(1) „Homologe structuur.” Er bestaat in het wetenschappelijk
taalgebruik een groot verschil tusschen homologie en analogie. Homoloog
noemt men die deelen, welke volgens het zelfde algemeene type gebouwd
en op de zelfde wijze met de overige deelen verbonden zijn, en dus uit
een vergelijkend anatomisch oogpunt met elkander overeenkomen, al
verschilt hun gebruik geheel. Zoo zijn b.v. de hand van een mensch, de
vleugel van een vledermuis, de graafpoot van een mol homoloog, evenzoo
de zwemblaas van een visch en de longen van een zoogdier. Twee soorten
vertoonen dus een homologe structuur, wanneer de deelen waaruit het
lichaam van de eene bestaat, homoloog zijn met de deelen van het
lichaam van de andere. Bij eene en de zelfde soort merkt men tusschen
de beide seksen een homologe structuur op. Analoog noemt men die
deelen, welke tot de zelfde functie dienen, al komen zij uit een
vergelijkend anatomisch oogpunt volstrekt niet overeen. Zoo zijn b.v.
de vleugels van een vogel analoog met die van een vlinder, daar beide
dienen om te vliegen, en is, hoewel beide pooten zijn, de poot van een
vogel volstrekt niet homoloog met die van een vlinder [52]; evenzoo
zijn de longen van een zoogdier analoog met de kieuwen van een visch,
daar beide ademhalingswerktuigen zijn, enz. Twee deelen kunnen
natuurlijk ook tegelijkertijd homoloog en analoog zijn, b.v. de armen
van een mensch en de voorpooten van een aap, de vleugels van een vogel
en die van een vledermuis, enz.
Ook in één en het zelfde dierlijke lichaam merkt men op, dat sommige
deelen, volgens het zelfde type gebouwd, op de zelfde wijze met andere
deelen verbonden en dus homoloog zijn. Zoo zijn b.v. de wervels
homologe deelen, evenzoo de ribben. In dezen zin zijn de voorste
ledematen van een gewerveld dier homoloog met de achterste, en de
linkerhelft van het lichaam met de rechterhelft. R. Owen noemt deze
soort van homologie homotypie en bezigt het woord homologie alleen bij
vergelijking van overeenkomstige deelen van verschillende soorten of
seksen.
(2) „Rudimentaire organen.” Gelijk aan de lezers van het „Ontstaan der
Soorten” en van het „Varieeren der Huisdieren en Cultuurplanten” bekend
is, merkt men dikwijls op, dat organen, die bij de eene diersoort in
geheel ontwikkelden toestand voorkomen en tot bepaalde functiën dienen,
bij andere soorten in groei achtergebleven en door onvolledige
ontwikkeling ook in vorm veranderd zijn. Somtijds hebben zij dan bij
die tweede soort geen of gering nut, ja kunnen in enkele gevallen zelfs
schadelijk worden; zij zijn om zoo te zeggen slechts daar als
vertegenwoordigers der ontwikkelde organen en bewijzen de eenheid van
type der twee soorten. Dergelijke onvolledig ontwikkelde deelen noemt
men rudimentaire organen. Evenzoo komen sommige organen die bij de eene
sekse goed ontwikkeld zijn, bij de andere gewoonlijk slechts in
rudimentairen toestand voor (b.v. de zogklieren bij den mensch). Ook
vindt men bij volwassen individu’s organen, die gedurende het foetale
leven goed ontwikkeld waren, in rudimentairen staat terug. Zoo zijn de
vasa aberrantia van de ballen bij den man en de zoogenaamde lichamen of
organen van Rosenmüller bij de vrouw rudimenten van de corpora
Wolffiana of primordiaalnieren van den embryo. Evenzoo zijn, wanneer
men bij een en het zelfde individu homotype organen vergelijkt, bij het
eene sommige deelen slechts rudimentair aanwezig, die bij het andere
volkomen ontwikkeld zijn. Zoo zijn de beentjes van het staartbeen
slechts rudimenten van wervels.
Ten vorigen jare heeft W. Pfitsner een anatomische verhandeling, „Die
kleine Zehe”, uitgegeven, waarin hij er op wijst, dat de kleine teen
bij den mensch rudimentair begint te worden. Deze teen behoort
eigenlijk uit drie kootjes te bestaan, maar bij 36% der Duitschers zijn
de beide laatste kootjes met elkander vergroeid (hoewel de grens er
tusschen nog zichtbaar is) en wel in den regel aan beide voeten, bij
ruim 41% der vrouwen en 31% der mannen. De druk van het schoeisel kan
de oorzaak hiervan niet zijn (tenzij men hier aan de overerving eener
verworven eigenschap mag denken), daar deze vergroeiing even veelvuldig
voorkomt bij embryo’s (van de vijfde maand af) en bij kinderen van 1–7
jaar als bij volwassenen, en daarenboven behooren de personen, wier
lijken op de snijkamers kunnen worden onderzocht, zelden tot die
kringen der maatschappij, welke gewoon zijn nauwe schoenen te dragen.
Het eindresultaat zal wel zijn, dat op den duur de kleine teen bij
allen slechts uit twee kootjes zal bestaan, en naar schrijver meent,
zou dit de eerste stap zijn tot volkomen rudimentair worden van den
kleinen teen. Schrijver acht het terecht wenschelijk, dat deze in dit
opzicht ook bij volken die geen schoenen of sandalen dragen, wordt
onderzocht. Hij wijst er op, dat men ook bij levenden door strekking en
buiging van den kleinen teen gemakkelijk kan onderzoeken of de laatste
kootjes daarvan al dan niet met elkander vergroeid zijn.
Een der merkwaardigste rudimentaire organen, dat ook bij den mensch
voorkomt, is de zoogenaamde pijnappelklier, door Descartes nog voor „de
verblijfplaats der redelijke ziel” gehouden.
In 1886 is door de Graaf [53] en Spencer [54] gelijktijdig aangetoond,
dat de zoogenaamde pijnappelklier (epiphyse) in de hersenen het
rudiment is van een derde oog, dat bij de vroege voorouders der
gewervelde dieren als zoodanig werd gebruikt. Bij sommige fossiele
amphibieën (Labyrinthodonten) en hagedissen komt in den schedel een gat
voor (een rudiment daarvan is bij de levende dieren dezer klasse de
zoogenaamde parietaalopening), waar de gezichtszenuw met de epiphyse
was verbonden. Bij de embryo’s der tegenwoordige amphibieën en
reptielen begint het derde oog zich als een blaas aan het uiteinde van
een veelal lang uitgegroeiden steel te ontwikkelen, maar wordt later
door de hersenvliezen geheel van zijn steel gescheiden. De steel
verandert daarna in de epiphyse en uit het oog wordt bij de amphibieën
de zoogenaamde Stiedasche voorhoofdsklier gevormd, die bij de geboorte
onder de epidermis in de lederhuid ligt, terwijl het bij de reptielen
als een uit cellen bestaande blaas, die nog pigment en een soort van
lens bezit, tusschen de hersenvliezen blijft liggen. Uit den steel
ontwikkelt zich na de afsnoering de pijnappelklier. Bij den hazelworm
(Anguis fragilis) herinnert de genoemde blaas zeer aan het oog van
hoogontwikkelde ongewervelde dieren (b.v. inktvisschen).
Spencer vond bij Hatteria punctata (een Nieuw-Zeelandsch reptiel) en
later ook bij Iguana, Cameleon vulgaris en Lacerta agilis het derde
oog, klein maar duidelijk herkenbaar en volkomen ontwikkeld, ofschoon
de lens troebel is, en door een gezichtszenuw met de epiphyse
verbonden, in de zoogenaamde parietaalopening liggen. Een dikke laag
bindweefsel scheidt het van de huid, die de parietaalopening bedekt.
Ofschoon die huid ter plaatse der opening naar binnen gedrukt is, kan
het derde oog ook bij deze dieren dus niet meer tot zien dienen. Ook
Spencer merkt de gelijkenis met het oog van sommige ongewervelde dieren
op („Nature”, 13 Mei 1886).
Uitvoeriger besprak Spencer zijn ontdekking in „Quart. Journ. of
Microsc. Science”, vol. 27, waar hij de resultaten van zijn onderzoek
bij 29 soorten van hagedissen mededeelt en bewijst, dat men hier zeer
zeker met een rudimentair, tegenwoordig in ontwikkeling achteruitgegaan
orgaan te doen heeft.
