Pan gwrddodd Mari gyda fi,
Ei dagrau redent fel y lli;
Hi deimlai'n ddedwydd ar un llaw,
Ac o'r tu arall, ofn a braw
A lanwai'i bron. Hi ddwedai'r oll
Oedd yn ei theimlad yn ddigoll;
Agorai'i bron, can's roeddwn i
Yn gyfaill mebyd iddi hi.
Datodai glo ei chalon fawr,
A dwedai'i thywydd imi'n awr,
A'r fath onestrwydd yn ei phryd
Nes teimlwn i'm teimladau i gyd
Yn toddi'n llwyr; a gwenau hon
A wnaent i minnau wenu'n llon,
A gweld ei dagrau'n treiglo'n lli
A sugnent ddagrau 'nghalon i.
Ond pan yn tynnu tua phen
Ei chwedl brudd, fy ngeneth wen
A ddwedai, gyda'i llygad du
Yn saethu teimlad ar bob tu,--
"O fel yr ofnwn wg fy mam,
Yr hon a'm gwyliodd ar bob cam:
A balchder gyda thanllyd serch
A'i gwnaeth yn ffol uwch ben ei merch.
"Priodi a wnaethum heb wybod i mam--
'Roedd hynny, 'rwy'n addef, yn bechod a cham;
Ond beth oedd i'w wneud, a pheth ddaethai i'm rhan,
Pan oedd cariad mor gryf, a minnau mor wan?
Ni allwn gyfaddef i mam er y byd,
Ond wedi priodi, ni aethom ynghyd
I ofyn maddeuant ei mynwes dinam,
Ond serch wedi'i gloi erbyn hyn oedd gan mam.
"Hi allodd gau y drws a'i gloi
Ar ol ei merch, a medrodd droi
Clust fyddar at fy ymbil taer,
A dweyd yng ngolen'r lleuad glaer,--
'Gan iti fynnu'th ffordd bob cam,
A chroesi 'wyllys gref dy fam,
Dos gydag ef, yr hoeden ffol,
A phaid a dychwel byth yn ol.'"
Fe wylai Mari'n hidl fan hon,
Agorodd holl argaeau'i bron,
A d'wedai,--"'Nawr, fy nghyfaill pur,
Cyn darfod adrodd chwedl fy nghur,
A wnewch chwi addaw'r funud hon
I gloi y chwedl yn eich bron
O wydd pob dyn trwy'r byd;
Er imi dynnu arnaf gam,
Ac er im' ddigio mynwes mam,
Fy mam oedd hi o hyd.
"Aeth heibio flwyddyn gron, fy ffrynd,
A holl dafodau'r lle yn mynd
Yn gyflym gyda'm hanes prudd,
A mam rhy falch o ddydd i ddydd
I geisio clirio'i geneth wen,
A cheisiai gadw i fyny'i phen
Drwy fynd i'r eglwys yn ei du,
Fel pe buasai'i geneth gu
Yn gorwedd yn ei thawel fedd,
Lle gorffwys pawb mewn hun a hedd."
Un noson oer, mewn gaeaf du,
Eisteddwn ar fy aelwyd gu,
Gan wylio'r marwor mawn a choed
Yn syrthio'n lludw wrth fy nhroed,
Yn ddrych o ddynion llon eu gwedd
Yn goleu i ddiffodd yn y bedd.
Fy meddwl grwydrai'n rhydd a ffol.
Pan yn ddisymwth o'm tu ol
'Roedd swn cerddediad!--pan y trois,
Mi glywn fy enw mewn acen gyffrous,
A phwy oedd yno ger fy mron
Ond Mari a'i baban ar ei bron!
Ei llygaid gloewon, gleision, mawr,
A safent yn ei phen yn awr;--
Edrychai i'r tywyllwch prudd
Fel pe buasai'n gweld ynghudd
Ysbrydion ei mwynderau gynt
Yn gwibio o'i chylch ar gyflym hynt!
Dechreuai ddweyd ei chwyn a'i chais
Mewn math o anaearol lais,
A theimlwn fel pe buasai ddelw o faen
Yn sefyll,--yn edrych,--a siarad o'm blaen.
"Mi eis at ddrws fy mam yr ail waith,
Ac eilwaith trodd fi ffwrdd;
Yr unrhyw galed, oeraidd iaith,
Oedd yno yn fy nghwrdd.
