Vandaag moet de brief af, want morgen sluit de mail, waar hij meê moet
gaan. Wat vliegt de tijd toch! 't Is vandaag al een week geleden, dat je
beste Vader hier kwam.
Nu even over zaken spreken, is het goed? Het tafeltje en 't
boekenplankje heb ik den houtsnijwerker opgegeven, hij is er al aan
bezig. Maar je zal wel een beetje geduld willen oefenen, niet waar? Hij
heeft een hoop te doen voor Oost en West. Je tafeltje hebben wij
achtkantig laten maken, en naar een batik-patroon van een kain van me,
zuiver Javaansch, hoor! Ik heb het, evenals het boekenplankje, laten
uitvoeren in sonohout (donker gevlamd); het is het mooiste hout dat wij
hier krijgen kunnen. Het boekenplankje hebben wij uit twee planken laten
bestaan, niet te groot, zooals jij 't me gevraagd hebt. De juiste
afmeting ben ik op het oogenblik vergeten. Ik heb eigenlijk twee
tafeltjes laten maken van verschillenden vorm. Hierbij een ideetje
daarvan. Ze staan op drie bewerkte pootjes met kleiner blad er tusschen
in.
Het scherm dat wij dezer dagen verzonden voor den Gouverneur-Generaal is
om voor neer te knielen. Je vader heeft het nog hier gezien, en is er
vol lof over. Nu laten wij twee vuurschermpjes maken, een driebladig in
schelpvorm à jour en een in den vorm van een garoeda (legendarische
Inlandsche vogel) met beweegbare vleugels.
Gedurig schieten ons nieuwe denkbeelden te binnen, en 't is heerlijk dat
Oost en West ons in staat stelt ze uit te laten voeren. Soms valt ons
iets in, als wij al in onze mandjes zijn; gauw er uit gekropen, het
licht aangestoken, (gekke uitdrukking toch) en de gedachte opgeteekend;
wij mochten haar soms vergeten den volgenden morgen en dat zou toch
jammer zijn.
Vertel jij aan Moedertje, dat wij reeds met de oudjes hebben gesproken
over dat gaan naar Batavia en die school op Meester-Cornelis of Salemba.
Ze hebben heelemaal geen bezwaar. Heerlijk hè, broer? Ze zijn _verrukt_,
dat wij op Java blijven. "Ik zou 't _vreeselijk_ vinden, als je ging,"
zei Vader. "Ik moet je altijd kunnen zien." Arme lieverd! Nu is het
goed. Ze zijn je Vader zoo dankbaar. Wij moesten Mama beloven altijd bij
elkaar te blijven en samen te werken. Kan 't mooier? dat is juist wat
wij willen.
Het is toch wel goed geweest, dat wij eerst absoluut naar Holland
wilden. Nu zijn ze _gelukkig_ met Batavia; als wij Batavia hadden
gewild, zouden er bezwaren zijn geweest; na Holland vallen die bezwaren
weg. Nu gaat al heel gauw ons request in zee met nota en Vader's
verklaring niets tegen onze plannen te hebben.
Wat zal Annie Glaser er blij om zijn! Nu zullen wij dan weer bij elkaar
komen! Leuk idee!... Ze komt dan misschien bij ons op Batavia. Dat was
haar plan, vroeger. Dan zouden wij weer bij elkaar zijn, en als trouwe
kameraden, zuur en zoet samen deelen. Gisteren kregen wij een briefje
van haar, en verbeeld je, met een lijstje vragen ter beantwoording, van
een mijnheer, die veel belang stelt in de vraag van den dag: de
opvoeding van het Javaansche volk, en gaarne onze gedachten en ideeën er
over zou vernemen. Mr. Slingenberg, aan 't Ministerie van Koloniën[1]
werkzaam, hierheen gezonden door de Regeering om een nieuwe strafwet te
maken. Annie zegt, dat hij 't ernstig meent, zijn best wil doen en zien
wat hij voor ons doen kan. Hij kan niet meer hier komen, daar hij half
Februari weer weg moet. Daarom moesten die vragen spoedig beantwoord
worden en uitgebreid ook!!!
Het zijn zeer belangrijke vragen, die hij ons ter beantwoording stelde,
juist die, waarvan wij vervuld zijn; maar juist daarom zouden wij ze met
roef-roef kunnen en willen beantwoorden. Om je maar iets te noemen,
vraag 1 luidt: "Welke maatregelen zijn geschikt om het volk van Java tot
meerdere ontwikkeling en welvaart te brengen?" een vraag, waarop grijze,
kundige mannen hebben _gestudeerd_ ... en die zouden wij een, twee,
drie, en dan gedetailleerd moeten beantwoorden!
2. In welke richting moet 't onderwijs verbeterd en uitgebreid
worden?"--'t is me een vraag om met een enkel woord beantwoord te
worden! er zouden minstens een stuk of wat pagina's voor noodig zijn!
