¡APOY!...
Natatakot, sumisigaw, tumatan~gis....
Alan~gang malinaw ang isip at alan~gang nahihibang; unat at taas ang
m~ga kamay na tila nalulunod at tumatawag n~g makasagip; m~ga matang
halos magkanglulusot sa laki n~g sindak, na parang nakakikita n~g
isang kapan~ganyayaang mahirap iwasan; m~ga patak n~g luhang
pabugsobugsong nanaloy sa humpak n~g pisn~gi: mukhang kahabaghabag na
nakikipan~gagaw sa kulay n~g suka; samongsamong na buhok na wari'y
dinaanan n~g matinding buhawi; katawang pumapalag na anaki'y
nagpupumiglas makatakas sa kamay na yumayapos ... iyan ang sa biglaang
paglalarawa'y siyang pagaanyo n~g babaeng yaon na kinabubuntahan nang
umagang iyon n~g dilang pagkagulumihanan sa "Hospital General".
M~ga medikong manakanakang nagtatanong, m~ga _nurses_ walang
matutuhang gawin sa pagaaruga; maraming maysakit na nagban~guna't
lumapit sa isang dulo n~g bulwagang pinagbubuhatan n~g alin~gawn~gaw;
saka iba pang m~ga kawaning takangtaka sa nangyayari, ang m~ga
pan~gunang saksi sa ganyang anyo at m~ga kilos n~g tinurang maysakit
na tumatawag sa n~galan ni Tirso.
At ang sinasabi sa gumagaralgal at pauntolutol na tinig ay nabubuo sa
ganitong m~ga katagang halos di maunawaan gayong maliliwanag:
--¡Asawa ko! ¡Asawa ko! ¿Saan ka naroon? ¿Nahan ang awa mo?...
¡Halika! ¡Tirso! ¡Halika! ... ¡Ikaw lamang ang makapagliligtas sa akin
sa kapahamakang ito!...
--¿Sinong Tirso ang inyong hinahanap?--ang tanong n~g isang
manggagamot na kaharap doon.
--¡Si Tirso Silveira! ¡Ang aking asawa! ... ¡Ay Tirso! ¿Nasaan ka
n~gayon? ¡Parito ka't lin~gapin mo ang aking napagsapit!...
Marinig ito n~g isang _nurse_, ay madali n~gang nanaog na nagtungo sa
silid n~g makatang nasa ibang bahagi n~g gusaling iyon.
Samantala'y patuloy ang m~ga pagtataka, at patuloy ang m~ga
pagsusumigaw n~g abang maysakit na di nagsasabi kung siya ay sino.
--¡Patawarin mo ang aking m~ga pagkakamali! ¡Limutin mo ang aking m~ga
pagkukulang! ¡Oo, Tirso, inaamin ko ang pagkabulag n~g aking paniwala
at ang pagkapatun~go ko sa ligaw na landas! ... ¡Minarapat kong
tumalikod sa layaw n~g mundo at sampu n~g sumpang isinangla sa iyo ay
aking hinamak, sa pagaakalang kabanalang dakila itong aking
pinagsakitang marating! Datapwa't ... ¡hindi pala! ¡Ang _Beaterio_, na
nang una'y itinuring kong isang _Paraiso_ na katatagpuan n~g dilang
luwalhati n~g babaeng banal, ay siya palang tunay na impiyerno sa
balat n~g lupa, isang parusahang kinasasadlakan n~g m~ga nahihibuan
n~g buktot na hatol! ¡Ang m~ga taong itong kung sabihin n~g aking m~ga
ninuno'y matapat na alagad n~g Kabanalang sinugo n~g Dios upang
maghasik sa daigdigang ito n~g malusog na binhi n~g Dakilang Asal, at
di umano pa'y m~ga tagapagakay sa m~ga kinapal na ninitang ginhawa, ay
wala pala kundi m~ga kasumpasumpang kawa n~g Pagpapakunwari na sa
tulong n~g balatkayong Tumpak na Pananampalataya'y nagiging halimaw na
laging uhaw na mapagsamantala sa puri at dan~gal n~g kahima't sinong
mahulog sa kanilang inuumang na lambat! ... ¡Ah, n~gayon ko nakilala
ang malaking pagkakamaling aking nagawa laban sa iyo, asawa ko! ¡Dahil
sa iyong pagkakasapi sa isang Kapisanang di ko nakilala, pagkasaping
ayon sa paring di ko nahulaang may imbot, pala sa aking pagkababae'y
sukat daw upang ikaw'y pangdirihan n~g sinomang gaya kong may loob sa
Dios, minarapat ko ang sa iyo'y lumimot ... pinagsisihan ko n~g gayon
na lamang ang pagkakilala sa iyo ... aking ininis sa sariling dibdib
ang pagsintang tumibok na kusa sa mura kong puso ... at ang
kadalisayan n~g aking pan~gako ay kusang hinamak at pinapagmaliw n~g
lubuslubusan ...! ¡Patawad n~ga, Tirso, ang hinihin~gi sa iyo nitong
asawa mong nagbabalik-loob!...
