Halos wala nang tao sa pook na pinagdausan n~g m~ga pagdiriwang nang
magdaan ang trambiang kinalululanan ni Elsang galing sa pagamutang
pangkalahatan. Sa liwasang Goiti ay madalang na rin ang
nagsisipaghintay n~g trambia, palibhasa'y may kalaliman na ang gabi.
Gayon ma'y patuloy rin kay Elsa ang kanyang balak; sa bahay n~g
kanyang tia Basilia sa San Lazaro patutun~go upang doon, manggising
man, ay wala siyang sukat ipan~gilag at masasabi na niyang siya'y
hindi muna makauuwi sa Pasay pagka't nagtanan na sila n~g kanyang
kairugang lalaki.
--Ako'y hindi mangyayaring makagalitan n~g aking tia Basilia,--ang
kanyang pinagpaparoonan sa gagawin,--kahi't ano ang aking gawi'y
maipagpaparaya niya't ipagtatanggol pa ako sa harap n~g aking kapatid
na walang salang magagalit sa akin.
At habang tumatakbo ang trambiang kinasasakyan niya, ay napaguulitulit
namang sinasabi sa sarili ang ganito:
--Paggaling ni Tirso, na sapilitang mangyayari n~g hindi bibilang n~g
maraming araw, yamang pinatutunayan n~g medikong hindi naman
kalubhaang gaano ang tinamong sugat, ay magiging isang katotohanan ang
aming pagkakasal. At pagkatapos n~g lahat, taas na naman ang noo kong
haharap sa kanila at ipakikilala ang aking nakaisang palad. Kung
gayo'y ¿ano pa ang kanilang masasabi? N~guni't upang huwag magkaroon
n~g daang mapulaan ako't masisi n~g sinomang makatatalos n~g bagay na
ito, kinakailan~gan papaniwalain ko siyang kasal na kami ni Tirso
n~gayon pa.
Walang ulikulik n~gang tumawag sa bahay ni donya Basilia ang mestisang
pawang kasinun~galingan ang laman n~g ulo nang m~ga sandaling iyon n~g
pakikipaglamay sa kasun~gitan n~g gabi.
At pagbubukas n~g pinto n~g kanyang ale, ito'y kaagad niyang hinagkan
sa kamay, tanda n~g paggalang.
N~guni't ang maybahay ang unang nagsalita sa patakang tanong:
--¿Elsa, bakit?
--Dito ako matutulog n~gayon, tia,--ang marahan n~guni't may lambing
na sagot n~g mestisa.
--¿Saan ka nanggaling?--ang siyasat pa ni donya Basilia.
--Wala po ...--tan~ging naipulas sa bibig ni Elsa.
--¿Walang ano? ¿At sino ang iyong kasama?
--Wala n~ga po....
--¡Ang batang ito! ¡Huwag mo akong patayin sa pagaalaala!
--¡Si tia!--at n~gumiti pa si Elsa sa pagbigkas n~g m~ga salitang
ito.--¡Wala po kayong sukat ipagalaala sa pagkaparito kong ito!
--¡Wala raw! Halika n~ga sa loob at dini kita magusap.
Nasok ang dalawa sa isang bulwagang wala nang nakatatanglaw liban sa
isang munting bughaw na _bombilla_ na taang talaga sa pagtulog. At
pagkalikmong magkaagapay sa isang sopang luma, ay muli na namang
nagusisa ang matandang sa mukha ay kinababakasan n~g pagkabagong
gising noon.
--Sabihin mo n~ga, _hija_--anya:--¿bakit ba
hatinggabinghatinghatinggabi'y naparito ka?
--Ibig ko lamang pong dito muna makatulog....
--Ibig mo n~ga, nalalaman ko; n~guni't ¿ano ang bagay n~g pagsusumagi
mo n~g pakikitulog dito? ¿Nakagalitan ka ba n~g kapatid mo, o
nagkaalit kayo ni Dioni?
--Maging alinman po sa riyan ay walang tama. Ako ay hindi sa amin
nanggaling n~gayon, at....
--¿At ano?
--... ¡Ayoko munang umuwi sa aming ilang araw, tia!
--¿Bakit at ano n~ga ang sa iyo'y nangyari?
