Λοιπόν το έν από τα δύο ονόματά της δεν είναι δύσκολον να σου
ειπώ διά ποίον λόγον εδόθη.
Ερμογένης.
Ποίον από αυτά;
Σωκράτης.
Γνωρίζεις ότι την ονομάζομεν Παλλάδα.
Ερμογένης.
Και πώς όχι;
Σωκράτης.
Λοιπόν είναι ορθόν να υποθέσωμεν ότι τούτο της εδόθη από τον
ένοπλον χορόν, καθώς εγώ νομίζω. Διότι, όταν υψώνη κανείς ή τον
εαυτόν του ή κανέν άλλο πράγμα ή υπό την γην, ή μέσα εις τας
χείρας του, λέγομεν ότι &πάλλει& και &πάλλεται& και το χορεύει ή
χορεύει ο ίδιος.
Ερμογένης.
Πολύ σωστά.
Σωκράτης.
Αι λοιπόν δι' αυτόν τον λόγον την ονομάζομεν Παλλάδα.
Ερμογένης.
Και πολύ ορθά. Αλλά τόρα το δεύτερον όνομα πώς το εννοείς;
Ερμογένης.
Το όνομα &Αθηνά&;
Ερμογένης.
Ναι.
Σωκράτης.
Αυτό, αγαπητέ μου, είναι δυσκολώτερον. Εδώ φαίνεται ότι οι
παλαιοί εθεώρουν την Αθηνάν, καθώς τόρα την θεωρούν οι εμβριθείς
εις τον Όμηρον. Διότι οι περισσότεροι από αυτούς εξηγούντες αυτόν
τον ποιητήν λέγουν, ότι αυτός παρέστησε την Αθηνάν ως νουν και
διάνοιαν. Και εκείνος λοιπόν, ο οποίος κατεσκεύασε τα ονόματα
φαίνεται ότι κάτι τι παρόμοιον εσκέφθη περί αυτής, και την
ωνόμασε με περισσότερον μεγαλείον &θεού νόησιν&, ως να έλεγε ότι
αυτή είναι &α Θεονόα&, μεταχειριζόμενος επαρχιακώς (δωρικώς) το
άλφα αντί του ήτα και αφαιρών το ιώτα και το σίγμα. Ίσως όμως
ουδέ δι' αυτόν τον λόγον, αλλά διότι αυτή τα &θεία νοεί&, την
ωνόμαζε χωριστά από όλους τους θεούς &Θεονόην&. Δεν είναι δε πολύ
διαφορετικόν και το να ήθελε να την ονομάση &των ηθών νόησιν&,
και να εννοή ότι αυτή η θεά είναι &Ηθονόη&. Κατόπιν όμως ή ο
ίδιος ή άλλοι οποιοιδήποτε το ετροποποίησαν χάριν κομψότητος,
καθώς αυτοί ενόμιζαν, και την ονόμασαν Αθηνάαν.
Ερμογένης.
Το δε όνομα του Ηφαίστου πώς το εξηγείς;
Σωκράτης.
Μήπως ερωτάς διά τον ανδρείον του &φωτός πολυίστορα&.
Ερμογένης.
Μάλιστα.
Σωκράτης.
Λοιπόν αυτός δεν είναι εις τον καθένα φανερόν, ότι είναι
&Φαίστος& και προσέλαβε το ήτα;
Ερμογένης.
Σχεδόν είναι, εκτός εάν τυχόν έχης και καμίαν άλλην γνώμην.
Σωκράτης.
Αν θέλης να μην έχω άλλην γνώμην, ερώτησέ με διά τον Άρη.
Ερμογένης.
Σε ερωτώ.
Σωκράτης.
Λοιπόν, αν μεν προτιμάς το πρώτον, θα σου έλεγα ότι ωνομάσθη
&Άρης& από το &άρρεν& και το &ανδρείον&. Αν δε πάλιν παραδέχεσαι
από το σκληρόν και αμετάτρεπτον, το οποίον ακριβώς λέγεται
αρχαϊκώς &άρρατον&, και από όλα αυτά πάλιν αρμόζει εις τον θεόν
του πολέμου να λέγεται Άρης.
Ερμογένης.
Πολύ ορθά.
Σωκράτης.
Και τόρα πλέον ας αφήσωμεν τους θεούς δι' όνομα θεού, διότι εγώ
τρομάζω να συζητώ δι' αυτούς. Από τα άλλα ονόματα όμως πρότεινέ
μου ό,τι θέλεις, και τότε βλέπεις ποίου είδους είναι το άρμα του
Ευθύφρονος εις το οποίον πατώ.
Ερμογένης.
