TY COCH.

ANAML y bu neb mor hoff o gartref ag Ap Vychan, ac anaml iawn y bu i neb

gartref tlotach. Ymysg mawrion gwlad, soniai am gymdeithion dinod ei

ieuenctyd; ac o balasau ehedai ei ddychymyg i’r ty to brwyn yn yr hwn y

dioddefodd eisieu bara, ac o’r hwn y gorfod iddo gychwyn i gardota aml

dro.

[Picture: Ty Coch]

Saif y Ty Coch yn agos at aberoedd o ddwfr tryloew, yn ymyl hen ffordd

Rufeinig, dan gysgod castell rhy hen i neb fedru adrodd ei hanes, ar fin

mynydd sy’n ymestyn mewn mawredd unig o Lanuwchllyn i Draws Fynydd. Y

mae’n anodd cael taith ddifyrrach na’r daith o orsaf Llanuwchllyn i

Gastell Carn Dochan, os gwneir hi yn yr haf, a chan un hoff o dawelwch ac

awel iach oddiar eithin a grug y mynydd.

Dyma ni’n gadael yr orsaf, gan syllu ar brydferthwch yr Aran draw. Toc

trown ar y dde, a cherddwn dan goed sy’n taflu eu cysgodion dros y

ffordd. Dyma’r “adwy wynt,” a hen gapel y Methodistiaid wedi ei droi’n

dai. Wrth y tai hyn, yn enwedig wrth y siop draw, digon tebyg y cewch

rywun y gellwch dynnu sgwrs ag ef, os ydych yn hoff o ymgom. Hwyrach y

tarewch ar hen ddiwinydd a’i bwys ar ei ffon. Hwyrach y cyfarfyddwch a

rhywun bydol,—hen wr a gwallt fel nadroedd sonia wrthych am ddyfais

newydd i wneyd cribiniau, neu am ryfeddodau gwledydd pell. Hwyrach y

cewch hen hanesydd ddywed wrthych fel y byddem ni yn Llanuwchllyn yn byw

yn yr hen oesoedd. Os na fydd neb yno, a bydd y lle heb neb yn yr haf

weithiau, cerddwch ymlaen ar hyd y “Gwaliau,” ac wedi croesi’r bont cawn

ein hunain yng nghwr y Llan, rhwng y fynwent a thai fu unwaith yn dy

tafarn. Yn y fynwent honno, y tu hwnt i’r eglwys, gorwedd Ap Vychan hyd

ganiad yr udgorn. Ac yn y ty tafarn hwnnw temtiwyd ef, pan yn laslanc

tlawd, i yfed ei lasied cyntaf o gwrw mewn cyfarfod beirdd.

Wedi gadael y Llan yr ydym yn dod i ffordd y Bala, ac yn cerdded yn ein

blaenau ar hyd-ddi, hyd nes y down at y Bont Liw a phentref bychan Pen y

Bont. Cyn croesi’r bont yr ydym yn troi ar y chwith, ac yn cymeryd

ffordd drol sydd yn ein harwain i gyfeiriad tarddle’r afon Liw. Ar un

ochr i ni y mae gwrych; ac ar yr ochr arall y mae dôl lydan werdd, a’r

afon yn dwndwr gyda’i godreu. Yr ochr arall i’r afon y mae’r Cei, ffordd

gul wedi ei chodi’n uwch na’r tir gwastad o bobtu iddi. Ar hyd y cei

noethlwm hwn, dyfal gyrcha’r pererinion Anibynnol i’r Hen Gapel a welwn

draw. Anodd cael rhodfa fwy dymunol na’r Cei yn yr haf, pan fo’r

brithylliaid i’w gweled yn chwareu yn yr afon, a phan fo awel ysgafn

gynnes yn crwydro dros laswellt a meillion aroglus. Ond yn y gauaf, pan

fo dwfr oer rhewllyd o bobtu, pan chwyth awel lem finiog oddiar fynydd

sydd dan ei lwydrew, y mae golwg triglyd truenus ar lawer hen Gristion

ffyddlon yn tynnu yn erbyn y rhew-wynt tua’r cyfarfod gweddi.