At, habang hindi naglulubay n~g kasasalita ang babaeng iyon na kahi't
pagbawalan ay para ring di nakaririnig, sa isang hiwalay na umpok n~g
ilang kataong kabilang sa m~ga nalilimpi sa palibid n~g tinurang
babae, ay siya namang pinananayn~gahan ang ganitong pahayag n~g
manggagamot na umaaming siyang kasama sa _ambulancia_ nang gabing
nagdaan:
--Dinatnan kong ang babaeng iya'y walang ulirat na nakalugmok sa harap
n~g pulis na tumelepono rito kagabi; hindi masabi n~g pulis na iyon ni
n~g sinoman sa ilan pa kataong nagmamalas sa kanya, kung siya ay sino
at kung saan galing. Pagdaka'y nakita na lamang daw n~g pulis na
susuraysuray na sumasalubong at napasasaklolo sa kanya, n~guni't
pagkalapit ay bigla na lamang napahandusay. Nang aking siyasati'y may
ilang bugbog sa katawan, na mahihinuhang gawa n~g pagkakahulog mula sa
alinmang mataas na lugal. Ang aming _ambulanciang_ ikinuha sa kanya ay
nakasagasa naman sa raan n~g isang kalesa. At sa banggaang iyo'y isang
lalaki ang nasawi. Walang malaytaong ito'y dinala rin namin, kasama
n~g isang mestisang pagdating dito ay nagpahayag na asawa niya.
Ipinatala n~g tinurang mestisa na ang pan~galan n~g kanyang asawa ay
Tirso Silveira. At n~gayo'y ... ¡hayan at Tirso Silveira rin ang
isinisigaw n~g babaeng iyan!
--¡Kay laking hiwaga!--ang nagpalipatlipat sa isa't isang bibig.
Kapagkuwa'y narinig na namang nagsisisigaw ang babae.
--¡Oh, Tirso! ¡Narito na naman ang halimaw na ganid! ¡Narito't anyong
ako'y gagahasain! ¡Iligtas mo ako, Tirso! ¡Halika!...
Siyang pagsipot sa bulwagang iyon n~g lalaking pinagpatalastasa't
sinundo n~g _nurse_ kasunod si Elsa, si donya Basilia at si manang
Magda.
Pagkairinig sa huling pagibik na iya'y ang manang ang una at boong
liksing nakalapit, n~guni't si Tirso ma'y naroon na ring hawak sa
bisig ni Elsa.
--¡Anak ko!
At sa loob n~g isang pikitmata halos ay tambing nang dinuhapang na
niyakap n~g matanda ang abang maysakit. N~guni't ito ay waring di
nakakikilala n~g tao't parang walang naririnig na anoman. Nasa m~ga
bisig na n~g matanda, ay isang sigaw pa, sigaw na ubos lakas, ang
narinig n~g lahat.
--¿Nasaan ka, Tirso? ¡¡Tirso!!...
Mabilis na tulad sa kidlat, ang tinawag na di pa natatanaw n~g
nagpapagibik ay biglang nagkawala sa, pagkakapigil n~g kaakbay na
mestisa at parang limbas na dumaluhong sa harap niyon, kasabay n~g
tawag na:
--¡Teang!
Si Teang ang maysakit. At sa tawag na ito ay waring natauha't
pinagsaulan n~g lakas n~g katawan at linaw n~g isip.
--¡Ah, si Tirso!...
At noon di'y naghulagpos sa m~ga kamay ni manang Magda at matuling
lumipat sa m~ga bisig n~g makata.
Halos napigil ang paghin~ga n~g tanan sa gayong hindi akalaing
mapanood.
--¿Teang, ano ang nangyari sa iyo?--ang patakang tanong n~g manang,
samantalang ipinan~gan~gamba sa sarili ang pagkabaliw n~g anak, ayon
sa ginawang pagyakap sa lalaking itinuturing na asawa ni Elsa.--¿Bakit
naparito ka? ¡Naku, bunso ko!...
Nagbalik na naman sa bisig n~g ina ang abang si Teang.
--¡Ina ko! ¡Patawarin ninyo ako!...