Μάλιστα θα κάμω την γνώμην σου, αλλά ένα ακόμη θα σε ερωτήσω περί
του Ερμού, και τούτο διότι ο Κρατύλος λέγει ότι εγώ δεν είμαι
Ερμογένης. Λοιπόν ας δοκιμάσωμεν να εννοήσωμεν και το όνομα Ερμής
τι σημαίνει, διά να γνωρίζωμεν αν ο φίλος απ' εδώ λέγει τίποτε
σπουδαίον.
Σωκράτης.
Αλλά το όνομα αυτό δεικνύει, ότι ο Ερμής καταγίνεται εις την
ρητορείαν, διότι και το ότι είναι διερμηνεύς και άγγελος, και ότι
αγαπά την κλοπήν και την απάτην διά λόγου και το εμπορικόν του
πνεύμα, όλα αυτά είναι μία ρητορική ικανότης. Καθώς λοιπόν
είπαμεν και προηγουμένως το &είρειν& είναι χρήσις του λόγου, το
δε ομηρικόν ρήμα &εμήσατο& σημαίνει μηχανώμαι. Από τα δύο λοιπόν
αυτά, δηλαδή το &είρειν& και το &εμήσατο&, σχεδόν μας επέβαλεν ο
νομοθέτης να ονομάσωμεν αυτόν τον θεόν, ως να μας έλεγε: ω
άνθρωποι, εκείνος όστις το &είρειν εμήσατο& είναι ορθόν να
ονομάζεται από υμάς Ειρέμης. Αλλά τόρα ημείς, νομίζω,
ετορνεύσαμεν αυτό το όνομα και τον ονομάζομεν Ερμήν.
Ερμογένης.
Μα τον Δία, τότε λοιπόν καλά λέγει ο Κρατύλος ότι εγώ δεν είμαι
Ερμογένης, διότι εγώ δεν είμαι εφευρετικός εις τους λόγους.
Σωκράτης.
Και ότι ακόμη ο Παν ο υιός του Ερμού είναι διφυής έχει τον λόγον
του, φίλτατέ μου.
Ερμογένης.
Πώς δηλαδή;
Σωκράτης.
Γνωρίζεις ότι ο λόγος το παν εκφράζει και περιστρέφεται διαρκώς,
και είναι δύο ειδών, αληθής και ψευδής.
Ερμογένης.
Βεβαιότατα.
Σωκράτης.
Λοιπόν το μεν αληθές μέρος του είναι &λείον& και &θείον& και
κατοικεί επάνω εις την κατοικίαν των θεών, το δε ψευδές μένει
κάτω μεταξύ του πλήθους και είναι τραχύ και τραγοειδές
(&τραγικόν&). Διότι εις τούτο το ζήτημα περιστρέφονται οι
περισσότεροι μύθοι και τα ψεύδη, δηλαδή εις τον τραγικόν βίον.
Ερμογένης.
Πολύ ορθά.
Σωκράτης.
Ορθώς λοιπόν ο Παν ο οποίος μηνύει τα πάντα και πάντοτε
&περιπολεί&, ονομάζεται &αιπόλος& (αιγοβοσκός), και είναι διφυής
υιός του Ερμού, εις μεν τα άνω μέρη λείος (άτριχος), εις δε τα
κάτω τριχωτός και τραγοειδής. Και είναι ο Παν ή λόγος, ή αδελφός
του λόγου, αφού είναι υιός του Ερμού. Και δεν είναι διόλου
παράδοξον ο αδελφός να ομοιάζη τον αδελφόν. Αλλά καθώς σου είπα,
ευλογημένε, ας αφήσωμεν πλέον τους θεούς.
Ερμογένης.
Αυτού του είδους τους θεούς μάλιστα, ας τους αφήσωμεν Σωκράτη
μου, αφού το θέλεις. Όμως τι σε εμποδίζει να ομιλήσωμεν περί του
άλλου είδους των θεών, παραδείγματος χάριν περί του ηλίου και της
σελήνης και των άστρων και της γης και του αιθέρος και του πυρός
και του ύδατος και των ωρών και του ενιαυτού (έτους).
Σωκράτης.
Πάρα πολλά μου ζητείς, αλλά, εάν αυτό θα σε ευχαριστήση, είμαι
πρόθυμος.
Ερμογένης.
Βέβαια θα με ευχαριστήση.
Σωκράτης.
Τότε λοιπόν ποιον θέλεις πρώτον; Ή καθώς είπες, θέλεις πρώτον να
εξετάσωμεν τον ήλιον;
Ερμογένης.
Μάλιστα.
Σωκράτης.
Λοιπόν αυτό το όνομα φαίνεται ότι θα γίνη σαφέστερον, αν λάβωμεν
τον δωρικόν του τύπον. Διότι οι Δωριείς τον ονομάζουν &άλιον&.