Llawer gwaith y clywais fy nhad yn adrodd hanes gŵr tyn yn cerdded hyd y

Cei yn nyfnder gauaf oer. Er mwyn cynhesrwydd, yr oedd wedi gwthio ei

ddwylaw i bocedi ei lodrau, ie, i’w gwaelod, oherwydd yr oedd yn erchyll

o oer. Pan ar ganol y Cei, llithrodd ei droed ar y rhew, a syrthiodd ar

ei wyneb ar y llwybr. Yno yr oedd mewn enbydrwydd mawr. Yr oedd ei

ddwylaw’n ddyfnion, fel y dywedwyd, ym mhocedau ei lodrau. Os ymegniai i

dynnu y naill law allan, treiglai oddiar y llwybr i’r dwfr ar y naill du,

oherwydd yr oedd y llwybr yn gul iawn. Os tynnai’r llaw arall, ai

drosodd yr ochr aroll, ac yr oedd dwfr yr ochr honno hefyd, yr un mor

oer, a rhewllyd. Nid oedd dim i’w wneyd ond aros yn llonydd hyd nes y

delai rhywun heibio. Ni fedrai neb, fel y Lefiad a’r offeiriad y sonnir

am danynt yn yr Ysgrythyr, fyned “o’r tu arall heibio” a daeth rhyw

Samaritan o’r diwedd i fwrw ei anwyd trwy godi’r gŵr oedd yn methu tynuu

ei ddwylaw o’i bocedi.

Ond haf ydyw’n awr; y mae’r, defaid yn y mynydd, nid ydyw Awst wedi

darfod, y mae’r glaswenwyn a blodau’r taranau hyd y cloddiau, ac y mae’r

corn carw hyd lethrau’r mynydd. Dyma’r llwybr yn dod a ni at yr afon

eto, a dacw’r “Hen Gapel” yr ochr draw,—hen gapel Lewis Rhys ac Abraham

Tibbott, Dr. Lewis a Michael Jones. O’n blaenau y mae craig serth yn

ymgodi i’r nefoedd, ac ar ei hael y mae muriau toredig Castell Carn

Dochan. Dywedir fod telyn aur wedi ei chuddio dan y llawr ar ben y graig

uchel acw; ond daw’n fellt a tharanau ofnadwy os dechreuwch, gloddio ati.

Nis gwn i sicrwydd a oes telyn aur dan lawr yr hen amddiffynfa, ond gwn

fod gwallt y forwyn yn tyfu yn rhigolau’r muriau, a gellir syllu ar ei

brydferthwch heb ofni mellt na tharanau na dim.

Ond dyma ni wrth y Deildref, cartref John Parry, athraw barddonol Ap

Vychan,—“bardd rhagorol, llawn o athrylith a thân awenyddol, fu farw o’r

darfodedigaeth yng nghanol ei ddyddiau.” Ychydig yn uwch i fyny dyma’r

Deildref Ucha, cartref Cadwaladr Jones Dolgellau, hen olygydd y

_Dysgedydd_. Ar y chwith, rhyw ddau hyd cae o’r ffordd, y mae’r Wern

Ddu, cartref yr hen Gadwaladr Williams garedig fu’n ceisio darbwyllo Ap

Vychan pan yn hogyn nad ai plant llygaid gleision i’r nefoedd, ac mai

Deio’r Graig oedd yn achosi’r taranau trwy fynd o ben y castell i lawr y

nefoedd, a gyrru olwyn ar hyd-ddo. Ymhellach ymlaen, wedi mwynhau

golygfeydd rhamantus, dyma ni wrth y Ty Mawr lle y daeth Ap Vychan yn

hogyn cadw pan yn ddeg oed, a’r lle y bu am saith mlynedd, yn mwynhau

llawer o fanteision crefyddol, dan lywodraeth gref gariadlawn y wraig

fwyaf deallus mewn duwinyddiaeth a welodd erioed.