At ang m~ga labi'y nagpalitan n~g halik: halik n~g anak sa kamay n~g
ina; at halik n~g ina sa noo n~g anak....
--¿Nagkasakit ka ba?
--Hindi po; nguni't ... ¡oh, ang m~ga taong pinaghabilinan ninyo sa
akin! ¡Patawarin nawa sila ni Bathala sa di nila nalalamang kanilang
ginagawa!...
--¿Sinong m~ga tao?--ang pabiglang sunggab ni Tirso.--¿At
nilapastan~gan ka ba? ¡Teang ituro mo at gagawin ko ang nararapat!
--Salamat, Tirso ... Huminahon ka't napawi na ang sigwa....
--¿Lumabas ka bang kusa sa kolehio?--ang tanong na naman n~g inang
manghangmangha sa nangyari sa anak.
--Opo, inang; at sa ginawi kong ito'y inuulit kong, ako'y inyong
patawarin, yamang ito ang tan~ging naging kaligtasan n~g anak ninyo.
¡Ah, ayokongayoko nang mag mongha! ¡Siya n~ga, inang! ¡Mamatay na muna
ako bago muling matira n~g isang saglit sa loob n~g _Beaterio_!...
¡Maano nawang mabunyag na sa lahat n~g m~ga kababayan natin ang
alin~gasaw n~g kabulukang naluluom sa loob n~g m~ga pinid na pinto't
dun~gawan n~g m~ga gusaling ito!--Saka ibinaling sa makata:--Tirso,
n~gayon ko napagtalastas kung bakit inibig mong mapatiwalag ka sa
bakuran n~g Papa ... ¡May labis kang katuwiran!...
Samantala, ang dinaranas na pagpupuyos n~g budhi ni Elsa, habang
nagiging saksi siya n~g lahat at lahat, ay di mailalarawan n~g lalong
bihasang panitik.
May puso n~ga siyang nasasabi'y di niya maalaman kung tumitibok pa
nang sandaling iyon ... Ang m~ga mata niya'y naroroo't nakadilat n~ga,
subali't hindi niya maturol kung may nakikita pa ... Nakikinig siya sa
pook na yaon, n~guni't sa kanyang m~ga tayn~ga'y isang kawang kuliglig
mandin ang nagpapanabay na tumutulig at nagpapalito sa kanyang
isipan....
Datapwa, nang magsalita ang katabi niyang ale na si donya Basilia at
ibulong sa kanya sa anyong tila naninisi ang "¿Anong gusot, Elsa,
itong pinasok mo? ¿Napakasal ka n~ga ba sa lalaking iyan, o ako'y
iyong pinaglalakuan?" ay napukaw ang kanyang kaluluwa't sa kaibuturan
n~g dibdib niya'y nagban~gon ang larawan n~g kapalaran niyang inaamis
ni Teang, pagkaamis na humihin~gi n~g kanyang pagtatanggol, n~g
kanyang paghihiganti, n~g kanyang tanang magagawa....
Sa isang an~gat n~g ulo ay nanglilisik na naipako niya ang kanyang
m~ga panin~gin sa mapagwaging anyo ni Teang sa piling ni Tirso; at
wala siyang makitang anomang karapatang tinataglay n~g babaeng iyon
upang umagaw n~g kaligayahan niya ... Si Teang ay isang babaeng kung
kinasilawan man n~g paghan~ga ni Tirso ay nilimot na naman nito, at
siya--si Elsa--ang sa wakas ay pinagsanglaan n~g lalong mahal na hiyas
n~g puso at pinaghasikan n~g matimyas na punla n~g isang pagibig na
wagas at dalisay. Ang punlang iyo'y inaalagaan ni Elsa na taglay ang
taimtim at tunay na pagmamahal, sa pananalig na sarili niya at
tan~ging siya lamang ang may kapangyarihang maghari sa pagibig n~g
naturang makata ... saka n~gayon sa namamalas niya'y si Teang ang
kayapos n~g m~ga bisig ni Tirso ... ¡Oh, hindi niya mababata!
--¡Tirso, sukat na ang pagbibigay!--ang malakas na wika sa
nan~gan~gatal na tinig.--¡Gunitain mong naririni akong nagmamasid sa
iyo!
Ang lahat n~g mata'y napabaling at sukat sa nagbitiw n~g m~ga katagang
iyang kulog manding sumambulat sa pangdinig ni Teang. At ang
panggigilalas ay lalo nang nagulol at lumaganap sa tanang naroon.
