahagyang nakalitaw sa nakapabalibid na m~ga taling kayo sa ulo n~g
natutulog, ay lihim na kumalabit sa kamay ni donya Basilia, at mandi'y
itinanong kung sino ang maysakit na iyon. Si donya Basilia nama'y
nagkibit lamang n~g balikat sa halip na tumugon. Hinihintayhintay
niyang ang pamangking mestisa ang magpakilala kay manang Magda.
N~guni't ang lahat ay parang gumagalang sa kahimbin~gang
kinapapalautan n~g makatang nararatay. At halos walang ibig na magbuka
n~g bibig.
Subali't ... ¿bakit kaya baga't napagmasdan nilang may n~giting
gumuhit sa labing maputla n~g lalaking yaon?
¿Nakagising kaya o nananaginip?
Lumapit si Elsa sa dakong ulunan, at saka tumawag:
--Tirso....
Dapwa't ang lalaki ay hindi sumagot,
--¿Sinong Tirso iyan?--ang di napigilang usisa n~g manang kay donya
Basilia, pagkarinig sa pan~galang iyon.
--Asawa ni Elsa ...--patutok sa tayn~gang pakli n~g tinanong
--¿Asawa?--ang pamanghang ulit sa marahang turing n~g matandang
manang.--¿Diyata n~ga baga at nagasawa na ang inyong pamangkin?
Tuman~go na lamang si donya Basilia, at sa isang hudyat ay waring
sinabing "Mamaya na ninyo malalamang lahat".
At kaginsaginsa'y nakita na namang bahagyang tumawa ang makatang
kalong n~g pagkakahimbing, bago pagkatapos ay umun~gol muna at saka
gumalaw ang maputlang labing tila bumubulong.
--Hindi n~ga sasalang siya'y nan~gan~garap,--ang wikang namitiw sa
bibig ni Elsa.--Ang buhay n~ga nama'y isang pan~gan~garap na walang
pagsawa ...--anya pa.
Subali at ¿anong m~ga pamimigkas ang narinig nila?
¡Mahiwagang tula!
Natulig si Elsa n~g gayon na lamang nang maunlinigan ang ganitong
saad:
Teang ko, Teang ko, ang biro ng palad
sa ati'y huwag mong ipagalapaap;
naririto ako't hanggang huling sukat
n~g ating daratni'y sumisintang tapat.
¿At tumatangis ka? ... Ang luha mong iya'y
tipirin sinta ko't di pa kailangan,
sa piling ng aking malamig na bangkay
saka mo na roon guguling minsanan....
Ang isip mo't diwa'y papanumbalikin
sa pagmamahal ko't payapa tang hintin
ang muling pagngiti ng buwa't bituin.
Bayaan ta munang itaboy sa dagat
ng mga buhawi ang dilim ng ulap,
at saka lakbayin ang lupang mapalad.
¡Panibagong tinik na biglang humalang sa lumuluwag nang paghin~ga ni
Elsa!...
¿Diyata't hanggang sa m~ga sandaling mabin~git sa labi n~g libin~gan
ang buhay ni Tirso ay si Teang din ang laman n~g diwa't
katalatalamitam n~g kanyang kaluluwa?
¡Gaanong paghihinagpis na naman ang sumambilat sa puso n~g mestisang
walang palad sa pagibig sa pagkarinig n~g tulang yaon na ang bawa't
pantig ay busog na sumisibat sa kanyang m~ga tayn~ga!...
At, ang paghihinagpis ay lalong nagulol nang marinig niya ang may
baklang tanong n~g matandang manang:
--Elsa, ¿sinong Teang ang aking narinig na tinatawagtawag?
--....
Mahabang sandaling walang kumikibo sa loob n~g silid. Sa m~ga matang
nanggigilalas n~g mamang at sa nahihiyang nahahapis na mukha n~g
mestisa, ay nabasa ni donya Basilia ang di mailarawang pangyayaring
likha n~g mahiwagang tulang kabibigkas n~g makata.