Reeds vroeger had Rabl. Rückhard er op gewezen, dat bij de reusachtige
zeehagedissen uit de liasformatie in de parietaalopening een zintuig
had gelegen, dat ongetwijfeld met de epiphyse in betrekking stond en
volgens hem waarschijnlijk tot waarneming der stralende warmte had
gediend.
De Zwitsersche geleerde Béraneck geeft toe, dat het parietaalorgaan bij
de reptielen eens als derde oog heeft gefungeerd, maar houdt het er
voor, dat het alleen bij die klasse der gewervelde dieren zich tot een
gezichtswerktuig heeft ontwikkeld en bij de overigen een andere functie
heeft.
Leydig, die reeds zeventien jaren geleden het bedoelde orgaan waarnam,
hield het niet voor een gezichtswerktuig, maar rekende het tot de
huidzintuigen, hetgeen door Spencers ontdekking van een directe
zenuwverbinding daarvan met de epiphyse bij Hatteria enz., wat de
reptielen aangaat, voor weêrlegd mag worden gehouden. Leydig wijst
daarbij op de bijzondere ontwikkeling der voorhoofdsklier bij de
visschen uit de groep der Scopeliden, waar die geheel gelijkt op de
zoogenaamde „nevenoogen”, welke ook bij andere visschen, gelijk
Chauliodus, voorkomen en op de bij de enkelvoudige oogen der
arthropoden en de bij andere ongewervelde dieren aangewezen gevallen,
waarbij gezichtsorganen en beker- of knopvormige organen zoo kunnen
samenhangen, dat men, om zich deze betrekking duidelijk te maken, zijn
toevlucht heeft genomen tot de uitdrukking overgangszintuigen.
Er bestaan ongetwijfeld bij sommige andere dieren zintuigen, die de
mensch mist (zie J. Lubbock, „Sense in Animals”, 1889), en zulke
zintuigen kunnen ook bij de stamouders der gewervelde dieren hebben
bestaan. Van de indrukken en wijze van werking van zintuigen die wij
missen, kunnen wij ons evenmin een heldere voorstelling maken als een
blindgeborene van het licht of een geboren doofstomme van het geluid.
Bij de Scopeliden zijn de nevenoogen zeker geen gezichtsorganen, maar
dienen als lichtgevende organen, waardoor haar in de duistere diepten
van den Oceaan het zien mogelijk wordt gemaakt (Emery, „Die
augenähnlichen Organe der Fische”, Bonn, 1881; „Reports of the
Scientific Results of the Expedition of the Challenger, Zoology”, vol.
XXII).
Waarschijnlijk zal eens blijken, dat het derde oog homoloog is met de
pigmentvlek van Amphioxus en het oog der Ascidiënlarven. [55] Het feit,
dat er in de pijnappelklier zelfs bij den mensch nog een rudiment van
bewaard is gebleven, is een sterk bewijs voor den samenhang der
gewervelde dieren en van ’s menschen afstamming van een lageren vorm.
(3) „te beginnen met den heer Boucher de Perthes.” De Fransche geleerde
Boucher de Perthes was de eerste, die de aandacht vestigde op
voortbrengselen van menschelijke nijverheid, die tot een geologisch
tijdvak, ouder dan het tegenwoordige (het postpliocene tijdvak of
diluvium) opklimmen. Hij gaf in 1847 in zijn „Antiquités Celtiques et
Antédiluviennes” beschrijvingen en afbeeldingen van zeer ruw bewerkte
vuursteenen wapenen uit het diluvium der Somme-vallei, na in 1846 in
zijn werk „De l’Industrie Primitive ou les Arts et leur Origine” reeds
te hebben medegedeeld, dat hij dergelijke wapenen aldaar gevonden had.
Men sloeg eerst weinig geloof aan zijne bewering, tot de waarheid
daarvan in 1853 door Dr. Rigollot en later door de Engelsche geleerden
Dr. Falconer, Joseph Evans en Joseph Prestwich, die een onderzoek op de
plaats zelve instelden, boven allen twijfel verheven werd. Deze
vuursteenen wapenen zijn voor ons even ontwijfelbare bewijzen van ’s
menschen bestaan in de voorwereld, als de voetstappen der wilden het
voor Robinson Crusoë waren van het bezoeken van zijn eiland door andere
menschen. Zij zijn, om met een Engelsch hoogleeraar te spreken, even
duidelijke producten van menschelijke nijverheid, als de messen van
Sheffield. Boucher de Perthes had ook het geluk de eerste te zijn, die
een deel van een menschelijk geraamte—de beroemde onderkaak van
Moulin-Quignon—in een gestratifieerde diluviale laag ontdekte.
Merkwaardige en overtuigende bewijzen voor het bestaan van den mensch
gedurende het postpliocene tijdvak zijn de later gevonden, door
tijdgenooten vervaardigde, afbeeldingen van diluviale dieren, onder
anderen van den holenbeer (Fig. 4) en van den mammouth (zie de
steendrukplaat in het Album der Natuur 1867, blz. 366).
Dat niet alleen in de Oude Wereld, maar ook in Amerika de mensch reeds
gedurende het diluvium tegelijk met uitgestorven diersoorten leefde, is
volkomen zeker. In mijn artikelen over „De Voorhistorische Menschen in
Amerika” („Album der Natuur”, 1870 en 71) heb ik daaromtrent reeds het
een en ander medegedeeld. In 1889 heeft Dr. Abbott op de vergadering
van de „American Association for the Advancement of Science” een
overzicht gegeven van de tot het jaar toe in Noord-Amerika gevonden
wapens en werktuigen uit den oudsten steentijd of palaeolithische
periode. [56] De gewichtigste vondsten zijn bij Trenton aan de „Little
Falls” (Minnesota) en in het dal van de kleine Miami bij Loveland
(Ohio) gedaan. Op het ras, waaraan deze steenen wapens en werktuigen
moeten worden toegeschreven, komen wij later terug. Abbott bewijst, dat
het eind der ijsperiode slechts het minimum van tijd aangeeft, die
tusschen het tijdvak der palaeolithischen mensch in Noord-Amerika en
den tegenwoordigen tijd is verstreken. De erosie van de rotskloof
waardoor de Niagara stroomt, is eerst begonnen, nadat de ruw bewerkte
vuursteenen van Trenton en Madisonville in den bodem bedolven waren.
Gedurende den ijstijd werden gedeelten van Noord-Amerika door den
mensch bewoond, wiens tijdgenooten o.a. de mastodon, de mammouth en het
sedert veel verder naar het noorden terug geweken rendier waren.
Op nog ouder sporen van den mensch in Californië, die tot het tertiaire
tijdvak opklimmen, komen wij later terug.
(4) Zie Charles Lyell’s beroemd werk over de oudheid van den mensch,
door Dr. T. C. Winkler in onze taal overgezet, onder den titel van „De
Geologische Bewijzen voor de Oudheid van het Menschelijk Geslacht”,
Zalt-Bommel, bij Joh. Noman en Zoon, 1864.
(5) Het uitvoerigst, duidelijkst en grondigst bespreekt Haeckel den
oorsprong, de afstamming en ontwikkelingsgeschiedenis van den mensch in
zijn „Anthropogenie oder Entwickelungsgeschichte des Menschen.
Gemeinverständliche wissenschaftliche Vorträge über die Grundzüge der
menschlichen Keimes- und Stammes-geschichte”, waarvan de derde
omgewerkte uitgaaf in 1877, bij W. Engelmann te Leipzig verscheen. Een
achtste omgewerkte en uitgebreide uitgaaf van de „Natürliche
Schöpfungsgeschichte” verscheen in 1889.