--Ako po ay....
--Ikaw ay ... ¿ano?
--Ako po'y ... Tia, ¿hindi ba kayo nagagalit?
--¡Lokang bata ito!...
--Ako po ay ... ako po'y ... nagasawa na.
--¿Nagasawa ka?
--Opo, tia....
--¿Nalalaman n~g kuyang mo?
--Hindi n~ga po eh....
--¿At nagtanan ka?
--Opo.
--¿Kanino ka nagasawa?
--Sa isa pong lalaking malaon ko nang katipan....
--¿Pangalan?
--Tirso ...
--¿Apelyido?
--Silveira po.
--¡Tirso Silveira!
Ang matanda ay saglit na nagtun~go n~g tin~gin sa ibaba at nagisip.
Kaginsaginsa'y itinanong:
--¿Hindi ba iyan ang masong animo'y kasintahan ni Teang noong araw?
--¡Tia ...--saka idinukmo ang mukha sa kandun~gan n~g ale, at sa
muling pagan~gat ay idinugtong:--¿Di ba kayo namumuhi sa akin?
--¿Bakit ako namumuhi?--malumanay na ipinakli n~g matanda na ang
isipa'y nagduduklayduklay sa balabalaki n~g kabataan.--N~guni't
linawin mo, Elsa: ¿hindi n~ga ba iyan ang nakagustuhan ni Teang na
sinasabi mo?
--Sa palad po n~g tao, tia, ay Tadhana lamang ang nakapangyayari.
Niloloob po n~g Tadhanang iyan na siya ang aking maging kapalaran....
Si donya Basilia ay natilihan at hindi na nakahuma.
Sumurot nang sandaling iyon sa alaala niya ang naging sanhi n~g
pagkaalis sa bahay na yaon n~g mabait na dalagang kanyang inaanak sa
binyag. At naalaala ring si Elsa ang may kagagawan n~g gayong
nangyari. ¡Napakamakapangyarihan n~ga naman ang dios n~g pagibig sa
puso n~g kabataan!
--¿N~gayo'y saan naroon ang asawa mo?--makasandali'y itinanong n~g
matanda.
--Hindi ko po kasama ...--ang nagaalan~ganing sambot n~g mestisa.
--¿Saan kayo naghiwalay?
--Sa ... ospital po.
--¿Ha?
--Doon ko n~ga po siya iniwan, sapagka't....
--¿Sapagka't ano?
--Nagkaroon po n~g sugat....
--¡Elsa, alangalang sa Dios, ako'y linawin mo!
--Tia, si Tirso po ay nasa pagamutan n~ga, sapagka't sa di namin
hinihintay na sakuna, ay nagtamo siya n~g ilang sugat at bugbog sa
katawan....
--¿Anong sakuna? ¿Hinabol ba kayo? ¿Nagkaroon ba n~g away o basagulo?
--Hindi po, n~guni't nang kami ay nakasakay sa isang kalesa ay biglang
nasagasaan n~g isang dumaragunot na _ambulancia_, ang aming
sinasakyan, at noon di'y napahagis lamang kami sa malayo....
--¡Susmaryosep!
Sumunod sa ganitong napalakas na salita ni donya Basilia ay biglang
nagtaas n~g ulong parang nagulat ang isang matandang babaeng nasa
kabila n~g pinto n~g silid na hinaharap n~g pagkakaupo ni Elsa.
--¡Dios ko!--ang pabulalas na sigaw na narinig n~g dalawang naguusap.
--Kumare,--malakas na tawag ni donya Basilia sa nasa silid.-¿Bakit?
Ang matanda ay muling nahiga, bago tumugon.
--Wala, kumare,--nanaginip lamang pala ako. Para ko bang nakitang ang
anak ko'y nilalapitan n~g tatlong lalaking may sun~gay.
--Panaginip n~ga lamang iyan; matulog na kayong muli.
Nang hindi na tugunin ang ganitong saad ay itinanong naman ni Elsa sa
kanyang ale:
--¿Sino, tia, ang matandang iyon?--ang bulong.
--Si kumareng Magda,--paanas na sagot n~g itinanong.
--¿Si manang Magda? ¿At kailan pa po rito?
--Kaninang tanghali lamang.
