LLAWN o ddyfroedd oedd Llanymddyfri pan welais i’r lle gyntaf, er fod
hynny yn niwedd mis Mehefin.
Brân a Gwydderig
A Thywi fynheddig
A Bawddwr fach fawlyd
Yn rhedeg drwy’r dre,—
nid yn unig yr oedd y rhain yn llifo dros y dolydd, ond yr oedd y gwlaw
yn tywallt fel diluw. Yr oedd wedi golchi swyddogion y ffordd haiarn yn
lân; a thybiwn innau, wrth edrych o’r tren pan safodd yn Llanymddyfri,
mai mewn dillad gwlybion y byddai raid i mi dreulio gweddill y dydd.
Gwelwn nad oedd y dref yn ymyl, ac ni welwn gerbyd fuasai’n noddfa rhag y
gwlaw. Ond, wedi disgyn, gwelais westy ar fy nghyfer, a medrais ei
gyrraedd ar draws y ffordd cyn gwlychu at fy nghroen.
[Picture: Ty’r Ficer yn 1892]
Daeth gwraig dawel, a swn penderfyniad yn ei llais, i’m croesawu. Yr
oedd golwg gysurus ar bob peth yn y ty, yr oedd tân braf yn cynneu yn y
parlwr cyn pen y chwarter awr, ac yr oedd pryd danteithiol o fwyd wedi ei
arlwyo.
Yr oedd yno lyfrau hefyd, dyna’r gwahaniaeth rhwng gwesty Cymreig a
gwestai ereill. Cefais ymgom â gŵr y ty,—y mae hyn yn rhan o fywyd
fforddolyn,—a dywedodd bopeth wrthyf am grefydd a gwleidyddiaeth
Llanymddyfri. Ond, fel gwestywr call, ni soniodd air am ei grefydd na’i
gredo wleidyddol ei hun; ac yr wyf yn meddwl iddo fethu cael gweledigaeth
eglur ar fy amryw dybiau innau. Gŵr tawel oedd, yn siarad Cymraeg da.
Cyn huno, yn swn y gwlaw, bum yn ceisio dyfeisio fath dref a welwn yfory,
a fath dŷ oedd ty’r Ficer enwog. Yr oeddwn wedi gweld y lle o bell. Pan
oedd fy nhren yn croesi’r nentydd hyd ochr y mynydd, yr oeddwn wedi gweld
dyffryn swynol i lawr odditanom, a gwastadeddau coediog niwliog draw.
Ond cyn dychmygu darlun eglur yr oeddwn yng ngwlad cwsg. A chyn hir
daeth yn ystorm yn fy mreuddwydion, a thybiais weled melldith y Ficer
wedi dod ar Lanymddyfri, a’r dwfr yn ei chludo hi a minnau tua’r môr.
Ond pan ddaeth y bore, yr oedd haul disglaer ar bob peth, a minnau’n
meddwl mor hyfryd oedd fy lle.
Wedi cael cyfarwyddiadau manwl, cychwynnais tua thŷ’r Ficer. Gadewais
ysgol Llanymddyfri ar y dde, a chefais fy hun cyn hir ym mhrif heol y
dref. Wrth grwydro drwyddi, tybiwn mai tref yn prysur adfeilio ydyw
Llanymddyfri. Ni welais ddim gwaith yn cael ei wneyd yn unlle, ac nid
oedd neb prysur yn y golwg. O’r negeseuwr i’r meddyg, yr oedd pawb yn
rhodio’n hamddenol, fel pe mai unig amcan bywyd ydyw treulio’r dydd i
ddisgwyl y nos a threulio’r nos i ddisgwyl y bore. Ni welwn gwsmer yn yr
un o’r siopau; yr oedd pob siop fel pe’n hepian, a’r prentisiaid dan y
cownter yn disgwyl diwrnod ffair. Gwelais siop lyfrau, arwydd sicr o
ddiwylliant, ond ol-rifynnau oedd yn y ffenestr, rhai’n traethu am
faterion gwleidyddol na chymer ond yr hanesydd ddyddordeb ynddynt yn awr.
Gwelais laswellt yn tyfu yn y farchnad, gwelais yriedydd yn golchi ei
gerbyd y drydedd waith er pan gafodd gludo neb, gwelais saer yn cysgu yng
nghanol ei _shavings_, gwelais gapel Wesleaid—pwy mor weithgar—wedi ei
gau. Cyfarfyddais asiedydd deallgar, yr hwn ddywedodd lawer o hanes y
dref i mi. Cyfeiriais fy ffon at laswellt oedd yn ceisio ymwthio i fyny
rhwng cerrig yr heolydd, a gofynnais a oedd Llanymddyfri’n adfeilio
Sicrhaodd fi nad oedd, ond ei bod yn sefyll,—yn cynyddu dim ac yn
adfeilio dim.
Cefais dŷ’r Ficer ymron ym mhen uchaf y dref. Pasiais ef heb ei weled, a
chyrhaeddais y bont, lle y danghoswyd mynwent ar fryn uwch ben i
mi,—Llanfair ar y bryn, man bedd Williams Pant y Celyn. Troais yn ol, ac
ar y llaw chwith gwelwn dŷ oedrannus, ac ychydig o ol gofal arno.