Πρέπει λοιπόν να ονομασθή &άλιος&, ή διότι &αλίζει& (συναθροίζει)
τους ανθρώπους εις το ίδιον μέρος, όταν ανατείλη, ή διότι, &αεί
ειλεί& (πάντοτε περιφέρεται) πέριξ της γης. Ακόμη δε ίσως, διότι
ποικίλλει τα παραγόμενα εκ της γης, το δε ποικίλει και το αρχαίον
&αιολεί& είναι το ίδιον.
Ερμογένης.
Και η σελήνη;
Σωκράτης.
Τούτο το όνομα φαίνεται ότι στενοχωρεί τον Αναξαγόραν.
Ερμογένης.
Πώς δηλαδή;
Σωκράτης.
Φαίνεται ότι σημαίνει κάτι τι αρχαιότερον, το οποίον εκείνος το
έλεγε τόρα τελευταίως, ότι δηλαδή η σελήνη έχει το φως της από
τον ήλιον.
Ερμογένης.
Πώς αυτό;
Σωκράτης.
Διότι &σέλας& και &φως& είναι το ίδιον.
Ερμογένης.
Μάλιστα.
Σωκράτης.
Είναι δε αυτό το φως εις την σελήνην πάντοτε &νέον και ένον&
(παλαιόν), αν λέγουν την αλήθειαν οι Αναξαγόρειοι. Διότι ο ήλιος
περιστρεφόμενος πέριξ αυτής, της ρίπτει πάντοτε νέον φως, το δε
παλαιόν υπάρχει από τον προηγούμενον μήνα.
Ερμογένης.
Ορθότατα.
Σωκράτης.
&Σελαναίαν& δε ονομάζουν αυτήν πολλοί.
Ερμογένης.
Πολύ ορθά.
Σωκράτης.
Διότι δε έχει πάντοτε &σέλας& (φως) &νέον& και &ένον&, ήτο κυρίως
ορθόν να ονομασθή &σελαενονεοάεια&, ωνομάσθη όμως διά συσφίγξεως
&σεληναία& (σελήνη).
Ερμογένης.
Αυτό το όνομα φαίνεται ως βακχικόν, καλέ Σωκράτη. Αλλά τον μήνα
και τα άστρα πώς τα εξηγείς;
Σωκράτης.
Ο μεν μην και αρχαιότερον &μεις& από το &μείον& (ολιγώτερον)
έπρεπε να λέγεται μείης, τα δε άστρα φαίνεται ότι παράγονται από
την αστραπήν. Η δε αστραπή, επειδή αναστρέφει τα πρόσωπα (&ώπα&),
έπρεπε να λέγεται αστρωπή, τόρα όμως ωνομάσθη χάριν κομψότητος
αστραπή.
Ερμογένης.
Το δε πυρ και το ύδωρ;
Σωκράτης.
Διά το πυρ δεν γνωρίζω· και φαίνεται ή ότι η μούσα του Ευθύφρονος
με εγκατέλειψε, ή ότι τούτο είναι δυσκολώτατον. Πρόσεξε λοιπόν
ποίον μηχάνημα παρουσιάζω δι' όλα αυτά, όσα δεν γνωρίζω.
Ερμογένης.
Ποίον δηλαδή;
Σωκράτης.
Εγώ θα σου το ειπώ. Και λοιπόν απάντησέ μου, ημπορείς να ειπής
πώς εδόθη το όνομα εις το &πυρ&;
Ερμογένης.
Όχι. Μα τον Δία.
Σωκράτης.
Πρόσεξε λοιπόν εις αυτό το οποίον υποθέτω εγώ. Παρατηρώ δηλαδή
ότι πολλά ονόματα οι Έλληνες, και προ πάντων όσοι κατοικούν υπό
την εξουσίαν των βαρβάρων, τα έλαβαν από τους βαρβάρους.
Ερμογένης.
Και τι με τούτο;
Σωκράτης.
Εάν κανείς ερευνήση να εύρη, με ποίαν ορθότητα είναι βαλμένα αυτά
κατά την Ελληνικήν γλώσσαν και όχι κατά την γλώσσαν εκείνην, από
την οποίαν ελήφθη το όνομα αυτό, γνωρίζεις ότι θα απορή;
Ερμογένης.
Φυσικώτατα.
Σωκράτης.
Πρόσεξε λοιπόν μήπως και αυτό το όνομα &πυρ& είναι βαρβαρικόν.
Διότι αυτό δεν είναι εύκολον να το σχετίσωμεν με την ελληνικήν
γλώσσαν, και είναι γνωστόν ότι οι Φρύγες έτσι το ονομάζουν, με
μικράν τροποποίησιν. Επίσης δε και το &ύδωρ& και τους &κύνας& και
άλλα πολλά.
Ερμογένης.