Cyn hir, gyda ein bod wrth droed craig y castell, dyma ffordd yn croesi

ein ffordd ni, ac yn rhedeg ar draws y cwm. Trown ar y chwith ar

hyd-ddi, a dyma ni wrth Hafod y Bibell. Clywodd llawer un Ap Vychan yn

dweyd mai yn Hafod y Bibell y dymunai fyw, Darluniai’r golygfeydd welid

o’r hafod honno,—y mynyddoedd, gwaelod dyffryn Penanlliw a Llanuwchllyn,

a Llyn Tegid hefyd am wn i. Tybiai pobl ddieithr, wrth glywed Ap Vychan

yn darlunio’r lle, mai palas y gellid ei alw’n Ddymunol, yng ngwlad

Beulah, oedd Hafod y Bibell. A dyma’r lle. Y mae’n dechre adfeilio

erbyn hyn,—nid oes yno ond to diferllyd a ffenestri gweig ion, fel tyllau

llygad ysgerbwd. Y mae das o hen wair yn y gadles yn ymyl, a llwybr

glaswelltog i’r caeau, llwybr nad oes erbyn hyn fawr o wahaniaeth

rhyngddo a’r cae. Pe gwelai Ap Vychan ef yn awr, hawdd fuasai iddo

ddweyd geiriau Dafydd ab Gwilym am y murddyn welodd mewn lle y buasai

unwaith “yn glyd uwchben ei fyd mwyn,”—

“Yn ddiau mae i’th gongl ddwy-och,

Gwely im oedd, nid gwâl moch.”

Oddiyma awn i fyny hyd y caeau, gan adael gwaith aur y Castell ar y dde.

Toc croeswn gae, ac y mae’r Ty Coch draw yn ei gwr uchaf. Y mae mawredd

gwaith bysedd Duw ar y creigiau sydd y tu cefn i’r Ty Coch, ond tlodaidd

iawn yw’r olwg ar y ty ei hun.

Gadewch i ni ddynesu ato. Y mae’n eithaf clyd a glân, er mai bechan iawn

yw ei ffenestr a phur anwastad ei lawr. Dyma ddau wr ieuanc yn dod o’r

ty i’n cyfarfod, ac yn cymeryd dyddordeb mawr ynnom pan ddeallant ein bod

ar bererindod i wlad Ap Vychan. Peth digon hawdd i bobl ddieithr fel y

ni, a ninnau wedi darllen papurau newyddion ac yn medru siarad Saesneg,

ydyw ei lordio hi dipyn, fel y dywed pobl y fro hon, yng ngŵydd pobl

wledig. Gwell i chwi beidio mewn cwm fel Penanlliw; y mae’r gŵr ieuanc

gwalltddu yna wedi gweled mwy ond odid, nag a welsoch chwi; ac y mae aml

un trahaus wedi gwingo dan ffrewyll awen chwerw’r llall.

Dan gyfarwyddyd dau nai Ap Vychan awn o amgylch y ty. Yn y pen uchaf

iddo yr oedd tad Ap Vychan yn byw, darn sydd eto dan ei do brwyn. Dyma’r

drws diaddurn o’r hwn y cerddodd Ap Vychan i’r byd gyntaf, i ymdrechu’n

galed am ei damaid bara i ddechreu, ac i gyfrannu bara’r bywyd i lawer

enaid newynog wedyn. Dacw’r ffenestr eto’n aros drwy yr hon y gwelodd

oleuni dydd Duw gynta erioed rywbryd tua diwedd y flwyddyn 1809. Dyma’r

lle y bu ei dad,—dyn duwiol, duwinydd, a llenor da,—yn ymladd yn galed yn

erbyn yr amseroedd enbytaf welodd y llafurwr Cymreig, efallai, yn holl

hanes ei wlad. Dacw’r mynyddoedd, y naill y tu hwnt i’r llall, y

mynyddoedd sy’n ymddelwi yn enaid pob Cymro. Bum yn meddwl lawer gwaith

fod Ap Vychan, wrth ddarlunio ieuenctyd Cadwaladr Jones, yn darlunio,—na,

nid ei ieuenctyd ei hun,—ond y peth ddymunasai’r bachgen tlawd fod. Yr

oedd bywyd Cadwaladr Jones, “mab ffarm,” yn fywyd yr hiraethai’r “hogyn

cadw” am dano.

