toe. "Op dien grondslag (van den normaalarbeidsdag) ontwikkelt zich
een verschijnsel ... tot een beslissende belangrijkheid--namelijk de
intensifikatie van den arbeid"....
"Het is vanzelfsprekend, dat met de vooruitgang van het machinewezen en
de opgehoopte ervaring eener bijzondere klasse van machinearbeiders,
de snelheid en daarmede de intensiviteit van den arbeid, langs
natuurlijken weg toenemen. Zoo gaat in Engeland sedert eene
halve eeuw de verlenging van den arbeidsdag hand in hand met de
groeiende intensiviteit van de fabrieksarbeid.".... "Zoodra het
gestadig zwellende verzet van de arbeidersklasse, den Staat dwong,
de arbeidstijd gewelddadig te verkorten en in de eerste plaats voor
de eigenlijke fabriek een normalen arbeidsdag voor te schrijven,
van het oogenblik af aan dus, waarin verhoogde produktiviteit van
méérwaarde door verlenging van den arbeidsdag buitengesloten was,
wierp zich het kapitaal, met volle macht en bewustzijn op de produktie
van relatieve méérwaarde, door bespoedigde ontwikkeling van het
machinesysteem. Gelijktijdig trad daarmede eene verandering in het
karakter van de relatieve méérwaarde in het leven."
De vraag doet zich alsnu voor, hóe de arbeid geïntensiveerd
wordt. "Zoodra de verkorting van den arbeidsdag, welke in de eerste
plaats de subjektieve voorwaarde voor de condensatie van den arbeid
schept, namelijk de geschiktheid van den arbeider meer kracht in
een bepaalden tijd vlottend te maken, wettelijk-dwingend werd,
werd de machine in den hand van het kapitaal tot een objektief
en systematisch toegepast middel, méér-arbeid in denzelfden tijd,
uit denzelfden arbeid te persen. Dit geschiedde op dubbele manier:
door verhoogde versnelling der machines en door uitgebreider omvang
van de, door denzelfden arbeider te bewaken machinerie, of van
het terrein zijner arbeid. Verbeterde construktie der machinerie,
werd deels noodzakelijk ter uitoefening van grooteren druk op den
arbeider, deels begeleidde zij vanzelf, de intensifikatie van den
arbeid, omdat de grenzen van den arbeidsdag den kapitalist tot de
strengste economie van produktiekosten dwongen. De verbetering van de
stoommachine verhoogde het getal van hare cylinder-omwentelingen in
eene minuut en veroorloofde tegelijk, door grootere krachtsbesparing,
een omvangrijker mechanisme met denzelfden motor te drijven, bij
gelijkblijvende, ja zelfs bij verminderende kolen-vertering. De
verbetering van het transmissie-mechanisme verminderde de wrijving,
en wat de moderne machinerie zoo in het oogvallend onderscheidt van
de oudere, zij reduceerde de doorsneê en het gewicht van de groote en
kleine assen, tot op een, steeds dalend minimum. De verbeteringen
van de arbeidsmachinerie ten slotte, verminderen bij verhoogde
snelheid en uitgebreider werking haren omvang, zooals bij de moderne
stoomweefstoel; of vergrooten met haren romp, den omvang en 't getal
der door haar gedreven werktuigen, zooals bij de spinmachine; of wel
vermeerderen de bewegelijkheid dezer werktuigen, door onzichtbare
detailveranderingen derwijze als dit bij de "self-acting mule", in
het midden van de jaren 1850 het geval was, toen de snelheid van de
spindels met 1/5 verhoogd is geworden."