"Mi ddaliais hyn fel arwr glew,
Can's 'roedd fy nghalon fel y rhew,
Ond pan y gwgodd f'anwyl fam
Wrth wel'd fy maban baeh dinam,
Aeth cleddyf trwy fy mron yn syth--
Mae'r archoll hwnnw yno byth.
"Ac am fy ngwr--fy anwyl John,
'Roedd ef ar wyllt bellderau'r donn;
Un dydd wrth fynd am dro o'r dref,
Ni gawsom ffrae, a ffwrdd ag ef.
Nis gallswn weithio yn fy myw,
Na phlygu'm glin o flaen fy Nuw;
'Doedd dim ond troi yr adeg hon
A'm baban tyner ar fy mron
At mam;--ond honno, er fy nghur,
Oedd fel y garreg yn y mur.
Fy Nuw a wyr fel snddais i
O dan ei geiriau cerrig hi;
A'r oll o'm serch yr adeg hon
Oedd yn fy maban ar fy mron."
Fe beidiai Mari lefaru yn awr,
A minnau yn edrych yn syn ar y llawr;
Ac fel mewn eiliad--'roedd fy ffrynd
A'i baban serchus wedi mynd!
Deallais wedyn iddi droi
Ei gwyneb tua Llundain bell,
Pan nad oedd mam na neb i roi
I'w mab a hithau gynnes gell.
O! pwy all ddweyd na meddwl chwaith
Ei theimlad ar y brif-ffordd faith,
Heb ddillad cynnes am ei chefn,
A'i chalon FU'n llawn serch drachefn,
Gan chwerw drallod, honno wnaed
Mor oer a'r brif-ffordd dan ei thraed.
'Roedd pob anadliad roddai hon
Yn sugno ochenaid ddofn o'r bron,
A phob cam roddai 'n tynnu gwaed
O'i thyner flin ddolurus draed.
O gam i gam, o awr i awr
Cyrhaeddyd wnaeth i'r ddinas fawr;
Ac ar y palmant caled, oer,
Llewygu wnaeth yng ngolau'r lloer.
Yr oedd hi'n nos, ac nid oedd neb
A sychai chwys ei dwyrudd wleb
Heblaw y gwynt, ac ni wnai ef
Ond chwiban heibio hyd y dref.
Ond pan oreurai'r wawr y ne'
Daeth rhyw Samaritan i'r lle,
A chodai hi fel delw wen,
A rhoddai bwys ei thyner ben
Ar fron tosturi,--a'r baban bach
A gysgai hun ddiniwaid iach,
Ar hyd y nos flinderus faith
Ar fron mor oer a'r garreg laith.
Aeth ef a'r ddau yn ol i'w dy,
A'i wraig drugarog, serchus, gu,
A'u hymgeleddai gyda serch
A chydymdeimlad calon merch,
Gwreichionen olaf bywyd brau
Gyneuai'n ol dan law y ddau.
Deffroai Mari gyda hyn
I gael ei hun mewn gwely gwyn,
A gwen trugaredd uwch ei phen
Yn edrych ar ei dwyrudd wen.
Nid oedd gan wr a gwraig y ty
(Lle dodwyd Mari),--blentyn cu,
A gall mai dyna'r rheswm pam
Y carai'r rheiny gael y fam,
Er mwyn cael gwylio'i baban bach
Yn tyfu'n llencyn gwridog, iach.
Dechreuai'r bychan chwareu'n rhydd,
A rhosyn iechyd ar ei rudd,
A gweithiai'r fam a chalon rwydd
Wrth weld ei gobaith yn ei gwydd
Yn tyfu'n hogyn gwyneb crwn,
A'i serch ymglymai o gylch hwn.
* * * * *
Awn heibio i flynyddau maith,--
Fe dyfai'r llanc,--gwnai'r fam y gwaith,
Ac ni fu'r blwyddau meithion hyn
Heb ambell smotyn hafaidd, gwyn.
Edrycha'i llanc yn hoew a chryf,
A'i natur fywiog, hoenus, hyf,
A godai awydd yn ei fron
I fynd yn forwr nwyfus, llon;
Dychmygai nad oedd unrhyw ddor
Yn agor iddo ond y mor.
Fe deimlai'i fam, a theimlai'n flin,
Ond ni ddaeth gair dros drothwy'i min,
A'r bore ddaeth i'r llanc dinam
I rwygo'i hun oddiwrth ei fam.