“Gallwn yn hawdd ddychymygu iddo dreulio llawer dydd teg, yn hafau

dyddiau ei faboed, ar lan y nant sydd yn myned heibio i’r Deildref

Uchaf, a’r afon Liw, sydd yn golchi un ochr i ddôl a berthyn i’r

tyddyn, yn chwareu, ac yn ceisio dal y pysgod gwylltion a heigient

ynddynt. A gallwn farnu, yr un mor naturiol, ei fod yn ddiwyd yn

ymlithro ar hyd ei rhewogydd yn y gauafau, ac yn cael ei geryddu gan

ei fam pan ddigwyddai gael codwm, a tharaw ei wegil yn y blymen, neu

pan wlychai ei draed, oblegid torri o’r rhew o dan ei bwysau, a dyfod

i’r ty, ati hi, i gwyno oblegid y damweiniau. Gallwn feddwl mai

dyddiau pwysig yn ei olwg ef, fel ereill, oedd dyddiau dasu y mawn,

golchi y defaid a’u cneifio, dyddiau cael y gwair a’r yd, ffair Llan

yr haf, a dydd cyfarfod blynyddol yr Hen Gapel. Gallwn feddwl y

chwareuodd lawer tua ‘Chwrt y Person’, wrth ddychwelyd yn y

prydnawniau gydag ereill, o ysgol ddyddiol Rhos y Fedwen; a’i fod yn

aml yn ofni ac yn petruso wrth geisio myned dros y sarn, pan fyddai y

llif ychydig dros y cerrig, ac wedi cyflawni y gamp honno, yn neidio

ac yn llemain o lawenydd am lwyddiant ei wrhydri, yn hynny o beth.

Digon tebyg ei fod ef, fel ei gyffelyb o ran oed, yn brysur tua

Chalanmai yn chwilio am nythod adar, ac ym Medi, yn chwilio am y cnau

yn y byrgyll. A hawdd i ni gredu ei fod ar lawer min nos yn dyfal

wrandaw ar isalaw ddofn Rhaiadr Mwy, ac yn dyfod yn ei ol i’r ty yn

llawer mwy sobr nag yr aethai allan. Bu lawer noswaith, mae yn

debyg, yn cael y fraint o aros ar yr aelwyd, yn lle myned i’w wely,

pan fyddai cymydogion yn dyfod i gyfarfod nosawl i wau hosanau, i dy

ei rieni. Bu yn gwrando eu chwedleuon am amgylchiadau yr ardal, y

rhyfel â Ffrainc, helwriaeth, ymddanghosiad ysbrydion, dewiniaeth,

llofruddiaethau, ymladdfeydd rhwng personau unigol, yng nghyd ag

ychydig o helyntion crefyddol yr Hen Gapel.”

Y mae’r Ty Coch ar fin y mynydd,—“y ty agosaf i’r mynydd.” Rhwng y dwfr

glân a’r mynydd-dir iach sydd yn ymyl, y mae’n lle wrth fodd Cymro

athrylithgar fo’n magu plant. Ond, yr oedd yr adeg honno’n gwasgu’n drwm

ar fwthynwyr, yn enwedig rhai’n deulu o ddeuddeg. Dyma’r hanes fel yr

adroddir ef gan Ap Vychan ei hun,—

“Yn fuan wedi terfyniad rhyfel Ffrainc, aeth ein bwthyn bychan ni, yr

hwn oedd wrth dalcen y Ty Coch, yn rhy gyfyng i’r teulu cynyddol a

gyfaneddent ynddo, a chafodd fy nhad ganiatad gan oruchwyliwr Syr

Watcyn i ail adeiladu hen dy adfeiledig yn yr ardal o’r enw Tan y

Castell. Yr wyf yn cofio mai ty newydd tlawd iawn oedd ein ty newydd

ni. Yr oeddym erbyn hyn yn deulu lluosog; a swllt yn y dydd, ar ei

fwyd ei hun, oedd cyflog fy nhad yn yr hanner gauafol o’r flwyddyn,

ac yr oedd hanner pecaid o flawd ceirch yn costio i ni ddeg swllt a

chwe cheiniog. Felly, prin y gallem gael bara, neb son am enllyn,

gan y drudaniaeth. Buom am un pythefnos heb un tamaid o fara, caws,

ymenyn, cig, na chloron. Digwyddodd i ni gael ychydig o faip, a

berwai ein mam y rhai hynny mewn dwfr, ac a’u rhoddai i ni i’w bwyta

gyda’r dwfr y berwasid hwynt ynddo, ae nid oedd ganddi ddim oedd well

iddi ei hun, er fod un bychan yn sugno ei bron ar y pryd. Yr wyf yn

cofio ei bod yn wylo am ei bod yn gorfod rhoddi i ni ymborth mor

wael.”