--¿At kasama rin po ang pari?
--¡Bah, hindi! Si pari Casio ay wala na sa X ... sa m~ga araw na ito.
Nakainisan daw n~g m~ga tagaroon at pinagusig n~g gayon na lamang
hanggang sa napalipat n~g ibang bayan.
--¡Hm! ¡May tigas din naman pala ang m~ga taga X ... na di nahuhutok
n~g kapangyarihang simbahan!
--N~guni't hindi ganyan ang paghahaka ni kumare,--saka lalong hininaan
ang pagsasalita,--Sa katunaya'y ibinigay sa "La Compañia de Jesus" si
Teang sa himok n~g paring iyon bago napaalis sa X....
--¿At si Teang po ba'y nasa kolehio n~gayon?
--Matagal na; at siyang sadyang dadalawin n~g kanyang ina, itinaon na
lamang tuloy sa pagdating ni Quezon ang pagluwas dito.
--¿Ay bakit naman inalis pa sa "Concordia", gayong sa kolehio't
kolehio rin pala ipapasok?
--Mangyari, ang tika ay magmongha raw.
--¿Diyata po't magmomongha si Teang?
--Siyang himok n~g pari na minabuti n~g ina, at kaipala'y sinangayunan
na rin naman n~g may katawan.
Hanggang dito ang naging salitaan n~g magale, sapagka't si donya
Basilia, na sinasasal na yata n~g antok, ay nagtindig noon din at
ipinagsamang masok sa isang silid ang pamangkin upang makatulog na.
* * * * *
Kinabukasan ay ipinagpaunang sabihin ni Elsa sa kanyang tia Basilia na
huwag muna sanang ipamamalay kay manang Magda, kung ito ay magising
na, ang kanyang pagkapagasawa kay Tirso. Marahil paano't paano ma'y
nan~gun~gunti rin naman siyang maalaman n~g manang na iyon na ang
kanyang nakaisang palad ay dili iba't ang lalaking nan~gibig kay
Teang.
--Hamo't hindi ako kikibo,--ang ayon ni donya Basilia,--n~guni't sa
malaon at madali ay sapilitang mababalitaan niya ang bagay na iyan; at
kung hindi sa iyo o sa akin unang manggagaling ang pagbabalita sa
kanya, ay lalo na siyang magkakamatuwid na maghinanakit o magpalagay
n~g di mabuti sa nangyari.
--Kung sa bagay ay katungkulan kong ako n~ga po ang magsabi, subali't
ako ay nahihiya ...--ang pakli ni Elsang bahagyang natatawa.
--Ang mabuti'y ganito: walang pagsalang yayain kitang dumalaw kay
Teang sa kolehio n~gayong umaga; gawin mo naman, bago ka pumayag, ay
anyayahan siyang sumama sa kanilang dumalaw sa ospital, at kapag
naroon na'y bahala na siyang mapamangha sa kanyang makikita at ikaw
nama'y wala nang gagawin kundi ang sumagot na lamang sa kanyang m~ga
sasabihin.
Pagkasabi nito'y hindi lamang ang mestisa ang natawa kundi pati na
rin ni donya Basilia. Makasandali ay siya namang hinarap n~g matanda
ang pagpapahanda n~g agahan, at si Elsa ay naiwang nakapanun~gaw sa
isang bintanang paharap sa halamanan.
Mapamayamaya pa'y sa lalabas na si manang Magda.
--¡_Ave Maria Purísima_!--ang pagdaka'y ibinati sa nakapan~galumbabang
mestisa,--¡Narito ka pala, ineng!--ang dugtong pa.
--Opo, manang,--magalang at pan~giting tugon naman n~g binati, kasabay
n~g pagpihit n~g mukha sa kumausap.--Kayo po, ¿kumusta naman?
--Mabuti, Elsa, sa awa't tulong n~g Mahal na Birhen,--saka nakipiling
sa kinauupang bangko in Elsa.
--¿Nakapanood ba kayo n~g m~ga kasayahan kagabi?
--Oo. ¡Naku, kay damidaming tao! At nabasa pa tuloy kami sa ulan.
N~guni't ... ang kasayahan ay gayon na n~ga lamang; sanggaano mang
sigla, ay natatapos din.