(6) „Correlatie.” Hieronder verstaat men, gelijk aan de lezers der drie
vorige deelen van Darwin’s Biologische Meesterwerken bekend is, het
feit, dat zoowel bij den mensch als bij de dieren sommige deelen in zoo
innig verband met elkander staan, dat wanneer het eene zekere
wijzigingen vertoont of abnormaal ontwikkeld is, zulks ook met het
andere het geval is, zonder dat wij ons in de meeste gevallen
rekenschap van de oorzaak kunnen geven. Vooral homotype deelen
vertoonen correlatie; wanneer een individu b.v. aan de linkerhand meer
dan vijf vingers heeft, zal het meestal ook aan de rechterhand een even
groot aantal bezitten (Correlatie tusschen de beide homotype
lichaamshelften), en daarenboven ook aan de voeten dikwijls een
abnormaal aantal teenen hebben (Correlatie tusschen de homotype voorste
en achterste ledematen). Een voorbeeld hiervan vindt men in de achtste
aanteekening op dit hoofdstuk. Ook het feit, dat een abnormaal
ontwikkeld lichaamsdeel meestal in zijn afwijking den normalen bouw van
een ander daarmede homotyp deel teruggeeft, draagt den naam van
correlatie. Als b.v. de spieren van den arm abnormaal ontwikkeld zijn,
vindt men er dikwijls den normalen bouw van de spieren van het been in
terug en omgekeerd ook niet-abnormaal ontwikkelde deelen vertoonen
correlatie, daar bepaalde wijzigingen in het eene met overeenkomstige
wijzigingen in het andere gepaard gaan. Zoo bestaat er bij den mensch
correlatie tusschen het haar, de huid en de oogen. Personen met donker
gekleurde huid hebben toch gewoonlijk donker haar en donkere oogen,
terwijl blond en vooral rood haar gepaard gaan met bijzonder blanke
huid en lichte oogen. Evenzoo gaat groote lengte der ledematen
gewoonlijk gepaard met groote lengte van het hoofd en van het lichaam,
en het geheele dier neemt rankere vormen aan, zooals wij aan onze
windhonden kunnen opmerken. Zie verder over Correlatie: Hoofdstuk II
van dit werk en het „Varieeren der Huisdieren en Cultuurplanten”, Ned.
Vert., Deel II, blz. 370.
(7) Misvorming ten gevolge van „stilstand in de ontwikkeling.” De
Duitschers noemen dit „Hemmungsbildung.” Wanneer volwassen individuen
misvormingen vertoonen, die bij den embryo of den foetus op zeker
tijdstip zijner ontwikkeling normaal voorkomen, dan wordt zulks
toegeschreven aan een storing, een stilstand in de ontwikkeling van het
misvormde orgaan, die begonnen is op het tijdstip, waarop den embryo of
de foetus normaal den waargenomen vorm vertoont. Op elke 500 menschen
vindt men er b.v. gemiddeld één met een hazenlip, nog minder vindt men
er, die een dubbele hazenlip hebben; eindelijk zijn er nog zeldzamer
voorbeelden van verhemelten, die zoo zijn gespleten, dat de neusholte
met de mondholte samenhangt. Dit zijn allen echter vormen, die ieder
mensch gedurende het foetale leven heeft doorloopen. De enkele en
dubbele hazenlip, het gespleten verhemelte van sommige menschen zijn
derhalve misvormingen ten gevolge van stilstand in de ontwikkeling
(Hemmungsbildungen).
(8) „Reduplicatie van deelen.” Er worden soms, zoowel bij de dieren als
bij den mensch individu’s geboren, die zekere deelen in grooter getal
bezitten, dan zulks in normalen toestand bij de soort waartoe zij
behooren, wordt waargenomen. Zoo zijn dikwerf kinderen waargenomen, die
aan handen of voeten een grooter aantal vingers of teenen bezaten, dan
gewoonlijk. Het sterkst mij hiervan bekende geval is dat van een
persoon, die aan elken voet 12 teenen en aan elke hand tevens 12
vingers had (Hyrtl, „Handboek der Topographische Ontleedkunde”, Ned.
Vertaling van Dr. E. Hanlo, Deel II, blz. 626). Een ander voorbeeld van
een dergelijke reduplicatie van deelen leveren ons de tepels. „De
gevallen van overtallige borsten of tepels naast de normale, of in de
okselholte, in de lies, op den rug enz. zijn bij het vrouwelijke
geslacht zeer dikwijls waargenomen” (ibid., Deel I, blz. 529). Soms
heeft ééne klier zelfs meer dan éénen tepel.
(9) „Terugkeer tot een vroeger en ouder type van organisatie.” Het
atavisme berust meestal op een stilstand in de ontwikkeling
(Hemmungsbildung). Volgens de denkbeelden van de voorstanders der
ontwikkelingstheorie toch beantwoordt de reeks van ontwikkelingsphasen,
welke een diersoort gedurende het foetale leven doorloopt, verkort aan
die, welke de soort zelve bij haar ontwikkeling heeft doorloopen. Een
merkwaardig voorbeeld van atavisme door stilstand in de ontwikkeling
bij den mensch leveren de zoogenaamde microcephalen, waarover Carl Vogt
een uitnemende verhandeling heeft geschreven. Op zeker tijdstip van
zijn ontwikkeling bezit de menschelijke foetus hersenen, die niet meer
ontwikkeld zijn dan die van een aap. Heeft op dit tijdstip een
stilstand in de ontwikkeling plaats, dan wordt er een kind geboren, dat
de laatste ontwikkelingsphase van den menschelijken typus niet heeft
medegemaakt, een kind, dat atavisme, dat in zijn hersenen den normalen
toestand der hersenen van de naaste stamouders van het menschelijk
geslacht vertoont, een microcephaal of aapmensch (deze laatste
uitdrukking is door den volksmond gevonden). Zijn de hersenen van
dergelijke microcephalen aapachtig ontwikkeld, hun gelaat is
menschelijk, maar vertoont het type van een zoo laag en dierlijk
menschenras, dat de laagste Papoea van den tegenwoordigen tijd in
vergelijking zeer ontwikkeld mag heeten. De zoogenaamde Azteken, ook
hier te lande rondgevoerd, waren niets anders dan dergelijke
microcephalen, die een roodhuid tot vader en een negerin tot moeder
hadden. (Zie over de Microcephalen de bekroonde prijsverhandeling van
Carl Vogt in „Archiv für Anthropologie”, Bd. II, Brunswijk, 1867, blz.
129–285, met 26 groote steendrukplaten, 74 afbeeldingen van schedels
bevattende.)
(10) Hoogst merkwaardig zijn in dit opzicht de afbeeldingen, die Vogt
in het eerste deel zijner „Vorlesungen über den Menschen”, Giessen,
1863, geeft. Zie aldaar Fig. 36, 37, 61, 62, 67, 69. Het zal wellicht
niet ongepast zijn, hier een kort overzicht te geven van den strijd,
die voor ettelijke jaren over het maaksel der hersenen bij den mensch
en de apen tusschen Professor Owen aan de eene en Prof. Huxley en vele
andere geleerden aan de andere zijde plaats had, een strijd, waarin de
Nederlandsche hoogleeraren Schroeder van der Kolk en Vrolik zich
bijzonder onderscheidden. Tot het jaar 1857 waren alle beroemde
ontleedkundigen, die zich met het maaksel der hersenen van de apen
hadden bezig gehouden, Cuvier, Tiedeman, Sandifort, Vrolik, J. G. St.
Hilaire, Schroeder van der Kolk, Gratiolet enz. het daarover eens, dat
die hersenen volgens het zelfde type waren gebouwd als die van den
mensch. In 1857 echter beweerde Owen in een in het tijdschrift van de
Linnean Society afgedrukte verhandeling, dat de hersenen van de apen
zich van die van den mensch zouden onderscheiden, doordat de groote
hersenen bij de eersten de kleine niet geheel overdekken (als men ze
van boven beschouwde) en door het gemis van den achtersten hoorn der
zijdelingsche hersenholte en van den Hippocampus minor. Huxley kwam
hier tegen op, en het bleek dat Owen ongelijk had. Owen beriep zich
onder anderen op een afbeelding, door Schroeder van der Kolk en Vrolik
van de hersenen van den chimpanzee gegeven, doch waarvan de
onnauwkeurigheid door Gratiolet was aangetoond. Schroeder van der Kolk
en Vrolik verklaarden echter, dat zij, hoewel groote tegenstanders van
alle vormen van de leer der trapsgewijze ontwikkeling, de waarheid
boven alles lief hadden; dat zij daarom, op gevaar af van steun te
geven aan theorieën, die zij bestreden, het hun plicht achtten openlijk
te protesteeren tegen het misbruik, dat Owen van hun autoriteit maakte,
en de volkomen juistheid van de kritiek van Gratiolet erkenden. Zij
gaven daarenboven nieuwe en juiste afbeeldingen van de hersenen van den
orang en toonden het werkelijk bestaan van de betwiste deelen in een
der zittingen van de Academie van Wetenschappen te Amsterdam aan, met
het gevolg, dat „la présence des parties contestées y a été
universellement reconnue par les anatomistes présents à la séance.” De
onjuistheid der beweringen van Owen werd daarenboven door meerdere
dissecties van hersenen van vele verschillende aapsoorten door Prof.