[Picture: Tan y Castell]

Nid un ymffrostiai yn ei dlodi oedd Ap Vychan. Y mae ymffrost ambell un

yn ei dlodi mor anerbyniol ag ymffrost un pen ysgafn yn ei gyfoeth. Ond

adroddiad diaddurn, diymffrost o dlodi, adroddiad dyn ddagrau o lygaid y

caletaf, ydyw yr hanes rydd Ap Vychan wrth ddarlunio tlodi ei gartref ef.

Dywed haneswyr am ogoniant a bri buddugoliaeth y blynyddoedd hynny; yr

oedd mawredd yn ymwisgo, fe feddylient, ag anrhydedd tragwyddol. Ond yn

nhlodi’r bwthyn wrth dalcen y Ty Coch yr oedd dyn gonest yn gorfod edrych

ar ei wraig a’i blant heb angenrheidiau bywyd, oherwydd uchelgais

pechadurus y milwr a’r uchelwr.

Ni ddaeth tlodi ei hun, daeth clefyd trwm i Dan y Castell. Daeth mam y

penteulu yno, a bu farw dan y clefyd. Daeth chwaer Dr. Ellis Evans i’w

gwylio y nos tra’n gweithio yn ei lle y dydd. Gorfod troi at y plwy am

gymorth. Dyma ddernyn o hanes yr amser hwnnw,—

“Yr oedd gan fy rhieni y pryd hwnnw wely pluf da; ond gan ein bod ar

y pryd yn cael cymorth plwyfol, daeth _overseer_ y plwyf, a’i fab

gydag ef, i’n ty ni, a thynasant y gwely odditan fy nhad, yr hwn oedd

i olwg ddynol ar y pryd bron a marw, a’i synhwyrau’n dyrysu’n fawr,

gan rym tanllyd y clefyd, a gwerthasant y gwely i ddyn o’r ardal oedd

ar gychwyn i’r America, a gosodwyd fy nhad i orwedd ar wellt.”

Cyn hir daeth iechyd, a dechreuodd y plant ennill tipyn. Ond gadewch i

ni groesi, dan gysgod craig y castell, drwy goed mafon duon a heibio

cerrig enfawr sydd wedi treiglo o’r graig fry, at Dan y Castell. Yr oedd

Ap Vychan a’i frodyr a’i chwiorydd yn adnabod pob un o’r cerrig hyn fel

eu cymydogion. Un ffordd i ennill ambell geiniog oedd hel cen oddiar

gerrig. Defnyddid y cen i lifo dillad, ac nid oes bosibl cael lliw

prydferthach. Crwydrodd Ap Vychan llawer, yn hogyn byrdew, gyda brawd

hŷn nag ef, i hel cen cerrig ac i gardota. Clywais hen frawd yn dweyd yn

ddiweddar ei fod wedi cyfarfod y ddau lawer gwaith. Byddai gan Ap Vychan

got laes,—hen got oedd wedi disgyn iddo oddiwrth rywun hŷn,—a dwy boced

fawr y tu mewn iddi. Yn y naill boced byddai cen cerrig a chardod flawd,

ac yn y llall byddai Beibl mawr. Crwydrodd y ddau frawd unwaith cyn

belled ag Aber Ystwyth. Cardodasant yn Sir Aberteifi, a chawsant lawer o

yd. Ond cymerodd rhywun calongaled digydwybod fantais ar y ddau hogyn

deg ac wyth oed, a mynnodd eu blawd i gyd am y grot oedd raid iddynt dalu

am groesi’r afon Dyfi. Ond yn y cwch dywedodd rhywun tirion,—“Yr wyf

fi’n talu dros y plant bach.” “Ni ellais byth,” ebe Ap Vychan lawer

blwyddyn wedyn, “ar fy nheithiau pregethwrol, fyned heibio’r tai a’m

lletyasent, heb deimlo diolch-garwch i Dduw, ac i ddynion hefyd, am y

tiriondeb a dderbyniais yn nyddiau plentynrwydd a thlodi.”