--Wala po naman yatang anomang bagay rito sa mundo na walang
katapusan, eh....
--Dahil n~ga riyan, kung kaya ako ay walang laging sinisikhay kundi
yaong m~ga may kapakinaban~gan hanggang sa kabilang buhay. Tingnan mo;
kung kaawaan n~g Dios na makaraos sa pagmomongha ang aking anak, wala
nang napakaligayang buhay na gaya n~g tatamuhin ko marahil....
--¡Siya n~ga pala! Si Teang daw ay nasa "La Compañia" para sa ganyang
layon, ¿tunay n~ga po ba?
--¡Bah, talagang buongbuo ang loob ko sa tun~guhing iyang ipinakilala
sa akin ni pari Casio! ¡Iyan ang pinakadakilang magagawa n~g isang
magulang na nagmamahal n~g taos sa kanyang anak na babae!
--N~guni't ang bagay na iya'y naaalinsunod din kaipala sa hilig n~g
may katawan. Marahil ay talagang nasa pagmomongha ang hilig ni
Teang....
--¿At ikaw? ¿Ayaw ka bang magmonghang paris niya?
--Aywan ko po ba; marahil ay madadali ang buhay ko, kapag ako'y
napakulong sa _Beaterio_ at nawalay sa m~ga kasayahan....
--¡Bata ka pa n~ga!
--Ang totoo po, kung ako ang pamimiliin n~g aking dapat na harapin sa
buhay na ito, ay walang salang iibigin ko ang magartista, sapagka't,
sa ganang aki'y ito lamang ang tan~ging daan upang malasap n~g isang
tao ang tunay na katamisan n~g mabuhay sa balat n~g lupa.
Ang huling saad na ito n~g mestisa marahil ay narinig n~g isang
lalaking han~gos na pumasok sa tarangkahan n~g bahay na iyon, kaya't
buhat pa sa may tapat n~g durun~gawan sa lupa ay malakas nang tumawag.
--¡Elsa!
Si Elsa ay hindi sumagot. N~guni't di sasalang nakilala niya agad ang
tinig na yaon, kaya biglang nagitla at pinamutlaan n~g labi.
--¿Sino iyon?--ang painong tanong n~g manang na di nagkaroon n~g
katugunan.
--¡Tia Basilia!--ang ulit pa n~g nasa lupa.
At ang matandang maybahay ay dumun~gaw sa isang bintanang makipot ang
pagkakabukas.
--¡Ikaw pala!--ang nawika pagkakitang kapatid ni Elsa ang dumarating,
saka maliksing humudyat sa pamangking babae n~g hudyat na nawatasan
naman agad n~g mestisa.
--¿Nariyan po ba si Elsa?--ang nagkakanggagahol pang tanong n~g nasa
lupa.
--Narini; magtuloy ka,--at tumawag noon din n~g isang alila at
ipinagutos na buksan ang pinto sa sibi.
Parang dinagukan ang dibdib ni Elsa at, malaong hindi nakapan~gusap,
pagkatalos na ang dumarating ay kanyang kapatid, at sa isang may
baklang titig sa ale'y waring ibinulong: "¿Paano ang idadahilan ko?"
Ilang saglit pa at nagkaharap ang magkapatid sa nasasaksihan n~g
dalawang matanda.
Sa unangunang tin~gin lamang n~g lalaking iyong maputla't waring
hindi nagtikim n~g tulog sa magdamag nanagdaan, ay naibulalas nang
lahat ang tanang ibig sabihin sa kapatid na ipinalalagay na nagkasala.
Si Elsa ay lumin~gon na lamang at nagtapon n~g isang titig na
humihin~gi mandin n~g saklolo sa ale.
Datapwa't si donya Basilia naman ay nalilito sa pagdulang na biglaan
sa isip n~g sukat niyang gawing pamamagitan sa magkapatid.
Si manang Magda, na bahagya nang napansin at napagpugayan n~g lalaki,
ang tan~ging makapagparinig sa dumating:
--Sinusundo mo na yata siya.