¡Oh, pagkalungkotlungkot na sandali ang tinatawid noon n~g mestisang
kailan man yata'y hindi na magtitikim n~g kaluwalhatian, n~g ganap at
lubos na kaluwalhatian sa pagibig!...
Naroroon siya nang umagang iyon upang ipagparan~galan sa dalawang
matanda ang lalaking ayon sa una niyang pahayag ay siyang
pinagtiwalaang magari n~g kanyang n~gala't kapurihan, datapwa't nang
ang pagpapakilala'y halos bubukhin na lamang sa kanyang m~ga labi, ay
... saka niya tinanggap ang isang katunayan n~g kanyang walang
hanggang pagkasiphayo at pagkapawakawak n~g pagkababae niya at dilang
pagasa....
Madilim na madilim n~ga ang nakikita ni Elsa nang m~ga sandaling yaon.
Sa kanyang ulana'y waring nararamdaman niyang ang lan~git ay
bumababa't tila danggan sa kanyang nanglalatang katawan, at sa kanyang
paana'y parang natutunghang nunuka ang lupa't kung baga sa ganid ay
anyong siya'y sisilain hanggang sa magkadurogdurog ang balangkas n~g
kanyang kahalihalinang alindog....
Sa laki n~g panghihilakbot sa harap n~g kanyang naguguniguni'y
tinangka n~g mestisa ang sumigaw n~g ubos lakas upang sa gayo'y
tumighaw ang kanyang nagsisikip na paghin~ga, nguni't kung tayahin
niya'y may bikig siya sa leeg at ang dila niya'y hindi makapalag sa
dami n~g gapos....
Salamat na lamang at kaginsaginsa'y nagmulat n~g mata ang makatang
galing sa pananaginip.
Nagisnan ni Tirsong sa may paanan niya'y dalawang matanda ang
nagbubulun~gan, subali't di niya namamalayang sa dakong ulunan ay
naroon si Elsang malamlam ang mukha sa taglay na hapis.
Upang mapakimatyagan ang pinagbubulun~ga'y muling pumikit ang
nararatay. At noon di'y kanyang naulinigan na sa may ulunan niya'y
nagbungtonghinin~ga si Elsa. Bigla siyang pumihit at lumin~gap sa
dakong kinaringgan n~g nasabing buntonghinin~ga. At namasdan niyang
malungkot na malungkot na nakapan~galumbaba ang kanyang mestisa.
--Elsa ...--ang unang pumasnaw sa bibig ni Tirso ... ¿Kanina ka pa
ba?--ang dugtong na tanong.
--N~gayon lamang ...--- malumbay na sagot.
--¿Ang iyong kasama?
--Sina manang Magda at tia Basilia.
Ang dalawang matanda'y marahang lumapit sa naguusap. Sinalubong naman
n~g makatang nakahiga n~g isang malugod at magalang na n~giti.
--¿Kumusta?--ang may kapalagayang loob na bati ni donya Basilia na
parang inaaming hindi na iba sa kanya ang lalaking iyon.
--Mabuti na po naman daw, ayon sa mediko ...--mabanayad na pakli ni
Tirso.
--Nanaginip ka yata,--ang wika pa n~g matandang iyong ale ni Elsa,
samantalang ang mamang nama'y napapatun~gan~gang hindi makaimik.
Nagitla si Tirso sa gayong sinabi.
¿Bakit kaya't nalalaman yata n~g matandang iyon ang panaginip niya?
¿Binigkas kaya niya n~g malakas ang tulang maliwanag pang nalilimbag
sa kanyang pangtanda? ¡Oh, baka narinig na ni Elsa ang pagkakabanggit
niya sa n~galan ni Teang!...
Sa hangad na matiyak ang tunay na nangyari'y hinagisan n~g mapun~gay
na sulyap ang mukha ni Elsa. ¡Ah, tila n~ga nababanghay ang isang
panibughong hindi karaniwan! ¡Hindi n~ga sasalang narinig ni Elsa!
¡Kay samang pagkakatoon!