Huxley zelf, door Prof. Rolleston F. R. S., de heeren Marshal F. R. S.,
Flower en Turner, allen ontleedkundigen, volkomen bewezen. De
onnauwkeurigheid der eerste afbeelding van Schroeder van der Kolk en
Vrolik was daaraan te wijten dat het nageteekende voorwerp in alcohol
werd bewaard, en daardoor de deelen waren misvormd.
(11) „Man is subject like other animals, birds and even insects to that
mysterious law, which causes certain normal processes, such as
gestation as well as the maturation and duration of various diseases to
follow lunar periods.”
Het beste voorbeeld van een normaal proces dat aan maandelijksche
perioden is gebonden, leveren ons de maandstonden der vrouw. Zwangere
vrouwen lijden soms, ten tijde dat de maandstonden zouden moeten plaats
hebben, aan witten vloed. Men heeft ook maandelijks periodiek
terugkeerende neusbloedingen en maagbloedingen waargenomen, die dan de
plaats der maandstonden bekleeden. Darwin schijnt echter werkelijk aan
een geheimzinnig verband tusschen den loop der hemellichamen en de
lichaamsverrichtingen van menschen en dieren te hebben geloofd en het
periodiek terugkeeren van sommige normale en abnormale verschijnselen
met de omwenteling der maan om de aarde in verband te hebben gebracht.
Hij tracht daarvan in Hoofdstuk VI zelfs een verklaring te geven. Deze
meening komt ons hoogst onwaarschijnlijk, ja onhoudbaar voor. Die
perioden toch zijn bij verschillende individu’s van verschillende
lengte. Zoo zijn er vrouwen, die elke veertien dagen, andere, die
slechts om de zes weken menstrueeren. Ook bij het zelfde individu zijn
die perioden niet altijd volkomen regelmatig.
(12) Boitard (aangehaald door Houzeau, „Facultés mentales des Animaux”,
1872, tome I, blz. 399) verhaalt, dat in den Jardin des Plantes te
Parijs, een choak-kama (Cynocephalus porcarius) uit zijn kooi ontsnapte
en den oppasser Richard gevaarlijk verwondde, zoodat niemand hem durfde
naderen. De dochter van Richard, die de voorliefde van den aap voor
haar kende, liep naar den anderen kant van de kooi, riep een jongen die
dicht daarbij aan het werk was en verzocht dezen haar een kus te geven.
Toen de aap hem dit zag doen, uitte hij een verschrikkelijken kreet van
jaloerschheid en sprong in de kooi om den jongen door de tralies heen
te straffen.
Leo quoque odoratu mulieres a viris distinguit, atque his illas
praeferre videtur. Narravit mihi domitor quidam animalium, se leonis in
caveam non ingredi solere, antequam mulieris menstruantis pollutum
panniculum sub veste sua abscondidisset; qua re leonis animum adeo
leniri dixit, ut leonis (non esurientis) caveam intrare minime
periculosum esset. Panni odor igitur, superans odorem masculinum,
efficere videtur ut leo virum odorari nequeat, atque domitorem, ut ita
dicam, feminam oleat. Misschien beweerde derhalve ook Plinius niet ten
onrechte, dat een leeuw mannen meer dan vrouwen aanbrult. (Plin.,
„Hist. Nat”, lib. VIII, cap. XIX, 16).
(13) Merkwaardig zijn in dit opzicht de waarnemingen van A. R. Wallace,
die gedurende meer dan drie maanden een levend jong van een orang-oetan
bezat. Zie: „Insulinde: het Land van den Orang-Oetan en den
Paradijsvogel”, door Alfred Russel Wallace; uit het Engelsch vertaald
en van aanteekeningen voorzien door Prof. P. J. Veth, Amsterdam, P. N.
van Kampen, 1870, Deel I, blz. 73 v.v.
(14) De dieren, die het meest op den mensch gelijken, zijn de apen. Elk
spiertje of zenuwtje van den mensch vindt zijn homoloog deel bij den
aap. Niet alleen komt het skelet om zoo te zeggen beentje voor beentje
overeen; of liever, niet alleen verschillen de skeletten der
verschillende aapsoorten onderling meer, dan zij van dat van den mensch
verschillen, maar ook in alle andere deelen van de bewerktuiging vindt
men de meest merkwaardige overeenkomst. Zoo vindt men b.v. de fijne
ribbetjes op de binnenzijde onzer vingers op die der apen weder, en de
rangschikking dier ribbetjes gelijkt bij hen meer op die bij den
mensch, naarmate de aapsoort in andere kenmerken meer tot den mensch
nadert. Van alle dieren zijn behalve den mensch de apen de eenigen, die
aan de extremiteiten, zoogenaamde tastlichaampjes (corpuscula tactus),
de organen van onzen tastzin, bezitten, de eenigen, wier oog de fovea
centralis en de gele vlek op het netvlies (macula lutea) vertoont; ook
het wezenlijk deel van het inwendig gehoorwerktuig stemt bij de ware
apen in alle belangrijks punten volkomen overeen met dat van den
mensch; bij de halfapen of Lemuriden daarentegen, en bij de overige
dieren wijkt het daarvan geheel af. Het tandstelsel, een zoo belangrijk
zoölogisch kenmerk, gelijkt bij de apen der Oude Wereld meer op dat van
den mensch, dan op dat van de apen der Nieuwe Wereld. De wijfjes van
sommige apen zijn de eenige dieren die maandstonden hebben, evenals de
vrouw.
De apen die het meest op den mensch gelijken, en zich o.a. door het
volkomen gemis van een staart kenmerken, noemt men de anthropomorphen
(van ἄντηρωπος mensch, en μορφὴ vorm). Tot de anthropomorphen worden
gebracht: de Gorilla en de Chimpanzee, die alleen in het westen van
tropisch Afrika worden gevonden, de Orang oetan, tot Borneo en Sumatra
beperkt, en de langarmige apen of Gibbons, die in Achter-Indië en in
het Aziatisch gewest van Insulinde leven. (Zie: Insulinde, door A. R.
Wallace, Nederl. vertaling van Prof. Veth, Deel I, blz. 12).
De apen zijn vierhandig, dat wil zeggen, dat zij vier handen hebben. Op
het eerste gezicht zou men denken, dat hierin de apen hooger zijn
georganiseerd, dan de mensch, daar de hand een hooger ontwikkeld orgaan
is, dan de voet. Maar ook hier geldt de oeconomische wet van de
verdeeling van den arbeid; twee functies in één orgaan vereenigd,
wijzen op een lager staand organisme. De voet is het werktuig van het
gaan, de hand is een grijpwerktuig. Hierin is dus de mensch den aap
vooruit.
Echter is de scheiding tusschen mensch en aap hierin niet zoo scherp,
als men wellicht gelooft. De voet van den mensch vormt een
veêrkrachtigen boog, waarop het gewicht van geheel het lichaam rust;
maar op dezen regel zijn vele uitzonderingen. Men weigert in onze
legers vele zoogenaamde platvoeten en de voet van den neger vormt geen
ontwikkelden boog. Er zijn ook overgangen ten opzichte van het gebruik
van den grooten teen: bij de lagere rassen kunnen de voeten bijna als
handen worden gebruikt; de Nieuw-Hollanders sleepen bv. met hun voet
lansen van 10 voet lengte achter zich. Bij den gorilla begint de voet
zich te welven, de vingers der achterhanden worden een soort van
teenen, en Huxley merkt terecht op, dat de voet van den gorilla minder
verschilt van dien van den mensch, dan van die der andere apen.
Het valt eigenlijk te betwijfelen, of men wel het recht heeft, een
enkele aapsoort vierhandig te noemen. Neemt men als kenmerkend verschil
tusschen hand en voet aan, dat bij den laatsten de groote teen niet
opponibel aan de overige teenen is, dan zijn de achterhanden der apen
geen voeten. Neemt men echter de inwendige anatomische structuur als
kenmerk aan, dan zijn de achterhanden der apen evenmin handen als de
voeten van den mensch. De menschelijke voet onderscheidt zich van de
hand door de volgende anatomische verschillen.
1o. Door de rangschikking der beenderen van den voetwortel.