Ang tin~gin ni Elsa at titig ni Teang ay nagkasagupang tulad sa
dalawang sandatang nagkapingkian sa laot n~g paglalamas; dapwa't laban
sa katan~giang likas sa isa't isa, sa pagkakapingking iyo'y si Elsa
ang napipilan wari't siyang nagbaba n~g tin~gin, pagkapalibhasa'y may
nabasa siya mandin sa m~ga balintataw ni Teang na isang katotohanang
kinasilawan niya: ang katotohanan n~g pagkapariwara n~g lahat niyang
pagasa.
N~guni't kay Teang, ang gayong pagyuko ni Elsa ay nagpapanumbalik
naman n~g dati niyang pakikipagpalagayan sa mestisang ito, kaya't
parang hindi dinaanan n~g ulap ang maaliwalas na lan~git n~g kanilang
pagkikilala'y malugod niyang tinawag ang pan~galan nito.
--¡Elsa!--anya, at kasabay ang lapit na idinugtong:--Naniniwala akong
kaya ka naririto'y dahilan sa akin, ¿hindi ba?
--Isinama lamang ako ni tia ...--ang may lungkot na pakli n~g mestisa.
--¿Ang ninang ko pati ay naririto?--at noon di'y pinagala ang tin~gin
sa dami n~g taong nakapalibid, at hinanap si donya Basilia.
--Naririto ...--bahagya nang naitugon ni Elsa.
--¡Ah, ninang!--ang boong tuwa't pananabik na ibinati pagkakita sa
hinanap, at pagdaka'y tinakbong niyakap at hinagkan sa kamay,--¡Anong
himala't naparito tayong lahat!
Walang kumibo sa m~ga kaharap. Lahat ay nasa panonood at pagtataka.
Sa katotohanan, ang m~ga kilos ni Teang nang umagang iyon ay naging
kapunapuna't malayo sa dati niyang asal. Marahil ay gawa n~g lagnat na
nadama n~g inang umaapoy sa kanyang katawan.
Hindi hinihintay ni manang Magda na ang kanyang anak na babaeng
pinalaki sa mabuting turo ay mamasdan niyang yumupyop na gayon sa
dibdib n~g isang lalaking sa pagkabatid niya'y asawa pa naman n~g iba,
ni Elsa. Si donya Basilia man nama'y natitilihan din n~g gayon na
lamang, sa dahilang hindi niya maubos liripin sa sarili kung ano't
itong lalaking sinasabing asawa ni Elsa ay siya pa namang ipinagibang
kilos n~g mabait na babaeng kanyang inaanak sa namamalas n~g mestisang
iyong dapat sanang masakita't magubos n~g kaya sa paguusig. At si Elsa
naman, sa kanyang sarili, ay lalo nang may malaking ipinagiba.
Kaikailan man ay hindi siya nan~gimi sa harap ni Teang kundi nang m~ga
sandaling yaon. Samantalang si Tirso, habang nagtatagal n~g pagmamalas
sa kaibigibig na alindog n~g babaeng unang nagkapan~galan sa kanyang
puso, ay lalo nang napapatdahan n~g dila't sa laki n~g galak na
lumulunod sa kaluluwa'y hindi makabigkas n~g isa mang kataga.
Subali't si Teang ay patuloy sa pagpapahan~ga....
Si Elsa't si donya Basilia ay hinawakan sa kamay at iniagapay sa
kinatatayuan n~g inang si manang Magda sa harap n~g makata. At ang
sabi pagkatapos:
--Inang, ninang, kaibigang Elsa ... huwag kayong mamangha sa
ipakikilala ko: ang lalaking pinaghabilinan ko n~g aking kapalara'y
naririto: si Tirso Silveira.
--¡Teang!--ang halos panabay na nasambit n~g tatlo.
--Huwag kayong magalaala: kasal na po kami....
--¡Hindi manyayari!--ang bigla't patiling hadlang n~g mestisang
mistulang pinagdaupan n~g lan~git at lupa sa sandaling iyon.
--Nangyari na, Elsa ...--malumanay na tugon ni Teang.
--¡Pangahas!--ang bulalas na wika n~g nasasakitang mestisa, at
umanyong duduhapan~gin ang kanyang katun~go.
--¡Dios ko!--ang tili n~g manang.
--¡Elsa!--malakas na tawag naman ni donya Basilia.
Siyang pamamagitan ni Tirso.
--Elsa ...--anya sa mahinahong pamimigkas.--Nalalaman kong si Teang ay
para mong tunay na kapatid at dati kayong matalik na magkaibigan.