Er hyn oll,—cafodd Ap Vychan ieuenctyd hapus. Wedi’r clefyd, bu’r tad

a’r fam yn ddedwydd lawer awr. A phwy na fu wrth fagu plant? Dyma

ddarluniad o Dan y Castell,—

“Yn nechreu haf y fwydden 1818 yr oedd gŵr a gwraig, at hyaid o blant

nwyfus a chwareus, yn byw dan gysgod craig fawr ac ysgythrog, ac mewn

ty bychan, a’i do o redyn y mynydd-dir oedd gerllaw iddo, ac nid oedd

haul yn tywynnu arno am rai wythnosau yn nyfnder y gauaf. Yr oedd yn

cael ei gysgogi’n dda rhag gwyntoedd o’r gorllewin ac o’r deheu; ond

yr oedd awelon oerion y gogledd a’r dwyrain yn ymosod arno yn

ddidrugaredd. Mynnai y mŵg hefyd ymgartrefu yn y ty a’r to rhedyn,

gyda’r teulu, ac nid ai allan o’i fodd, os na fyddai’r gwynt yn

chwythu o ryw bwynt a ryngai ei fodd ef. Yr oedd megis un o’r teulu.

“Yr oedd ffynnon o ddwfr iachus yn tarddu o ganol y mynydd mawr, yn

union wrth dalcen y ty. Ceid digon o danwydd o fawnog oedd yn y

mynydd uwchlaw’r ty, yr hyn a barai fod yr aelwyd, ar nosweithiau

hirion y dyddiau byrion, yn hynod o gysurus. Eisteddai’r tad yn un

gornel, a’r fam ar ei gyfer yn y gornel arall, a’r plant yn hanner

cylch o flaen y tân, a phob un oedd yn ddigon o faint yn gwau hosan

mor gyflym ag y gallai, fel y gallai’r fam fynd a hanner dwsin o

barau i’r farchnad ar y Sadwrn, a’u cyfnewid yno am angenrheidiau

teuluaidd.”

Gadewch i ni adael Tan y Castell, a throi ein gwynebau tua’r Ty Cerrig, a

“phulpud y Crynwyr.” Sylwch ar y graig fygythiol ddaneddog, a’i chastell

yn goron doredig ar ei phen. Yng ngwythienau’r graig acw y mae aur. Pan

oedd Ap Vychan yn cardota ei fara ymhell yn Sir Aberteifi, yr oedd

gronynau aur yn nhalcen ei dy.

O’n blaenau dacw Foel Llyfnant a’r Arennig, a dyna isalaw ddofn Rhaiadr

Mwy. Dacw’r mynyddoedd y bu Ap Vychan yn crwydro hyd ddynt i hel cen

cerrig, dacw dai hen breswylwyr Penanlliw,—pobl dal gyhyrog, pobl

ddi-wenwyn a heddychlon, pobl wedi eu trwytho â duwinyddiaeth gadarn ac

iach. Llawer hanes rhyfedd adroddir am grefyddwyr y fro hon. Ond dyma

ni wrth Dy Cerrig. Yn y cyntedd o flaen y ty dywed traddodiad fod y

Crynwyr wedi ymgyfarfod laweroedd o weithiau. Byddai rhyw gyfaill

crwydrol yn sefyll ar garreg agosaf i’r ty, ac yn traethu. Eisteddai’r

cyfeillion mwyaf blaenllaw ar y garreg arall, a safai y dorf. Ni wyddis

fawr o fanylion hanes y Crynwyr, ond y mae’n sicr eu bod wedi gadael rhyw

dynerwch enaid, a rhyw hoffder greddfol o’r efengyl yn y fro hon.

Ffurfiwyd meddwl Ap Vychan dan ddylan-wadau iach. Gadewch i ni droi i

fyny tua, Chraig y Tân, lle y bu’n hogyn cadw’r caeau, ac mi adroddaf i

chwi beth glywais gan hen bobl am dano. Bu am dymor pan y meddylid nad

oedd llawer iawn o ol gras ar ei fuchedd. Pan oedd yn egwyddorwas yn y

Lôn draw, yr oedd wedi ei brentisio i ŵr crefyddol,—Simon Jones y Lôn.

Yr oedd gan Simon Jones fab,—un athrylithgar a direidus,—ac efe oedd hoff

gydymaith y prentis go. Ambell dro canent i ryw elyn,—

“Yr un aeliau, â’r un olwg,

A’r un drem, â’r gwr drwg”

Cedwid Ysgol Sul yng Nghaer Gai; a holai Thomas Ffowc y plant. Un tro

gofynnodd i hogyn bychan sydd erbyn hyn yn wr cyfrifol yn yr America,—

“Oes gen ti adnod, fy mhlentyn i?”