Meddyliwn wrth ei weled am hen foneddwr wedi torri, ac yn goroesi ei
gyfoeth mewn cot ddu lom a het dolciog a throwsus du seimlyd rhy fyr i
guddio ei esgidiau drylliog. Daeth hen wraig, debyg iawn i’r ty, i’r
drws i gynnyg dangos y lle i mi, gan ostwng yn ei garrau wrth gynnyg. Y
mae ambell ddernyn o bren cerfiedig a phlastr yn dangos mor fawr ydyw’r
cyfnewidiad ddaeth dros y ty hwn. Unwaith bu yn orwych, yn awr y mae ei
ystafelloedd cyfaneddol yn gartrefi llwm i dlodion Llanymddyfri.
Daeth rhyw brudd-der drosof wrth adael yr ystafelloedd tywyllion gwag lle
y goleuwyd “Canwyll y Cymry.” Meddyliais am y noson y safodd ceffyl heb
ei farchog wrth ddrws y Ficer, tra yr oedd corff llofruddiedig ei unig
fab yn y Tywi. Meddyliais am lawer bore y bu’r Ficer yn cychwyn allan i
rybuddio mewn amseroedd enbyd, ac i rybuddio’n ofer,—
MENE TECEL, tre Llanddyfri,
Pwysodd Duw hi yn dy frynti;
Ni chadd ynnot ond y sorod,
Gochel weithian rhag ei ddyrnod.
Bore codais gyda’r ceiliog,
Hir ddilynais yn dy annog
Droi at Dduw oddiwrth dy frynti,
Ond nid oedd ond ofer imi.
Cenais iti’r udgorn aethlyd
O farn Duw a’i lid anhyfryd,
I’th ddihuno o drwmgwsg pechod,
Hwrnu er hyn ’rwyt ti yn wastod.
Cenais bibau, ond ni ddawnsiaist,
Tost gwynfannais, nid alaraist;
Ceisiais trwy deg a thrwy hagar,
Ni chawn gennyt ond y gwatwar.
Esau werthai ei ’tifeddiaeth
Am y ffiolaid gawl ysywaeth;
Tithau wethaist deyrnas nefoedd
Am gawl brag, do, do, o’m hanfodd.
Ond, pa beth bynnag fu ei hanes, y mae Llanymddyfri’n anwyl i bob Cymro,
ac yn anwyl yng ngolwg y nefoedd, oherwydd o honi hi y daeth y Ficer
Pritchard a Pher Ganiedydd Cymru.
Cerddais drachefn drwy’r dref, gadewais y castell ar y chwith, gadewais y
dref o’m hol, a dois i fynwent Llandingad. Yma, meddir, y claddwyd y
Ficer, ond nid edwyn neb le ei fedd. Yn wir dywed traddodiad nad ydyw
yma mwy, ond fod yr afon wedi rhuthro drwy’r fynwent unwaith, ac wedi
cario’r corff i’r môr.
Dychwelais trwy’r dref gysglyd dawel i’r gwesty i gael bwyd; ac yn y
prydnawn cychwynnais tua’r castell. Saif ar dalp o graig yn ymgodi ar
lan yr afon. Yr oedd dannedd y graig i’m gwyneb wrth i mi neshau ato, a
gwelwn yr eiddew yn ymglymu am ei fur toredig. Cerddais rhyngddo a’r
afon, a dringais y bryn. Y mae’n sicr fod llawer o dref Llanymddyfri
wedi ei hadeiladu â’i gerrig. Nid oes ond dau ddarn o’r mur trwchus yn
aros, y darn agosaf at y dref, ond yr anhawddaf cael cerrig o hono. Y
mae’r gornel, gyda thŵr mae’n debyg, wedi syrthio, ac yr oedd coed yn
estyn eu canghennau dros y muriau oddiar ben y bryn y tu allan. Gwelwn
ddrysau y bu’r gwylwyr yn esgyn ar hyd-ddynt i’r muriau unwaith. Tawel
iawn ac unig ydyw’r adfail, o’i gydmaru ag ef y mae eglwys a mynwent
Llandingad, welwn dros gornel y bryn, yn lle byw. Bu Gruffydd ab Rhys yn
gwarchae arno, yn adeg amddiffyn Cymru. Cymerodd Rhys ei fab ef yn 1202;
ac wedi hynny bu Gwenwynwyn, Rhys Ieuanc, a Rhys Grug yn ymladd yn ei
wydd. Llawer un fu farw yn y ffos sydd eto i’w gweled yn amgylchu
darnau’r castell,—ond mwynach yw’r olygfa geir o hono heddyw na golwg ar
ei hanes. Y mae gwastadedd bychan gwyrdd rhyngddo a’r afon, y mae’r dref
ar y gwastadedd odditano, ac onid ofer i mi geisio darlunio prydferthwch
dyffryn y Tywi?