Το παραδέχομαι.
Σωκράτης.
Δεν πρέπει λοιπόν να τα παραβιάζωμεν αυτά, διότι τότε βεβαίως θα
ημπορούσε να ειπή κανείς περί αυτών. Ώστε το μεν &πυρ& και το
&ύδωρ& δι' αυτόν τον λόγον τα αποκρούω. Ο δε αήρ άραγε, καλέ
Ερμογένη, ωνομάσθη αήρ, διότι &αίρει& (υψώνει) από την γην τα
πράγματα; ή διότι &αεί ρει&(πάντοτε ρέει); ή διότι παράγεται από
αυτόν άνεμος, όταν ρέη; Διότι οι ποιηταί, καθώς γνωρίζεις,
ονομάζουν τους ανέμους &αήτας&. Ίσως λοιπόν είναι ως να ήθελε να
&ειπή ανεμόρους, αητόρρους& και δι' αυτό επροτίμησε να ειπή ότι
είναι &αήρ&, Διά δε τον αιθέρα εγώ φρονώ το εξής, ότι, επειδή
&αεί θει& (πάντοτε τρέχει) πέριξ του &αέρος&, ήτο δίκαιον να
ονομασθή &αειθεήρ&. Η δε γη καλλίτερον εκφράζει εκείνο το οποίον
θέλει, εάν την ονομάση κανείς &γαίαν&. Διότι &γαία& πολύ ορθά
ωνομάσθη η γενέτειρα κατά την γλώσσαν του Ομήρου, αφού το
Ομηρικόν &γεγάασι& σημαίνει εγεννήθησαν.
Ερμογένης.
Πολύ καλά.
Σωκράτης.
Ποίον λοιπόν έρχεται κατόπιν τούτου;
Ερμογένης.
Αι ώραι, Σωκράτη μου, και ο ενιαυτός και το έτος.
Σωκράτης.
Λοιπόν το όνομα ώραι πρέπει να το προφέρωμεν με την αρχαίαν
αττικήν προφοράν, εάν επιθυμής να μάθης το ορθόν. Είναι δηλαδή
όραι, διότι &ορίζουν& τα &όρια& εις τον χειμώνα και εις τους
ανέμους και τους καρπούς της γης. Επειδή δε &ορίζουν&, είναι
ορθόν να ονομάζωνται όραι. Ο δε ενιαυτός και το έτος σχεδόν είναι
το ίδιον πράγμα. Δηλαδή είναι εκείνο, το οποίον τα φυτά και τα
προϊόντα τα φέρει εις φως, και &εν εαυτώ& (μέσα του) &ετάζει&
(εξετάζει). Και καθώς προηγουμένως το όνομα του Διός εδιχάσθη εις
δυο, και άλλοι μεν είδαμεν ότι τον ονομάζουν &Ζήνα&, άλλοι δε
&Δία&, ομοίως και αυτό εδώ άλλοι μεν το ονομάζουν &ενιαυτόν&,
άλλοι δε &έτος&, διότι &ετάζει& (εξετάζει). Ολόκληρος δε η
πρότασις: &το εν εαυτώ ετάζον&, ενώ είναι μία, λαμβάνει δύο
ονομασίας, ώστε σχηματίζονται δύο ονόματα, &ενιαυτός& και &έτος&
από μίαν πρότασιν.
Ερμογένης.
Πραγματικώς, καλέ Σωκράτη, πολύ προώδευσες.
Σωκράτης.
Μου φαίνεται πλέον ότι φέρομαι δρομαίως εις τα ύψη της σοφίας.
Ερμογένης.
Πολύ μάλιστα.
Σωκράτης.
Γλήγορα θα σε κάμω να με θαυμάζης περισσότερον.
Ερμογένης.
Κατόπιν όμως των ονομάτων αυτού του είδους, εγώ επεθύμουν πολύ να
παρατηρήσω εκείνα τα ωραία ονόματα με ποίαν ορθότητα είναι
βαλμένα, δηλαδή τα αναφερόμενα εις την αρετήν, παραδείγματος
χάριν η &φρόνησις& και η &σύνεσις& και η &δικαιοσύνη& και τα
όμοια.
Σωκράτης.
Φέρεις εις το μέσον, αγαπητέ μου, όχι μηδαμινόν είδος ονομάτων.
Αφού όμως πλέον εφόρεσα την λεοντήν, δεν οφείλω να αποδειλιάσω,
αλλά να εξετάσω, καθώς φαίνεται, την &φρόνησιν& και την &σύνεσιν&
και την &γνώμην& (γνώσιν) και την &επιστήμην& και όλα τα άλλα τα
ωραία ακριβώς ονόματα, καθώς λέγεις.
Ερμογένης.