“Oes.”

“Wel, tyrd a hi.”

“Bydded hysbys a gwir yw.

Lle crafa’r iar, y piga’r cyw.”

“Da iawn, fy machgen i, pwy ddysgodd yr adnod ene i ti?”

“Twm Seimon a Robin y Go.”

“Roeddwn i’n meddwl. Paid di a chymryd dy ddysgu gennyn nhw eto.”

Un tro cafodd Mari Jones y Lôn, un o’r gwragedd duwiolaf welodd ei

hardal, gan Robin addaw dod i’r capel y Sul wedyn. Addawodd yntau ar yr

amod ei bod hi’n rhoddi caniatad iddo yn y bore. Nos Sadwrn cymerodd Twm

siswrn a thorrodd un ochr yn unig o wallt hir Robin, ac eilliodd hefyd un

gern iddo. Bore Sul ymddanghosodd Robin ger bron Mari Jones, gyda gwallt

hir ar un ochr i’w ben, a’r gwallt wedi ei dorri yn y gnec ar yr ochr

arall. Ni welwyd Robin ymysg y duwiolion y bore Sul hwnnw.

Dro arall yr oedd Twm a Robin yn cychwyn i’r Bala i arddanghosfa

anifeiliaid gwylltion. Nid oedd gan Simon Jones arian parod i’w roddi

iddynt yn eu pocedau, ond rhoddodd bapur i’w roi i hen wraig y King’s

Head, a ffigiwr dau arno. Deallodd y ddau mai deuswllt oedd hynny’n

feddwl, a rhoisant ffigiwr un o flaen y ffigiwr dau.

Gwahanwyd y ddau gyfaill mynweswol ac athrylithgar hyn yn eu marwolaeth.

Y mae Ap Vychan yn huno ym mynwent Llanuwchllyn, yn ymyl Simon Jones a

Mari Jones. Ac y mae Thomas Jones, mab y rhain, yn huno yr ochr arall

i’r Werydd, yn Utica. Ond y mae ei enw yntau ar feddfaen ei deulu,—bu

farw yn 1847, yn chwech a deugain oed.

Na feddylier oddiwrth hyn fod Ap Vychan wedi byw’n fachgen gwyllt. Ni

chollodd ei dad ei ddylanwad ar ei gymeriad. Ychydig cyn ei farw, yr

oedd yn adrodd breuddwyd wrth Ifan T. Davies. “Yr oeddwn i’n breuddwydio

neithiwr, Ifan,” meddai, “’mod i’n gweld fy nhad, a dene’r tro cynta i mi

i weld o er pan fu o farw. Yr oeddwn i ag ef yn cerdded ar hyd ffordd

deg wastad-lefn. Yr oeddwn i’n blentyn ac yn cydio yn i law o. Hefo’r

ffordd yr oedd aber o ddŵr grisialaidd yn dwndwr. Dros y gwrych yr oedd

dyrysni, o ddrain a rhedyn a mieri, fel y Wenallt, ac yng nghanol y

dyrysni ’roedd dyn. A dyma fo’n gwaeddi ar fy nhad,—‘Ddyn anwyl, fedrwch

chi ddangos y ffordd i’r bywyd tragywyddol i mi?’ ‘Medra,’ medde nhad,

ac yn dangos i fys at y ffordd deg, ‘dyma hi, mae Rhobet a minne wedi bod

yn i cherdded hi ers blynyddoedd.’”

Y ffordd a’r aber wrth ei hochr oedd y ffordd y buom yn ei cherdded at y

Ty Coch. A dacw’r t Wenallt. Ymlaen y mae golygfeydd mynyddig rydd

orffwys i’r meddwl lluddedig, os crwydrir yn eu mysg. Byddaf fi’n hoff

iawn o dreulio dyddiau yn y cymoedd hyn, a byddaf yn meddwl yn aml, wrth

bensynnu ar lannau’r aberoedd, am y bachgen fu’n ennill ei damaid prin

wrth wylio’r defaid a diosg eu gwisg oddiam gerrig y mynyddoedd.

[Picture: Decorative graphic of house by mill]