Ibig niyang aruin ang kanyang mestisa ay hindi magawa, pagka't may
m~ga kaharap. At ¿hindi kaya naman napakinggan n~g manang ang n~galan
ni Teang na nababanggit sa kanyang tula? ¿At ano kaya ang palapalagay
n~g matandang ito sa tulang yaong bunga n~g pangarap?
--Paglabas mo rito ay sa aming bahay kayo magtitira.--ang
makasandali'y narinig na naman ni Tirsong sinasabi ni donya
Basilia.--Ganito ang pinagkasunduan na namin ni Elsa, samantalang
hindi pa kayo napapanhik sa bahay n~g kanyang kapatid sa Pasay.
Humigit-kumulang ay nahulaan n~g lalaki ang taglay na kahulugan n~g
m~ga salitang yaon. Kaya't ni kataga n~g pagayon, ni kataga n~g
pagtutol, ay wala siyang isinagot. Ang ibig niyang mangyari, kung
magagawa lamang, ay ibaling na sa iba ang kanilang paguusap.
Subali't nan~gagkatigilan silang parapara nang maulinigan nilang
patuloy na lumulubha ang ligalig na nangyayari sa isang bahagi n~g
gusaling iyon.
Ang dalawang matanda ay siyang unang nakapuna sa gayong paglubha,
sapagka't mula sa dun~gawan n~g silid ni Tirso sa "Floor No. 3" ay
natin~gatin~gala nilang marami ang taong nagkakagulo sa "Floor No. 6"
na nauukol sa m~ga babae.
--Elsa,--ang tawag n~g manang sa mestisa,--may pinagkakaguluhan sa
ibayong kuwarto sa dakong itaas.
--Marahil po'y isang may malubhang sakit na naghihin~galo na,--ang
tugon n~g tinukoy.
--¡Kaawaawa naman! ¡Nakapan~gumpisal na lamang sana!--ang padalan~gin
pang saad ni manang Magda.
--¿Bakit n~ga kaya't nan~gagtatakbuhan ang m~ga mediko't _nurse_ na
doon ang tun~go?--ang tanong pa rin ni donya Basilia.
--Marahil n~ga po'y mayroong malubha ang karamdaman,--ang ayon ni
Tirso sa narinig kay Elsa.
--Kung gayon lamang ay ¿bakit kay dami pang mediko ang kailan~gang
magulo?
--Kung ako n~ga marahil ang maghihin~galo ay walang maliligalig na
sinoman ...--ang may pahagkis na saad n~g mestisa.
--Maaaring magkagayon,--ang sunggab n~g nakaratay, kung ako ang
mauunang mamatay sa iyo. Datapwa't ... Elsa, kung mamamatay ba naman
ako ay ¿magagambala ka?
--¡Kung magusap ang m~ga batang ito!--ang himig pasaway na inihadlang
ni donya Basilia.--Nasa talaga n~g Dios ang asawa mo, Elsa, at hindi
kayo nararapat maggamitan n~g ganyang pan~gun~gusap.
Ang mestisa ay hindi na naman umimik. Ang makata lamang ang tumugon:
--Wala po namang anoman ang pinaguusapan namin ...--mahiyahiyang wika
na nilakipan n~g isang masayang n~giti.
--¿Ano n~ga ba ang inyong dinaramdam, at bakit baga may tali kayo sa
ulo?--itinanong naman n~g manang.
Saka lamang naipaliwanag ni donya Basilia sa kanyang kumare ang
kanyang natatalos sa bagay na iyon. At sa ginawang paguulat n~g ale ni
Elsa tungkol sa naging sanhi n~g pagkaratay sa pagamutan ni Tirso, ay
napaguwiuwi n~g makatang ito na ang pagkakabalita n~g naturang
mestisa ay talagang napakasal na sila nang gabing sinundan.
Hindi siya kumibo.
Siyang pagakabukas n~g pinto n~g silid. At isang _nurse_ na
humihin~gal ang biglang humarap sa kanilang tatlo.
--Ipagpatawad po nila ang pagkakapasok ko,--ang magalang na bati sa
m~ga dinatnan, at saka lumapit sa nakahiga't ito ay tinanong:--Kayo si
G. Tirso Silveira, ¿ano po?
--Ako n~ga po,--malumanay na tugon n~g lalaki.