Και βέβαια ημείς δεν οφείλομεν να αποδειλιάσωμεν πριν
τελειώσωμεν.
Σωκράτης.
Και πραγματικώς, μα τον κέρβερον, μου φαίνεται ότι δεν μαντεύω
κακώς αυτό το οποίον ενόησα, ότι δηλαδή οι πολύ παλαιοί άνθρωποι,
προ πάντων όσοι έθεταν τα ονόματα, καθώς σήμερον οι περισσότεροι
από τους σοφούς, επειδή πολύ περιστρέφουν τον νουν των διά να
ερευνήσουν πώς είναι πλασμένα τα όντα, πάντοτε παθαίνουν ίλιγγον
(ζάλην) και τότε πλέον τα πράγματα φαίνονται εις αυτούς ότι
περιφέρονται, και πραγματικώς περιφέρονται. Προφασίζονται λοιπόν
ότι δεν είναι αιτία αυτής της δοξασίας το εσωτερικόν των πάθος,
αλλά ότι τα ίδια τα πράγματα επλάσθησαν κατ' αυτόν τον τρόπον, να
μην είναι δηλαδή κανέν από αυτά μόνιμον ουδέ σταθερόν, αλλά να
ρέουν και να μεταφέρωνται και να είναι πάντοτε πλήρη μεταφοράς
και ανασχηματισμού. Αυτήν δε την σκέψιν μου την εφαρμόζω εις όλα
αυτά τα ονόματα, περί των οποίων τόρα ομιλούμεν.
Ερμογένης.
Πώς το εννοείς αυτό, καλέ Σωκράτη;
Σωκράτης.
Ίσως δεν ενόησες καλά από όσα προ ολίγου είπαμεν, ότι τα ονόματά
των εφαρμόζονται ως εις πράγματα μεταφερόμενα και ρέοντα και
αναγεννώμενα.
Ερμογένης.
Ναι δεν το εσκέφθην τόσον καλά.
Σωκράτης.
Και όμως πρώτον αυτό το οποίον είπαμεν εις την αρχήν, ετέθη
εντελώς, διότι τα πράγματα είναι τοιαύτα.
Ερμογένης.
Ποίον από αυτά;
Σωκράτης.
Η φρόνησις, διότι είναι της &φοράς& (μεταφοράς) και του
&ρου&(ρεύματος) &νόησις&. Είναι όμως δυνατόν να την θεωρήσωμεν
&όνησιν& (ωφέλειαν) της &φοράς&, πάντοτε όμως αναφέρεται εις την
μεταφοράν. Και αν αγαπάς, η &γνώμη& σημαίνει της &γεννήσεως
νώμησιν&, δηλαδή σκέψιν, διότι το &νωμώ& και το &σκέπτομαι& είναι
το ίδιον. Και πάλιν το ίδιον όνομα &νόησις& είναι του &νέου έσις&
(έφεσις και επιθυμία). Το δε να είναι νέα τα όντα, σημαίνει ότι
διαρκώς αναγεννώνται. Εκείνος λοιπόν ο οποίος έθεσε το όνομα
&νεόεσιν& μας λέγει ότι αυτό ζητεί η ψυχή. Διότι τον παλαιόν
καιρόν δεν ωνομάζετο &νόησις& αλλά αντί του _η_ έπρεπε να
προφέρωμεν δύο _ε_, δηλαδή &νεόεσις&. Η δε &σωφροσύνη& είναι
σωτηρία αυτού, το οποίον εξητάσαμεν προηγουμένως, δηλαδή της
&φρονήσεως&. Και η &επιστήμη& βεβαίως σημαίνει ότι, ενώ
μεταφέρονται τα πράγματα, τα ακολουθεί η ψυχή, η οποία έχει
αξίαν, και ούτε οπίσω μένει, ούτε προτρέχει, διά τούτο πρέπει να
αφαιρέσωμεν το &ε& και να την ονομάζωμεν &πιστήμην& (πιστήν). Η
δε &σύνεσις& είναι δυνατόν να θεωρηθή ως είδος &συλλογισμού&, και
το &συνιέναι& λέγεται εντελώς με την σημασίαν του &επίσταμαι&
(γνωρίζω), διότι και το &συνιέναι& σημαίνει ότι μαζί με τα
πράγματα συμβαδίζει και η ψυχή. Έπειτα η &σοφία& σημαίνει ότι
εφάπτεται (εγγίζει) την &φοράν& (την μετακίνησιν). Αυτό όμως το
όνομα είναι ολίγον σκοτεινόν και ξενικόν. Και πρέπει να ενθυμηθή
κανείς τους ποιητάς, οι οποίοι λέγουν συχνά &εσύθη&, περί εκείνου
ο οποίος αρχίζει να προχωρή ταχέως. Ένας Λάκων μάλιστα από τους
γνωστοτέρους έφερε το όνομα &Σους&, και τούτο εις την γλώσσαν των
Λακεδαιμονίων σημαίνει την ταχείαν κίνησιν. Αυτής λοιπόν της
κινήσεως &επαφήν& σημαίνει η &σοφία&, επειδή μεταφέρονται τα
όντα. Και πάλιν όσον διά το &αγαθόν&, το όνομα τούτο ισοδυναμεί
με το &αγαστόν& καθ' όλα. Διότι, αφού κινούνται τα όντα, έχουν
και ταχύτητα και βραδύτητα. Όμως δεν είναι &αγαστόν& παν ό,τι
είναι ταχύ, αλλά μερικά ταχέα μόνον. Λοιπόν εις το &αγαστόν& από
τα &θοά& (ταχέα) ανήκει το όνομα αυτό, δηλαδή το &αγαθόν&.