Nalalaman ko rin na ang kaligayahan at kapalaran n~g isa sa inyo ay di
lamang hindi ipagdaramdam ni ikaiinis n~g isa pa, kundi bagkus
ikalulugod n~g walang pasubali. At kung sakasakali mang may
nagkukulang sa sinoman sa inyong dalawa, ang pagkukulang na iya'y
ipinagpaparaya rin alangalang sa katalikan n~ga n~g inyong pagsasama.
Elsa, ¿hindi mo ba ikinalulugod ang kaligayahan n~g kaibigan mong si
Teang?...
--Tirso ...--boong lumbay na ipinakli n~g mestisa,--¿diyata ba't isa
ka pa sa magpapainom n~g lason sa akin sa tulong n~g matatamis na
bulaklak n~g dila? ... At parang di alumanang sa palibid nila'y hindi
kakaunting tao ang nagmamasid at nakikimatyag; ay isinusog pa sa
nan~gan~gatal na, tinig:--Tapatin mo ako, Tirso: ¿hindi na ba ikaw ang
Tirsong sinanglaan ko n~g lalong mahalagang hiyas n~g aking puri at
nagdulot sa puso ko n~g pagasang balang araw ay sasayurin ko ang
walang hanggang ... kaluwalhatian?
--¡Tirso ko!--ang sabat ni Teang na waring ... nagpaalaala n~g isang
mahalagang tungkulin.
--Pumayapa ka, Teang,--ang salo n~g makata, bago pumihit na muli sa
mestisa.--Elsa, ang m~ga nalilihis na hakbang ay di nararapat
ipagpatuloy. Kung tunay na ako'y pinahahalagahan mo, ay inasahan kong
iyong paiirugan ang isa kong samo: magpatawaran na tayo....
--¿Magpatawaran? ¿Ibig mo bang sabihi'y ipalupig ko sa babaeng, iyan
ang aking dilang pagasa?...
--Hindi, Elsa; subali't ... ipinagtatapat kong taglay ni Teang ang
boong karapatan sa narinig mong kanyang sinabi.
--¿At nahihibang ka ba?...
--Nahihibang ay hindi; datapwa't ... kinikilala kong ang isa't isa sa
atin, Elsa, ay may kanikanyang pagkakasalang marapat patawarin n~g
pinagkasalanan.
--¡Pagkakasala! ... ¿Anong pagkakasala ang ibubuhat mong aking nagawa
pagkatapos na tupdin ko ang tanang itinitibok n~g aking puso sa
pagkakilala sa iyo?--At sa pagsasalita n~g ganito'y; naramdaman n~g
mestisang untiunting nagdidilim ang kanyang m~ga panin~gi't
bahabahagyang nanglalabo ang kanyang pangwatas.
--Elsa, sa dakong iyan n~ga may bagay na dapat tayong kilalanin: na
ang pakikipagtalik sa babae, kung minsan, ay nagiging paglalaro n~g
apoy at sa ating pagkikilala ay sinasabi ko sa iyong ako ... ay
nadarang, nasalab, napaso. Dahil dito'y patawarin mo n~ga ako, at sa
lahat at lahat ay pinatatawad naman kita....
Ganap nang naglaho ang tanang namamalas n~g m~ga balintataw ni Elsa.
At sa isang pikit-mata'y pabiglang nagbulalas n~g matunog na sigaw.
--¡Apoy! ...--saka nilabnot ang buhok at taas ang dalawang bisig na
humarap sa madla,--¡Apoy na nakapapaso ang babae! ¡Ang babae'y
nakadadarang, nakatutupok! ... ¡Ha-ha-ha-ha! ... ¡Tabi kayo't naito ang
apoy! ¡Ang apoy! ... ¡Ha-ha-ha-ha-ha!...
At ang kahabaghabag na mestisa, ay naging baliw sa isang saglit....
Walang paalam, pasugod, tumatakbo at han~gos, sumisigaw at kumukumpas,
humahalakhak at walang nakikilala, walang naririnig ... ang abang si
Elsa ay nagmistulang bagong Sisa sa dahas n~g dagok n~g kasaliwaang
palad na kanyang kinamtan....
Matulingmatuling naba at lumayas sa pagamutang iyon na animo'y
salaring tumakas sa bilangguan, n~g sa likura'y nilisang ayaw mang
pansinin ang di magkamayaw na tawag nina donya Basilia, manang Magda
at n~g iba pang may paglin~gap sa kanya....
¡Kahambalhambal na naging wakas n~g sawingpalad na mestisang kung
nakagawa man n~g malulubhang kamalian, ay walang iba kundi yaong
ibinubuyo at iniuupat n~g isang pagibig na walang kapantay sa
kasidhian!...