2o. Doordat de buigende en uitstrekkende spieren der teenen kort zijn,
dat wil zeggen, dat de vleezige deelen dier spieren niet liggen in het
been, dat met den voorarm overeenkomt, maar in den rug en de zool van
den voet, die met den rug en de palm van de hand overeenkomen.
3o. Door het uitsluitend bezit der spier, die men peronaeus longus
noemt.
Nu heeft Huxley aangewezen, dat de achterhanden der apen in deze drie
kenmerken met de voeten van den mensch overeenkomen. De tegenwerping
van Lucae, dat de twee laatstgenoemde kenmerken ook aan de achterpooten
van den leeuw worden waargenomen, kan het feit niet ontzenuwen, dat de
achterste ledematen van den aap werkelijk op de zelfde wijze van de
voorste ledematen onderscheiden zijn als die van den mensch. De term
vierhandig is dus eigenlijk verkeerd, en de zoölogen, die zoo
verschillende wezens als den zeehond, den leeuw en den beer tot de
zelfde orde brengen, hebben niet het minste recht om den mensch, als
tweehandig, van de orde der vierhandigen te scheiden. Deze laatsten
zijn ook tweehandig, en wij moeten dus terugkeeren tot het denkbeeld
van Linnaeus, en den mensch met de apen in ééne orde, die der Primaten,
vereenigen. [57] Zie over dit punt Huxley, „Evidence as to Man’s Place
in Nature.”
In 1886 verscheen te Parijs het werk van J. Deniker, „Recherches
anatomiques et embryologiques sur les singes anthropoïdes.” De
schrijver kwam ook daarin tot het resultaat, dat zoowel bij den embryo
als bij het volwassen individu, de verschillen tusschen den mensch en
de hoogere apen niet grooter zijn dan die tusschen deze laatsten en de
lagere apen.
(15) „Cloaca.” Hieronder verstaat men de gemeenschappelijke holte,
waardoor bij de Monotremata (de laagste orde der zoogdieren), de
vogels, reptielen en amphibieën en ook bij sommige visschen (de
Selachieërs en Lepidosiren) zoowel de vaste als de vloeibare
uitwerpselen worden afgevoerd, omdat daarin zoowel het uiteinde van het
darmkanaal als de pisleiders en de geslachtsopeningen uitmonden.
(16) „Compensatie van groei.” Hierdoor verstaat men, dat, als een deel
zich buitengewoon ontwikkelt, andere deelen doorgaans slecht zijn
ontwikkeld. Zoo gaat b.v. een buitengewone ontwikkeling der
lichaamsharen bij den mensch dikwijls gepaard met onvolkomenheden in
het tandstelsel (vergelijk aanteekening 20, blz. 48); mannen, wier
zogklieren zoo ontwikkeld zijn, dat zij melk geven, hebben weinig
ontwikkelde geslachtsdeelen (vergelijk aanteekening 27, blz. 50).
Evenzoo schijnt de ontwikkeling van den schedel en van de hersenen die
van den staart en zelfs van het aangezicht te belemmeren en sleept de
ontwikkeling van een hoornachtigen bek de verdwijning der tanden met
zich. De buitengewoon sterke ontwikkeling der achterste ledematen gaat
dikwijls gepaard met bijzonder kleine voorste ledematen (b.v. bij den
Kangoeroe, de Struisachtige Vogels, enz.)
(17) „Oceanische eilanden.” Oceanische eilanden zijn die, welke in den
ruimen Oceaan verre van het vasteland liggen en van dit laatste door
diepe zeeën zijn gescheiden. Men noemt ze aldus ter onderscheiding van
de Continentale, welke laatsten in de nabijheid van het vasteland zijn
gelegen en gewoonlijk door ondiepten daarmede samenhangen, zoodat men
ze als door natuuromwentelingen daarvan afgescheurde stukken kan
beschouwen. De continentale eilanden zijn meestal langwerpig van
gedaante, bezitten geologisch dikwijls het karakter van de naburige
kusten van het vasteland en hun fauna vertoont met die van dit laatste
een grootere of geringere overeenkomst. De oceanische eilanden zijn òf
boven den zeespiegel uitstekende toppen van onderzeesche gebergten en
van vulkanischen aard, òf koraaleilanden; zij bezitten soms eigene
diersoorten en hun fauna kenmerkt zich door volkomen gebrek of groote
armoede aan zoogdieren (behalve vledermuizen) en vorschachtige dieren
(Batrachii); zij zijn meestal rondachtig van gedaante en liggen
gewoonlijk ook in cirkelvormige groepen bijeen, terwijl de continentale
eilanden dikwijls reeksen vormen.
(18) Ik heb opgemerkt, dat als men het oor van personen die dit uitwas
niet bezitten, op de aangeduide plaats bevoelt, men aldaar dikwijls nog
als laatste spoor er van, een klein kraakbeenig knobbeltje kan
bemerken.
Deze punten aan het oor schijnen de verbeeldingskracht van het publiek
sterk te hebben getroffen. Een recensent in „Nature” (April 6, 1872)
stelt voor ze angulus Woolnerianus te noemen. Darwin schreef aan
Woolner („Life and Letters”, chapt. VIII), dat zeker Duitscher trotsch
was ze zeer ontwikkeld te bezitten, en Darwin een photogram van zijn
ooren wilde zenden!
(19) „De membrana nictitans of het derde ooglid.” Bij de dieren,
waarbij het goed ontwikkeld is, is het zichtbaar als een verticaal
geplaatst vlies aan den binnenhoek van het oog, aan de achterzijde van
de twee horizontale oogleden.
(20) Nog sterker worden deze verschillen in behaardheid, wanneer men
verschillende menschenrassen met elkander vergelijkt. Het is bekend,
dat er stammen bestaan, die geen of bijna geen baard bezitten.
Daarentegen leeft aan de monden van den Amoer en vooral op de
Kurilische eilanden en het Japansche eiland Jesso, een volksstam, de
Aino’s genaamd, wier geheele lichaam bijzonder ruig en met zwarte of
rosse haren bedekt is. De zeer dichte, dikwijls twee voet lange baard
van de mannen van dezen stam bedekt om zoo te zeggen het geheele gelaat
met uitzondering van neus en oogen.
De dwergstammen, die Stanley op zijn tocht tot ontzet van Emin pacha in
het groote woud aan den Congo aantrof, zijn met haren van meer dan een
centimeter lengte bedekt.
In Birma leeft een sterk behaarde familie, (door Darwin in het
„Varieeren der Huisdieren en Cultuurplanten” vermeld) die op den rug
nog langer en zwaarder haar bezit dan op de borst, en zoo een
hoofdkenmerk van de beharing der zoogdieren teruggeeft. Wallace
(„Contributions to the Theory of Natural Selection”. London, 1870)
beschouwt dit echter eerder als een monstruositeit, dan als een echt
atavisme, omdat ook het aangezicht, het voorhoofd en de ooren geheel
met haar bedekt, en de tanden zeer onvolkomen ontwikkeld zijn. Wij
moeten tegen het eerste argument aanvoeren, dat bij de zoogdieren die
nog lager dan de apen staan, en ook onder deze zijn er ongetwijfeld,
die aan een voormaligen toestand van het type mensch beantwoorden
(vergelijk Hoofdstuk VI van dit werk), het aangezicht, het voorhoofd,
en het grootste gedeelte der ooren met haren bedekt zijn.
(21) „Vibrissae.” Eigenlijk zijn dit lange, stijve, dikke haren, die
aan de lippen van vele zoogdieren gehecht zijn, en tot wier wortel
takken van het vijfde zenuwpaar (nervus trigeminus) loopen. Het zijn
tastorganen en men heeft waargenomen, dat katten ongeschikt worden om
muizen te vangen, als men ze wegsnijdt, en dat konijnen zich zonder
behulp der oogen door middel van deze haren in enge gangen een weg
weten te banen. Soms komen dergelijke tastharen in de wenkbrauwen voor.
(22) „Bronstijd.” Ten einde de voortgaande ontwikkeling der menschheid,
van haar eerste verschijning in Europa af tot den historischen tijd
toe, goed te kunnen uiteenzetten, hebben de archaeologen drie
hoofdtijdperken aangenomen, die echter onmogelijk scherp begrensd en
vaneengescheiden kunnen worden, maar integendeel allengs in elkander
overgaan en altijd onderling door overgangstijdperken zijn verbonden.