Όσον δε διά την &δικαιοσύνην&, ότι αυτό το όνομα ετέθη διά την
&σύνεσιν& του &δικαίου&, είναι εύκολον να το εύρη κανείς. Το
ίδιον όμως το δίκαιον είναι δύσκολον, διότι εις ολίγα μεν σημεία
συμφωνούν οι περισσότεροι, εις τα άλλα όμως διαφωνούν. Όσοι
δηλαδή νομίζουν ότι το παν ευρίσκεται εις κίνησιν, το
περισσότερον μέρος αυτού νομίζουν ότι δεν κάμνει άλλο τίποτε,
παρά να προχωρή. Υπάρχει όμως κάτι τι το οποίον διαπερά ολόκληρον
τούτο, και δι' αυτού γίνονται όλα τα γινόμενα, και αυτό είναι
ταχύτατον και λεπτότατον. Διότι δεν θα ήτο δυνατόν να το διαπερά
ολοτελώς το κινούμενον, εάν δεν ήτο λεπτότατον, ώστε κανέν άλλο
να μη το εμποδίζη, και ταχύτατον, ώστε να μεταχειρίζεται τα άλλα
ως ακίνητα. Επειδή λοιπόν διευθύνει όλα τα άλλα ως &διαϊόν&
(διερχόμενον), ορθώς έλαβε το όνομα &δίκαιον&, και χάριν
ευστομίας προσετέθη και η δύναμις του κάππα. Και έως εδώ μεν όλοι
συμφωνούν, ότι αυτό είναι το δίκαιον. Εγώ όμως, καλέ Ερμογένη,
επειδή είμαι απαιτητικός ως προς αυτό, εζήτησα μυστικά
πληροφορίας δι' όλα αυτά, και έμαθα ότι αυτό το δίκαιον είναι και
το αίτιον — αίτιον δε σημαίνει εκείνο το οποίον κάμνει να
γίνωνται τα όντα — και είπε κάποιος, ότι είναι ορθόν να το
ονομάζη κανείς Δία δι' αυτόν τον λόγον. Όταν όμως τους ερωτήσω
πάλιν απαθώς, αν και ήκουσα όλα αυτά, τι είναι λοιπόν τέλος
πάντων δίκαιον, καλέ μου φίλε, αφού αυτό είναι ορθόν; νομίζουν
τότε πλέον ότι κάμνω υπερβολικάς ερωτήσεις και ότι παρά πολύ
εξέρχομαι από τα όρια. Διότι λέγουν ότι αρκετάς πληροφορίας
έλαβα, και διά να με χορτάσουν εντελώς, αρχίζουν να λέγουν ο
καθείς τα ιδικά του και δεν συμφωνούν πλέον. Διότι ο ένας λέγει
ότι δίκαιον είναι... ο ήλιος, διότι μόνον αυτός διαπερά &καίων&
και διευθύνει τα όντα. Εάν δε πάλιν αυτό το ειπώ εις κανένα με
χαράν, ως να είναι καμμία σπουδαία απάντησις, αυτός με περιγελά
και με ερωτά, μήπως νομίζω ότι δεν μένει δίκαιον εις τους
ανθρώπους, όταν πλέον δύση ο ήλιος. Και επειδή εγώ επιμόνως τον
ερωτώ ποίαν γνώμην έχει ο ίδιος, μου λέγει το ίδιον το πυρ, τούτο
όμως λέγει ότι δεν είναι εύκολον να το εννοήση κανείς. Άλλος
πάλιν λέγει ότι δεν είναι το ίδιον το πυρ, αλλά μόνον η θερμότης
η οποία υπάρχει μέσα εις το πυρ. Και άλλος πάλιν λέγει ότι όλα
αυτά τα περιγελά, και ότι το δίκαιον είναι καθώς το λέγει ο
Ανεξαγόρας, ότι δηλαδή είναι νους. Διότι λέγει ότι αυτός είναι
κυρίαρχος και χωρίς να αναμιχθή με κανέν πράγμα, τακτοποιεί όλα
τα πράγματα διαπερών αυτά. Τότε πλέον εγώ, φίλε μου, έρχομαι εις
πολύ μεγαλητέραν απορίαν από ό,τι ήμην, πριν αρχίσω να μανθάνω
περί του δικαίου, τι πράγμα είναι. Τέλος πάντων όσον δι' αυτό που
εξετάζαμεν, το όνομα αυτό φαίνεται ότι δι' αυτούς τους λόγους
είναι βαλμένον.