--¿Ano po ang kanilang sadya?--ang katlo naman ni Elsang _nurse_ ang
hinarap.--Siya n~ga si Tirso Silveira, ang aking asawa,--ang pakilala
pa.
Biglang natilihan ang tinurang _nurse_ nang marin~gig ang sabi n~g
mestisa. "¿Sino ang tunay na asawa n~g lalaking ito?" ang di sasalang
naibulong sa sarili sa laki n~g mangha.
--¿Ano n~ga ba ang maipaglilingkod?--ang tanong pa ni Elsa,
samantalang nakikimatyag sa salitaan ang dalawang matanda.
Maikling sandali pa ang namagitan bago nakasagot ang tinukoy.
--Ipagpatawad po nilang sabihin ko na sa kaibayong kuwarto ay isang
babaeng tila nasisiraan n~g bait ang naghihihiyaw at bumabanggit n~g
inyong pan~galan,--ang wikang kay Tirso nakatin~gin.--At kayo ay
ipinakikiabot, tinatawag n~g ubos lakas, at waring napaliligtas sa
isang malaking kapahamakan ... ¿Itinutulot ba ninyong ipakuha ko kayo
rito at sandaling sumaglit sa kinaroroonan n~g babaeng sinabi?
--¿Ano po ang pan~galan?--ang panabay na usisa n~g dalawang magkumare.
--Hindi ko naitanong sa kasamahan naming nagbabantay sa kanya,
n~guni't inaakala kong makikilala ninyo pagdating natin doon.
Napaban~gon si Tirsong hindi na naghintay n~g sinomang aalalay sa
kanyang nanghihihang katawan. N~guni't gaputok may hindi nagsasalita.
Sa liblib na pitak n~g kanyang dibdib, hindi sasalang may sinasarili
siyang isang malaking lihim.
--¿Ibig mo bang pumaroon?--ang tanong ni Elsang tila may balisa, na
rin sa gunamgunam.
--Ibig kong lumapit sa tumatawag ...--nanghihin~gapos na sambot n~g
maysakit.
--Kung gayon po'y magpapakuha ako n~gayon din n~g inyong
sasakyan,--anang _nurse_ na maliksing lumabas.
Halos di naglipat sandali't dumating ang sasakyang kinuha na
iginugulong n~g dalawang lalaki.
--Ihihilig po kayo rito,--ang wika n~g masipag na _nurse_.
--Huwag na po,--ang tanggi ni Tirso,--ako'y lalakad na lamang....
--Baka kayo mapagod na totoo....
--Kaya ko na ang aking katawan.
At pagkasambit nito'y marahan nang tumindig at umanyong lalakad.
--Akbayan mo, Elsa,--ang utos n~g ale.
Subali't ang utos na iya'y tila hindi narinig n~g pamangking
pinagsabihan, sapagka't ang buong pagiisip nito ay ganap na nabuhos
noon sa pagtatanong sa sarili kung sino n~ga ang babaeng iyon na
ibinabalitang tumatawag sa n~galan ni Tirso.
--¿Sino n~ga ba ang babaeng yaon?--ang ulit pang tanong ni donya
Basilia.
--Aywan n~ga po ba,--ang sambot n~g _nurse_ habang sila'y samasamang
lumalakad sa lagusang palipat sa ibang bulwagan.--N~guni't ang
sabihanang narinig ko ay kagabi idinating ditong may kasamang isang
lalaking sugatan sa loob n~g isang _ambulancia_, galing sa Intramuros
at itinelepono n~g isang pulis.
Nagibayo ang sikdo n~g puso ni Elsa, pagkarinig sa m~ga pahayag n~g
_nurse_.
¿Diyata n~ga kaya't yaon na ang babaeng walang malaytaong nakapiling
ni Tirso sa loob n~g _ambulanciang_ nakasagasa n~g kalesa?...
Isang iglap na lamang at mapagkikilala kung siya ay sino....