Deze drie hoofdtijdvakken zijn: 1o. De Steentijd, gekenschetst door
volkomen onbekendheid met de metalen; 2o. De Bronstijd, zoo genoemd,
daar het metaal, dat voornamelijk werd gebruikt, het brons was en men
het ijzer nog niet kende; 3o. De IJzertijd, die den overgang vormt tot
de historische tijden.
(23) „Rendiertijdperk.” Daar de steentijd zeer lang geduurd heeft en
overgangen tot zeer verschillende trappen van beschaving bevat, wordt
hij in drie afdeelingen onderscheiden, waarvan de beide eersten tot in
het postpliocene of diluviale tijdvak (het geologische tijdvak, dat het
onze voorafgaat) reiken. Deze drie afdeelingen zijn: 1o. De Oudste
Steentijd of het Tijdperk van den Mammouth en den Holenbeer; 2o. De
Middelste Steentijd of het Tijdperk van het Rendier en de overige
Noordsche Dieren; 3o. De Jongste Steentijd of het Tijdperk der
Huisdieren en Geslepen Steenen Werktuigen. Men noemt dezen laatsten
Steentijd ook wel Neolithische Periode en wat daaraan voorafgaat
Palaeolithische Periode.
Aan den jongsten steentijd sluit zich de Bronstijd aan. Het wordt meer
en meer zeker, dat men vóór het tijdperk van den mammouth een nog
ouderen, Tertiairen Steentijd moet aannemen. Zie over dat alles: le
Hon, „l’Homme Fossile en Europe”, Paris et Bruxelles, 1868 (liefst niet
de zeer slechte Nederl. Vertaling), Ch. Lyell, „De Geol. Bewijzen voor
de Oudheid van het Menschelijk Geslacht”, Nederl. Vertaling van
Winkler, mijn brochure, „De Voorhistorische Mensch in Europa”, ’s
Gravenhage, 1869 en mijn bewerking van Dr. Büchners „Feiten en
Theorieën”, Amsterdam, Warendorf, 1888.
(24) De Guanchen waren de oorspronkelijke bewoners der Canarische
eilanden en met de Berbers (Kabylen) verwant. Ook bij Egyptische
mummiën komt de hier besproken opening zeer veelvuldig voor.
(25) Dit schijnt vooral in hooge mate het geval te zijn geweest bij de
menschenrassen, die gedurende het postpliocene of diluvatie tijdvak
Europa bevolkten. Bijna alle menschelijke geraamten of onderdeelen van
geraamten uit dat tijdvak die tot dusverre gevonden zijn, vertoonen in
het eene of andere opzicht toenadering tot lagere, en wel meer bepaald
tot aapachtige vormen. Als voorbeelden daarvan zullen wij hier iets
omtrent een zestal dergelijke overblijfselen mededeelen, namelijk
omtrent het menschelijk geraamte uit de grot in het Neanderdal, omtrent
den schedel van Eguisheim, de onderkaak van la Naulette, de onderkaak
uit het Schipkahol in Moravië, de menschelijke geraamten uit de grot
van Eyzies in Périgord en die uit de grot „Betche aux Roches” bij Spy
(provincie Namen) in België, die allen worden gebracht tot den tijd,
dat de mammouth en vele andere uitgestorven diersoorten nog in Centraal
Europa leefden.
Nabij Dusseldorf ligt een diepe bergkloof, het Neanderdal geheeten. In
een in dat dal gelegen kleine grot ontdekte Dr. Fühlrott in 1857 een
menschelijken schedel, die door een leemlaag van anderhalf meter diepte
werd bedekt. Waarschijnlijk lag het geheele geraamte aldaar bedolven,
maar de werklieden hebben bij het uitgraven door onoplettendheid
waarschijnlijk een groot deel der beenderen weggeworpen; want men heeft
slechts de grootste kunnen verzamelen.
Er zijn geleerden geweest, die betwijfelden, of de Neanderdalbeenderen
werkelijk van een mensch uit het postpliocene tijdperk afkomstig waren,
omdat men in de grot volstrekt geen beenderen van uitgestorven
diersoorten vond. De leem in de grot kwam echter volkomen overeen met
die, waarin men in andere grotten beenderen van uitgestorven
diersoorten aantreft; de beenderen van den Neanderdalmensch kleven
sterk aan de tong en zijn met kleine puntjes bezet, die, met de loupe
onderzocht, dendriten bleken te zijn; in de nabijheid van de grot
eindelijk heeft men in den zelfden leem beenderen van den mammouth en
den holenbeer gevonden. De meeste geologen hielden het er daarom steeds
voor, dat zij wel degelijk aan een tijdgenoot van deze dieren hebben
toebehoord, en sedert het bekend worden der beenderen uit de grot bij
Spy kan zulks niet meer worden betwijfeld.
Van den Neanderdalschedel (Fig. 5) zijn slechts het voorhoofdsbeen, de
beide wandbeenderen, een gedeelte van een slaapbeen en het bovenste
gedeelte van het achterhoofdsbeen bewaard gebleven. Hij kenmerkt zich
door een buitengewone ontwikkeling der voorhoofdsboezems, dat wil
zeggen, door het sterk vooruitspringen der wenkbrauwbogen, die door een
diepe groeve van het voorhoofd gescheiden zijn (dit is ook een kenmerk
der anthropomorphe apen), de schedelbeenderen zijn buitengewoon dik,
het voorhoofd is smal en zoo weinig ontwikkeld, dat het bijna de helft
overschrijdt van den afstand, die in dit opzicht tusschen een
hedendaagsch Europeaan en een volwassen [58] chimpanzee bestaat (Fig.
6); zulk een mensch zou, bij zijn leven gezien, bijna geen voorhoofd
hebben vertoond; de indrukken der kauwspieren op de slaapbeenderen zijn
zeer ontwikkeld, hetgeen op een groote ontwikkeling der kaken wijst.
Prof. Schaaffhausen, die in Müller’s Archiv etc. 1858 een hoogst
interessante verhandeling, getiteld: „Zur Kenntniß der ältesten
Rassenschädel”, heeft geplaatst, merkt daarenboven op, dat de beenderen
der armen en beenen van den Neanderdalmensch naar verhouding even lang
zijn als die van een hedendaagsch Europeaan van de zelfde lengte (de
Neanderdalbeenderen hebben aan een individu van middelbare grootte
toebehoord), maar dat ze veel dikker zijn dan deze, terwijl daarenboven
de sterke ontwikkeling der spierindruksels op die beenderen bewijst,
dat het individu, waarvan het skelet afkomstig is, in de
noodzakelijkheid verkeerde zijn spieren veel meer te gebruiken en te
oefenen dan wij.
Prof. Schaaffhausen meent, dat de Neanderdalschedel een minder
ontwikkeld verstand aanduidt, dan dat van de door de natuur het meest
misdeelde negerstammen, met andere woorden, dat het de bestiaalste van
alle bekende menschenschedels is.
Huxley zegt van dezen schedel o.a. het volgende: „Hoe men dezen schedel
ook moge beschouwen, overal zien wij apen-kenmerken, die hem tot den
aapachtigsten van alle bekende schedels maken”; en wat verder: „De
Neanderdalbeenderen kunnen echter op geenerlei wijze worden beschouwd
als overblijfselen van een menschelijk wezen, dat het midden houdt
tusschen mensch en aap. Zij bewijzen het bestaan van een mensch, van
wiens schedel men kan zeggen, dat hij eenigermate tot den apentypus
terugkeert, zooals bij sommige tuimelaars [59] de vederen van hun
oorspronkelijk ras, de wilde duif (Columba livia) zich opnieuw
vertoonen.”
De schedel van Eguisheim bestaat uit een menschelijk voorhoofdsbeen en
wandbeen, die door Dr. Faudel in het löss (een diluviale kleilaag) van
de Rijn-vallei te Eguisheim nabij Colmar zijn gevonden. Deze
overblijfselen waren vergezeld van beenderen van het reuzenhert, den
mammouth en den Europeeschen bison (Bison Europaeus). Hij komt in zijn
kenmerken bijna volkomen met den Neanderdalschedel overeen, maar is nog
veel minder gewelfd (Fig. 7).
P. Belsanti („Studi sur alcuni Carratteri Regressive del Cranio
Humano”, „Archivio per l’Anthropologia”, 1888) heeft de volgende
kenmerken, die bij de lagere menschenrassen veelvuldig en bij de
hoogere slechts zeldzaam voorkomen, als de gewichtigste aapachtige
kenmerken van den menschelijken schedel aangegeven: 1. Duidelijke
veelhoekigheid van den schedel; 2. Atrophie der neusbeenderen; 3.