Ερμογένης.
Μου φαίνεται, καλέ Σωκράτη, ότι αυτά σου τα είπε άλλος κανείς και
δεν τα λέγεις εκ του προχείρου.
Σωκράτης.
Το ίδιον φρονείς και διά τα προηγούμενα;
Ερμογένης.
Όχι τόσον.
Σωκράτης.
Άκουσε λοιπόν, διότι πιθανόν να σε απατήσω και εις τα κατόπιν,
ότι τα λέγω χωρίς να μου τα έχει είπη άλλος. Τι λοιπόν μένει
κατόπιν από την δικαιοσύνην; νομίζω ότι την &ανδρείαν& δεν την
εξετάσαμεν ακόμη, διότι όσον διά την &αδικίαν& είναι ευνόητον ότι
αυτή είναι πραγματικώς εμπόδιον εις εκείνο το οποίον διαπερά. Η
ανδρεία όμως έχει το όνομά της από την μάχην. Η δε μάχη εις το
ον, αφού ρέει, δεν είναι άλλο τίποτε, παρά η αντίθετος &ροή&. Εάν
λοιπόν αφαιρέση κανείς το δέλτα από το όνομα ανδρεία, τότε
σημαίνει καθαρώς το έργον τούτο η &ανρεία&. Βεβαίως όμως δεν
είναι ανδρεία η &εναντία ροή& εις οποιανδήποτε άλλην ροήν, αλλά
εις εκείνην η οποία ρέει παρά το δίκαιον, διότι δεν θα ήτο
αξιέπαινος τότε η ανδρεία. Ακόμη δε και το &άρρεν& και ο &ανήρ&
διά κάτι τι παρόμοιον με την &άνω ροήν& ωνομάσθησαν. Η δε &γυνή&
μου φαίνεται ότι ισοδυναμεί προς το &γονή&. Το δε &θήλυ& φαίνεται
ότι έλαβε το όνομα από την &θηλήν&. Η δε &θηλή&, καλέ Ερμογένη,
δεν σου φαίνεται ότι ωνομάσθη από το ότι κάμνει &θαλερά&, καθώς
όλα όσα ποτίζονται;
Ερμογένης.
Μου φαίνεται, καλέ Σωκράτη.
Σωκράτης.
Και όμως το ίδιον το &θάλλω& μου φαίνεται ότι εικονίζει την
αύξησιν των νεαρών πραγμάτων, διότι γίνεται ταχέως και αιφνιδίως.
Λοιπόν σχεδόν εμιμήθη τούτο με το όνομα, το οποίον το συνέθεσε
από το &θέω& (τρέχω) και &άλλομαι& (πηδώ). Αλλά βλέπω ότι δεν
προσέχεις πόσον εξέρχομαι από τον δρόμον μου, όταν επιτύχω
επίπεδον μέρος. Μας μένουν όμως ακόμη πολλά από εκείνα που
φαίνονται άξια μελέτης.
Ερμογένης.
Έχεις δίκαιον.
Σωκράτης.
Και έν από αυτά είναι και η &τέχνη&, που πρέπει να εξετάσωμεν τι
σημαίνει.
Ερμογένης.
Βεβαιότατα.
Σωκράτης.
Λοιπόν αυτό άραγε δεν σημαίνει &έξιν& (συνήθειαν) &νου& με την
αφαίρεσιν του ταυ και προσθήκην του ο μεταξύ του χι και του νυ
και του ήτα (δηλαδή εχονόη);
Ερμογένης.
Ναι αλλά με μεγάλον εξευτελισμόν, καλέ Σωκράτη.
Σωκράτης.
Ευλογημένε, δεν γνωρίζεις ότι όσα ονόματα ετέθησαν εις τας αρχάς
κατόπιν παρεμορφώθησαν από όσους ήθελαν να τα καταστήσουν
τραγικά, με την προσθήκην και αφαίρεσιν γραμμάτων, χάριν
ευστομίας και διότι τα περιστρέφουν από όλα τα μέρη εξ αιτίας του
καλλωπισμού και της πολυκαιρίας; Παραδείγματος χάριν εις το
&κάτοπτρον& δεν φρονείς ότι είναι άτοπον να προστεθή το ρω;
Νομίζω όμως ότι αυτά τα κάμνουν, όσοι διά μεν την αλήθειαν δεν
φροντίζουν διόλου, και μόνον το στόμα των διαπλάττουν, και αφού
προσθέσουν πολλά γράμματα εις τα πρώτα ονόματα, εις το τέλος τα
κάμνουν ώστε κανείς άνθρωπος απολύτως να μην εννοή τι σημαίνουν.