Vraag 5 kan echter dadelijk en met één woord beantwoord worden: "Wordt
de beteekenis van de vrouw in de ontwikkeling van den Javaan door de
staatslieden niet te weinig in het oog gehouden?"
Hij is stellig een nieuw-denkend mensch die deze vraag heeft gesteld.
En de laatste vraag is eenvoudig verrukkelijk om te beantwoorden. "Op
welke wijze kan het best een aanvang gemaakt worden met de meerdere
beschavingen ontwikkeling der Javaansche vrouw van hooger of lager
stand, en komt men, zoo doende niet in strijd met de zeden en gebruiken
van het land?" Allemaal heerlijke vragen! wij zullen er nog uitvoerig
over correspondeeren; is het goed?
Ze inspireeren ons gedachten en gevoelens, die wij zonder die vragen
niet zouden hebben gehad. Wij hebben ze gisteravond laat opgeteekend en
gaan ze verder uitwerken. Vreemd toch, zooals 't toegaat in de wereld.
Het eene lokt het andere uit, en ten slotte hangt alles aan elkaar. Daar
zijn ideeën in ons opgekomen, die zeker het Christelijk Kabinet niet
aangenaam zouden zijn, als het er van hoorde.
Wat denk je van een zending, die niet het kerstenen beoogt, allen
godsdienst er buiten laat, maar enkel en alleen uit liefdebeginsel het
volk van Java wèl doet? Waarom zouden er niet op meer plaatsen van Java
instellingen als op Modjowarno kunnen komen, zonder dat zij gedekt
staan, onder godsdienstig vaandel? Zoo zal men de Mohammedaansche
bevolking niet tegen zich in het harnas jagen. De Mohammedaan beschouwt
met min of meer minachting den voormaligen geloofsgenoot, die zijn eigen
geloof verzaakt en een ander omhelst. Dit is in het oog van den
Mohammedaan de grootste zonde, die men begaan kan. En de Christen
geworden Mohammedaan kijkt van zijn kant met minachting neer op zijn
voormaligen geloofsgenoot. Nu hij dezelfde leer belijdt als de
blanda[1], denkt hij even hoog te staan als deze. Ik hoef niet verder
uit te spinnen wat hieruit voortvloeit.
Wil men den Javaan absoluut godsdienst leeren, welnu, leer hem dan den
eenigen God kennen, den Vader van liefde, die de Vader is van alle
schepselen, die van Christenen, zoo goed als van Mohammedanen,
Boeddhisten, Joden enz. Leer hem den waren godsdienst, d.i. den
_innerlijken_, en men kan dien godsdienst belijden als Christen, zoowel
als Mohammedaan e.a. Ons idee is, dat Nederland zende beschaafde,
ontwikkelde en hoogstaande menschen, die uit zuivere menschenmin zich
willen vestigen midden in het Javaansche volk, met hen levende en
lievende, hen onderrichtende, genezende, helpende, overal waar hulp
noodig is.
Het volk latende in zijn eenvoud, geen meerdere behoeften leerende
kennen, en alleen dáár ingrijpen met _zachte_ hand waar de zeden
lijnrecht staan tegenover het hooge beginsel: Liefde! Later zou dit werk
ter hand genomen kunnen worden door de kinderen van 't land zelve; op 't
oogenblik zijn daarvoor nog geen krachten beschikbaar.--In 't kort,
zendingsarbeid--doch _zònder doop_.
Zou dat uitvoerbaar zijn? 't Zal wel lastig zijn om geschikte elementen
voor zulk werk te vinden. Ik kom er telkens weer op terug. Er moet eerst
een zedelijke ondergrond gevormd worden, en bij alle te geven onderwijs
dit punt in 't oog houden.
Hoe de volwassenen en half-volwassenen dien zedelijken ondergrond bij te
brengen? Mij dunkt door _lectuur_. Men moet bladen uitgeven, die
ontspanningslectuur (om veel gelezen te worden) bevatten, maar altijd
met een opvoedkundigen ondergrond. Hetzelfde idee, dat wij op onze
kindertjes willen toepassen, spelenderwijs, onderwijzen en opvoeden,
waarom zou dat niet toegepast kunnen worden op volwassen menschen?
Op Batavia hopen wij veel met de a.s. dokter-djawa's in aanraking te
komen om met hen veel over die dingen te praten, en te zien of wij niet
een paar er voor kunnen winnen. Zij zouden dan dat zendingswerk zonder
doop kunnen doen.
Mijn jongste zus Soematri heeft onlangs het klein-ambtenaarsexamen
afgelegd. Zij is het eerste Javaansche meisje, dat dat examen deed! Leuk
hè!
[1] Mr. J. Slingenberg, thans rechter in de Arr. Rechtbank te Amsterdam.
De nota volgt achter de brieven op blz. 353.
[2] Blanda = Europeaan, meer bepaald: Hollander.