Hoefijzervorm van het beenig verhemelte; 5. Zeer ontwikkelde
beenlijsten; 6. Eenvoudigheid der schedelnaden; 7. Groote ontwikkeling
van het voorhoofduitsteeksel des slaapbeens; 8. Achterovergebogen
vleugels van het wiggebeen; 9. Wormsche beentjes in het wiggebeen; 10.
Naar achteren toe geregeld in grootte toenemen der kiezen.
De onderkaak van la Naulette (Fig. 8) is door den heer Edouard Dupont
in 1866 in de grot van la Naulette nabij Dinant gevonden. De bekende
anthropoloog Broca heeft in een der zittingen (30 Aug.) van het
palaeo-anthropologische Congres te Parijs van 1867 een merkwaardig
betoog over deze onderkaak gehouden, waaraan wij het volgende ontleenen
[60]:
„Het lichaam van de onderkaak der anthropomorphe apen onderscheidt zich
van dat van menschelijke onderkaken door de volgende kenmerken: 1o. Het
volstrekt ontbreken van de kin; als men de streek van de kin in profil
beziet, beschrijft zij, in plaats van vooruit te steken, een sterk naar
achteren buigende bocht; 2o. Het volstrekt ontbreken der vier apophyses
genianae [61]; en niet alleen ontbreken deze, maar zij worden vervangen
door een holte, in welke de kintongspier (musculus genioglossus) zich
vasthecht; 3o. Zeer groote dikte van het lichaam van de kaak in
vergelijking met zijn hoogte; 4o. Elliptische vorm van den tandboog,
wiens beide takken in plaats van parabolisch, dat wil zeggen divergent
te zijn, zooals bij den mensch, integendeel naar achteren toe op de
wijze van een hoefijzer convergent worden, zoodat de laatste kies
dichter bij de mediaanlijn [62] ligt, dan de eerste; 5o. Aanmerkelijke
grootte en breedte van den hoektand, in vergelijking met de afmetingen
der naburige tanden; 6o. Eindelijk is, juist andersom als bij den
mensch, waar het volumen der ware kiezen afneemt van de eerste tot de
tweede en van de tweede tot de kies van verstand, de eerste ware kies
der apen kleiner dan de tweede en deze wederom kleiner dan de derde.”
„Al deze aapachtige kenmerken vindt men aan de onderkaak van la
Naulette terug...” [63]
„Het is dan ook niet te verwonderen, dat de vereeniging van al deze
aapachtige kenmerken wel eens heeft doen betwijfelen, of het werkelijk
een menschelijke onderkaak was, en dat zelfs Pruner-Bey daarover een
oogenblik heeft geaarzeld. Tegenwoordig is, ik herhaal het, echter geen
twijfel meer mogelijk, vooral sedert men aan andere kaken van oude
rassen, of van hedendaagsche lagere rassen afkomstig, eenigen der
kenmerken van de onderkaak van la Naulette heeft waargenomen.”
„Zelfs Pruner-Bey is getroffen geworden door de vele punten van
overeenkomst, die bestaan tusschen deze onderkaak en die, welke de
Marquis de Vibraye in de grot van Arcy heeft gevonden, en die ook van
het tijdperk van den mammouth dagteekent. Verscheidene andere
onderkaken, in de dolmens van het tijdperk der geslepen steenen
werktuigen gevonden, vormen overgangen tusschen de type van la Naulette
en die der hedendaagsche Europeanen.”
Ook in het Schipkahol in Moravië is een stuk van een diluviale
menschelijke onderkaak, op die van la Naulette gelijkende, gevonden (K.
J. Maska, „Der diluviale Mensch in Möhren”, Neutitscheim, 1886). Over
deze kaak schreef ik een artikel, „Een Aapachtige Menschelijke
Onderkaak” in „Isis”, 1881, blz. 120, waaraan het volgende is ontleend:
„De zelfde laag bevatte mammouthsbeenderen en ruwe steenen werktuigen.
Slechts het voorste gedeelte der kaak met drie snijtanden, den hoektand
en de beide valsche kiezen der rechterzijde waren voorhanden. De
laatste drie tanden steken nog onontwikkeld in de kaak, maar zijn
zichtbaar, omdat de voorste wand der kaak ontbreekt. Wat vooreerst aan
deze kaak opvalt, is haar grootte en dikte. De ontwikkeling der tanden
komt overeen met die bij een kind van acht jaar, doch de kaak en de
tanden zijn zoo groot als die van een volwassen mensch. Slechts de
snijtanden hebben gewisseld, de na deze wisselende tanden ontwikkelen
zich in de kaak, gelijk dat bij den mensch de regel is; eerst zou de
eerste valsche kies, dan de hoektand, eindelijk de tweede valsche kies
zijn doorgebroken. De hoogte van de kaak in de mediaanlijn is tot aan
den rand der tandkassen 30, tot aan het boveneinde der snijtanden 39
m.M. Aan den schedel van een zevenjarig kind bedragen deze maten 23 en
30, bij een negenjarig meisje 24 en 33, bij een twaalfjarigen knaap 22
en 31, bij acht onderkaken van volwassen mannen bedroeg de hoogte der
kaak tot aan den rand der tandkassen gemiddeld 31 m.M. Het stuk
onderkaak is aan zijn onderkant in de mediaanlijn 14 m.M. dik, onder
den hoektand is de dikte 15 m.M. Aan een gewone volwassen onderkaak
bedraagt de dikte op eerstgenoemde plaats omstreeks 11 m.M. Als men de
slijtvlakte der snijtanden horizontaal plaatst, wijkt het onderste
gedeelte van de prognathe kaak zoozeer naar achteren, dat een kin niet
voorhanden is. Het achtervlak der symphysis is schuin geplaatst, gelijk
zulks in hoogere mate bij de anthropomorphe apen het geval is, en in
minderen graad bij wilden voorkomt, doch ook bij fossiele menschelijke
overblijfselen reeds is waargenomen, gelijk bij de kaak van la
Naulette, met welke de kaak uit het Schipkahol vele punten van
overeenkomst vertoont.
„De vorm der snijtanden stemt overeen met de meerdere dikte van de
prognathe kaak, de breedste plaats der wortels meet van voren naar
achteren 8½ m.M., terwijl de gewone breedte op deze plaats omstreeks 6
m.M. is. Ook zijn de tanden naar voren convex gekromd, de kromming komt
overeen met een straal van 27 m.M. lengte. De spina mentalis interna
ontbreekt, in de plaats daarvan is, evenals bij de anthropomorphe apen,
een holte aanwezig, aan den ondersten rand waarvan men nauwelijks
eenige oneffenheden kan voelen. Sterk ontwikkeld zijn de ruwe plaatsen,
waar zich de m. digastrici aanhechten, hetgeen tot een overeenkomstig
sterke ontwikkeling van hun antagonisten, de kauwspieren aan den
schedel, doet besluiten. Al deze kenmerken zijn aan de kaak van la
Naulette voorhanden, doch sterker ontwikkeld. Het is waarschijnlijk,
dat de kaak van het Schipkahol ook die aapachtige eigenaardigheid had,
dat haar tandlijn niet horizontaal was, maar van de valsche kiezen naar
de snijtanden omhoog liep, en haar lichaam van voren hooger was dan aan
de zijden, omdat de snede der buitenste snijtanden naar buiten schuin
afloopt. Opmerkelijk is nog de grootte van den hoektand, waarvan de
emailkroon 13,5 m.M. lang is. Bij de fossiele onderkaak van Helde
steekt de hoektand 3,5 m.M. boven de valsche kiezen uit. Volgens meting
aan tien mannelijke Europeesche volwassen schedels met niet of
nauwelijks afgesleten tanden kreeg men voor de emailkroon van den
hoektand 11.5 m.M. Slechts eens vond men onder meer dan 50 schedels de
kroon van den hoektand 14 m.M. lang.
„Met lagere organisatie stemt altijd een snellere ontwikkeling overeen.