Salamat sa winikang itong nagpapahayag n~g pagkawalang malay sa lihim
n~g dalawa, ang maypoot ay nagtimpi at pinilit na tan~gayin n~g isang
impit na buntonghinin~ga ang lahat niyang sukal n~g kalooban. Saka
bumaling sa nagsalita, at sa masayang mukha'y bumati:
--Manang magda, naluwas po pala kayo n~gayon.
--Oo, at ako naman ang dumadalaw rito, yamang sinoman sa inyo'y walang
nagagawi sa aming matagaltagal na.
--Ibig naman daw n~g kumare ko na magkitakita tayong minsan
pa,--ikinatlo ni donya Basilia pagkarinig sa himig n~g ganyang payapa
nang paguusap,--kaya ba pinigil ko na tuloy na dito na matulog si Elsa
kagabi. ¿Nagagalit ka ba sa kanya?--ang tanong pa.
--Hindi po,--itinugong di naiwasan n~g lalaki:--n~guni't kagabi pang
hatinggabi'y kamunti na akong makarating dito sa paghanap sa batang
iyan....
--How, eh saan ba naman mapapatun~go si Elsa kundi rito sa kanyang
tia,--ang saklaw naman ni manang Magda.
Subali't ang mestisa ay hindi nakahuma gaputok man sa sidhi n~g
kalituhang naghahari sa kanyang pagkababae. Napasasalamat siya sa
pagkakataong iyong kaharap si manang Magda at sa maayos na
pagkapamagitan ni donya Basilia; n~guni't nauubos ang kanyang talino'y
hindi niya matutuhan ang kanyang marapat gawin upang ang galit ay
huwag makapanghinaig sa kanyang kapatid, sakaling mapagtalastas na
nito ang nais niyang palitawing siya'y napakasal na kunwa kay Tirso
nang gabing natapos.
Mabuti na lamang at ang kapatid niya ay tila hindi magtatagal at
mananaog din. Narinig niyang nakipagbalitaan sa manang na taga
lalawigan n~g ilang bagay na karaniwan na sa m~ga magkakakilalang
malaong hindi nagkikita. At mapamayamaya pa'y nagpaalam na n~gang
mananaog at di umano'y may iba pa siyang lalakaring bagay na madalian.
--Magagahan ka muna bago ka manaog ha,--ang pigil ni donya Basilia.
--Hindi po, tia, at ako ay nakatapos na,--ang tanggi n~g inaanyayahan.
--¿Baka hindi pa?
--Tunay po.
--¿Bakit n~ga ba hindi mo kami saluhan muna?--ang sabad pa n~g manang.
--Saka na po ako muling magbabalik.
At pagkasambit nito ay matulin nang nanaog n~g hindi man iniwanan n~g
kahi't isang kataga ang kapatid na pinaghanap sa bahay na yaon.
Pagkakain n~g agahan, ang manang ay gumayak nang dadalaw sa anak, at
si Elsa't si donya Basilia ay inabang sumama sa kanya.
--Ako ang may ibig na ipaganyaya sana sa inyo, manang,--ang wika n~g
mestisa.
--¿Ano yaon?--itinanong n~g tinukoy.
--Kami ni tia ay may dadalawin sa ospital heneral n~gayon, at ibig ko
sanang sumama muna kayo sa amin saka na tayo magsamasamang tumun~go sa
kolehio panggagaling natin doon.
--¿Sino ang dadalawing iyon?
--Saka na ninyo makikilala....
--Kung gayo'y magbihis na tayo.
Pagkaganap n~g salitaang ito, ang isa't isa ay nagsipagbihis nang
sabik ang loob sa kanilang m~ga dadalawin.
Sa darating namang humihin~gal si Dioni, na ang pakay ay ang mestisa
ring hindi niya ikinakatulog sa boong magdamag na nagdaan.
--¡Kapatid ko!--ang bati kay Elsang pinagaagawan n~g lungkot at tuwa.
--¡Dioni!--ang sabay yakap na salubong dinatnan.
--Huwag kayong pakain~gay at maririnig kayo,--ang papikpik namang
saway ni donya Basilia, at pinapagkubli muna sa isang silid ang
maghipag na naguusap samantalang nasa isa pang silid si manang Magda
at abalangabala sa pagbibihis.
--¡Akala nami'y kung napaano ka na!--ang nasabi pa n~g mapagalaalang
hipag.