Alle zoogdieren komen met tanden ter wereld. Reeds uit de
omstandigheid, dat een orang van 0.4 M hoogte nog zijn geheele
melkgebit, een van 0.7 M. echter reeds 14 blijvende tanden heeft, kan
men besluiten, dat ook bij deze dieren het wisselen der tanden vroeger
plaats heeft dan bij den mensch. De grootte van het voorste gedeelte
van de kaak kan eenvoudig als een aapachtig kenmerk worden opgevat, en
dat des te eer, omdat onafhankelijk daarvan nog andere aapachtige
kenmerken aan die kaak voorhanden zijn. Het uiterlijk van het grijsgele
been met daarop zittende kleine zwarte vertakte vlekjes vindt men vaak
bij holenbeenderen. Het email der tanden gelijkt geheel op dat der
diluviale holendieren, het vertoont overlangsche scheuren met zwarte
infiltraties; naast deze vertoonen zich blauwachtige en op andere
plaatsen gele vlekken.”
In de grot van Eyzies (Périgord) zijn door Lartet fils
menschenbeenderen uit het tijdperk van den mammouth gevonden, die voor
het meerendeel van drie individu’s afkomstig waren, en ook door Broca
onderzocht zijn. Vooral de scheenbeenderen en ellepijpen van deze
individu’s zijn hoogst merkwaardig. „Deze scheenbeenderen”, zegt Broca
[64], „vertoonen in de hoogste mate dien op het lemmet van een sabel
gelijkenden vorm, welke het gevolg is van een zijdelingsche afplatting,
en de scheenbeenderen der groote apen kenmerkt. Wij kennen dit kenmerk
reeds, dat wij voor het eerst in Mei 1864 hebben opgemerkt aan de
scheenbeenderen uit het dolmen van Chamant (Oise), vervolgens bij die
van het dolmen van Maintenon (Eure-et-Loir) en dat men overigens,
zoowel in Frankrijk als in den vreemde, bij een groot aantal
scheenbeenderen uit het tijdperk der geslepen steenen werktuigen heeft
teruggevonden...”
... „Herinneren wij ons ten laatste, dat de heer Busk, wiens
onderzoekingen van 1863 dagteekenen, heeft opgemerkt, dat alle
scheenbeenderen in groot aantal in de grotten van Gibraltar gevonden,
op de zelfde wijze afgeplat zijn als die uit de grot van Eyzies. Deze
vorm, zoo verschillend van dien der hedendaagsche scheenbeenderen,
schijnt dus aan vele voorhistorische rassen eigen te zijn geweest.”
De ellepijpen uit de grot van Eyzies vertoonen onder de
halvemaansgewijze insnijding een eigenaardige kromming, waarvan Broca
(l. l. blz. 22) zegt: „Deze kromming komt overeen met die, welke men
aan het boveneinde van de ellepijp van sommige anthropomorphe apen
waarneemt.”
De opmerkingen van Broca over de onderkaak van la Naulette en de
beenderen van Eyzies kunnen volstrekt niet van partijdigheid ten
voordeele van ’s menschen afstamming uit lagere vormen worden
beschuldigd, daar zij van een beslist tegenstander der Darwinistische
begrippen afkomstig zijn.
Drie jaren geleden beschreven de Belgische geleerden M. Fraipont en M.
Lohest [65] twee menschelijke skeletten, in Juni 1868 in het hol
„Betche aux Roches” bij Spy (provincie Namen) met beenderen van
diluviale zoogdieren (mammouth, neushoorn, holenhyena enz.) gevonden en
wier schedels geheel overeenkwamen met den Neanderdalschedel. De
onderkaken dezer skeletten komen zeer goed overeen met den vorm, dien
Schaaffhausen aan de onderste helft van het gelaat van den door hem
gereconstrueerden Neanderdalmensch heeft gegeven. Zij hebben geen kin,
zijn plomp, van voren 41 m.M. hoog, de naar boven gaande tak vormt met
het lichaam der onderkaak een rechten hoek. In haar voornaamste
kenmerken stemmen die onderkaken geheel met die van la Naulette en
Schipkahol overeen. Uit den eigenaardigen vorm van het dijbeen en het
kniegewricht besluiten Fraipont en Lohest, dat de Spymenschen, en
ongetwijfeld ook de Neanderdalmensch niet volkomen rechtop hebben
geloopen, maar veeleer op de wijze der anthropomorphe apen met
eenigszins gebogen knieën. Armen en beenen waren kort, de
lichaamshoogte ongeveer die der tegenwoordige Laplanders.
Deze skeletten van Spy zijn daarom zoo belangrijk, omdat daaraan deelen
bewaard waren gebleven, die aan de menschelijke overblijfselen van het
Neanderdal enz. ontbraken.
De stelling van de Quatrefages, Hauy en de Mortillet, dat de
Neanderdalschedel met dien van Cannstatt (een dergelijke schedel, die
vroeger gevonden maar later beschreven is), Eguisheim, de kaken van la
Naulette, het Schipkahol enz. van een bepaald menschenras—het ras van
Cannstatt of Neanderdal, ook wel ras van Chelles genoemd—afkomstig
zijn, dat van alle thans levende menschenrassen verschilt en beneden
deze staat, wordt door de geraamten van Spy op schitterende wijze
bevestigd. De meening van Virchow, die in den Neanderdalschedel een
pathologisch gewijzigden individueelen vorm wilde zien, wordt daardoor
geheel onhoudbaar.
(26) In „Kosmos” V. Jahrg. (1881), Heft 7, blz. 13, vindt men hierover
een merkwaardig artikel van Dr. E. Krause met afbeeldingen van
gestaarte menschen, hun staarten afzonderlijk op grooter schaal, enz.
getiteld: „Die schwanzartigen Bildungen beim Menschen. Nach den
Untersuchungen von Dr. Bartels, Prof. Ecker, Dr. Ornstein u. a.” Meer
algemeen dan een werkelijken staart vindt men als laatste spoor daarvan
een sterke beharing in de kruis- en stuitstreek (Trichosis sacralis).
Vooral bij Grieksche recruten wordt die veelvuldig opgemerkt. Deze
„staart„haren kunnen soms zoo lang worden, dat men ze vlechten en om
het lichaam heên van voren samenknoopen kan! Dr. Krause meent, dat aan
dergelijke gevallen de voorstellingen der faunen en van Silenus in de
Oud-Grieksche kunst zijn ontleend.
(27) Humboldt en Bonpland zagen in Zuid-Amerika in Arenas, een
arbeider, met name Francisco Lucano, 32 jaar oud, die zijn kind met
eigen borst voedde, daar de moeder kort na de geboorte was overleden.
Een tweede geval wordt door Dr. Schmelzer („Wurtemburg,
Correspondenzblatt”, Bd. VI, no. 33) medegedeeld, en betrof een
22jarigen jongen man, die dagelijks twee ons zuivere melk afscheidde,
en Jarjavay beroept zich op de geschiedenis (die door
Carpentier-Méricourt bekend is geworden) van dien matroos, bij wien het
zuigen van zijn kind, dat hij in wanhoop over den dood zijner vrouw
tegen de naakte borst drukte, een zoo overvloedige afscheiding van melk
teweegbracht, dat hij het kind zelf zoogde. Mannen met vrouwelijke
borsten zouden geen levendige geslachtsdrift vertoonen, en weinig
ontwikkelde geslachtsdeelen bezitten. Bédor wil hun zelfs daarom van
regeeringswege het huwelijk laten verbieden. (Hyrtl, „Handboek der
Topogr. Ontleedkunde”, Nederl. vertaling van Dr. E. Hanlo. Deel I, blz.
530, Burdach. „Die Physiologie als Erfahrungswissenschaft”, Humboldt,
April 1888, blz. 158.)
(28) „Vesicula prostatica.” Een blind zakje, dat bij den mensch
tusschen de openingen van de afvoerende buizen der ballen in de
pisblaas uitmondt, en later bij verschillende andere zoogdieren is
opgemerkt. Door de onderzoekingen van Weber en Huschke heeft het als
overblijfsel van een in de vrucht aanwezige mannelijke baarmoeder,
waarvoor genoemde ontleedkundigen het verklaarden, een gewichtige
morphologische beteekenis verkregen. Zie: E. H. Weber in het „Bericht
der Versamml. der Naturforscher in Braunschweig”, 1842, blz. 64;
Huschke in zijn uitgave van „S. T. von Soemmering’s Lehre von dem
Eingeweide”, Leipzig, 1844, enz.
(29) Men vergelijke over deze en andere „Bewijzen vóór de theorie van
Darwin” ook het aldus getitelde werkje van G. J. Romanes, in het
Nederl. vertaald door P. F. Spaink, Amsterdam, J. F. Sikken, 1884.