--¡Patawarin sana ninyo ako, Dioni! ...--pakumbaba pang sagot n~g
mestisa.
--N~guni't dito ka pala matutulog ay maanong sinabi mo kahi't sa akin,
nang hindi kami naligalig n~g gayon na lamang.
--Dioni, marahil ay kahulihulihan ko nang pagkakasala sa inyo ni
kuyang ang pagkukulang kong iyan, at inaasahan kong ikaw man lamang ay
hindi pa nauubusan n~g magandang loob na maipagpapaumanhin sa akin.
¿Hindi ba?
--Oo na n~ga, datapwa't ... pinapagalaala mo kaming lubha. Paris
n~gayon: ¡hindi ko maalaman kung saan na nakarating ang kuyang mo sa
kahahanap!...
--Kapapanaog pa lamang niya.
--¿Nanggaling na rito?
--Oo....
--¿Ano ang sabi sa iyo?
--Wala naman. Nakabuti ang pagkakataong narito si manang Magda nang
siya'y dumating. N~guni't gayon ma'y lihim ding naihagis sa akin ang
isang nanglilisik na tin~ging kamuntik nang tumupok sa akin....
--Pasalamat na tayo, Elsa, kung iyon na lamang ... At kung gayong
nagkakita na kayo n~g wala namang sinabi sa iyo, ay hindi na kikibo
iyon. Subali't ¿bakit n~ga ba dito ka nakatulog at di ka na nakauwi?
¡Hindi mo naman dating ginagawa iyan!
--Di ko n~ga dating ginagawa, Dioni, iyan ang totoo. Dahil diya'y
mahuhulaan mo kaipala, na may bagay na nagtulak sa akin sa ginawa
ko....
--¿Maipagtatapat mo ba sa akin ang bagay na iyan?
--Bakit hindi, ay sa ikaw lamang namang talaga ang katapatan ko n~g
aking m~ga lihim.
At noon di'y sinabi na n~ga ni Elsa ang gaya n~g kanyang m~ga
ipinahayag kay donya Basilia: na siya ay napakasal na kay Tirso nang
gabing nagdaan at dahil doo'y hindi na muna siya uuwi sa Pasay.
Dili ang hindi natulo ang luha ni Dioni, pagkarinig n~g m~ga pahayag
n~g kanyang minamahal na hipag.
--¿Ayaw mo bang si Tirso ang maging kapalaran ko?--itinanong mayamaya
n~g mestisa.
--Hindi sa ayaw, kundi. ¡sa di oras ay nagkalayo tayo!--ang lipos
kapanglawang ipinakli n~g hipag.
--Dinaramdam ko, Dioni, n~guni't ... kung dumarating nang ganito ang
sukat n~g tao ay sadya palang hindi maiiwasan.
Sa wakas, nang mapagusapan n~g maghipag ang mabuting paraan n~g
pagpapamalay sa kapatid na lalaki ni Elsa n~g kanyang pagkapagasawang
patanan, ay pinagkaisahan nilang ang pamamanihalain sa gagawing iyon
ay si donya Basilia na, yamang malaki naman ang alangalang at pitagan
niyon sa anomang sabihin nito.
--Gawan mo na lamang sana n~g paraang mapadalhan ako agad n~g ilang
kasuutan,--ang ipinagbiling huli n~g mestisa.
--Hamo't ipasasaglit kong madali rito, samantalang wala sa bahay ang
kuyang mo.
Pagkasambit nito ay lumabas sí Dioni't nagpaalam na kay donya
Basilia. Sa han~gad na masalisihan ang pagkawala sa bahay sa Pasay n~g
kapatid ni Elsa, at upang maparating na maluwag ang damit na kanyang
hinihin~gi, ay minabuti na nitong huwag nang ipagsama sa "Hospital
General" ang kanyang hipag.
Subali, nang si Dioni ay masakay na sa isang trambiang kung
makahagibis ay mistulang hari sa bawa't lansan~gang pagdanan, ay saka
nagunitang hindi pala naibalita sa kanya n~g mestisa kung saan ginanap
ang sinabing pagkakasal. Kaya't naibulong tuloy sa sarili:
--¿Saan kaya sila ikinasal?...