Καθώς και την σφίγγα την ονομάζουν &σφίγγα& αντί &φίγγα&, και
άλλα πολλά.
Ερμογένης.
Εις αυτά έχεις δίκαιον, Σωκράτη μου.
Σωκράτης.
Εάν όμως πάλιν επιτρέψωμεν να προσθέτη και να αφαιρή ο καθείς
ό,τι θέλει εις τα ονόματα, τότε πλέον θα έχωμεν πολλήν ευκολίαν,
και είναι εύκολον οποιονδήποτε όνομα να προσαρμόσωμεν προς
οποιονδήποτε πράγμα.
Ερμογένης.
Πολύ ορθά.
Σωκράτης.
Και βέβαια ορθά. Ώστε πρέπει, νομίζω, να προσέχης εις το ορθόν
μέτρον συ ο σοφός επιστάτης.
Ερμογένης.
Είμαι πρόθυμος.
Σωκράτης.
Και εγώ είμαι πρόθυμος, καλέ Ερμογένη. Λοιπόν αξιοθαύμαστε φίλε,
μη λεπτολογείς πάρα πολύ, μήπως μου αφαιρέσης το θάρρος. Διότι
τόρα φθάνω εις την κορυφήν των όσα είπα, αφού θα εξετάσωμεν
ύστερα από την &τέχνην& την &μηχανήν&. Δηλαδή, η &μηχανή& μου
φαίνεται ότι σημαίνει το &διανύω μακράν&, διότι μακράν σημαίνει
το &μήκος&. Λοιπόν εκ των δύο τούτων συνετέθη το όνομα μηχανή,
δηλαδή από το μήκος και &άνω& (διανύω). Ώστε καθώς είπα προ
ολίγου, ας φθάσωμεν εις την κορυφήν των όσα είπαμεν. Δηλαδή
πρέπει να εξετάσωμεν τι σημαίνουν τα ονόματα αρετή και κακία. Και
λοιπόν το μεν πρώτον δεν το εννοώ καλώς, το δεύτερον όμως μου
φαίνεται ότι είναι σαφέστατον. Διότι συμφωνεί με τα προηγούμενα,
διότι, αφού κινούνται τα πράγματα, παν ό,τι κακώς κινείται
(&ιόν&) θα είναι κακία. Τούτο δε το &κακώς ιέναι& (κακώς
κινούνται), όταν είναι ιδιότης της ψυχής ως προς τα πράγματα,
τότε αποτελεί ολόκληρον το όνομα της κακίας. Τι δε σημαίνει να
κινήται κακώς, μου φαίνεται ότι το δεικνύει και το όνομα δειλία,
το οποίον δεν το εξετάσαμεν, αλλά το υπερπηδήσαμεν, ενώ έπρεπε να
το εξετάσωμεν κατόπιν της ανδρείας. Αλλά μου φαίνεται ότι
υπερπηδήσαμεν και άλλα πολλά. Και λοιπόν η δειλία σημαίνει ότι
είναι δεσμός της ψυχής ισχυρός, ώστε ο &δεσμός& ο &λίαν& και ο
μέγιστος της ψυχής φαίνεται ότι είναι η δειλία. Και είναι κακόν,
ως φαίνεται, καθώς και η απορία και παν ό,τι εμποδίζει ένα πράγμα
να κινήται και να προχωρή. Αυτό λοιπόν φαίνεται ότι σημαίνει το
να κινήται κακώς, δηλαδή αναχαιτιστικώς και εμποδιστικώς, το
οποίον βέβαια όταν έχει η ψυχή, είναι γεμάτη από κακίαν. Αφού δε
εις αυτά εφαρμόζεται το όνομα κακία, τότε η αρετή είναι το
αντίθετον από αυτό, και σημαίνει πρώτον μεν ταχύτητα, έπειτα δε
ότι είναι πάντοτε &λελυμένη& η &ροή& της αγαθής ψυχής, ώστε
εκείνο το οποίον ρέει ακατασχέτως και άνευ εμποδίων, καθώς
φαίνεται, έλαβε αυτό το όνομα. Και είναι μεν ορθόν να ονομασθή
&αειρείτη&, και ίσως πάλιν &αιρετή& (προαιρετική), διότι αυτή η
κατάστασις είναι προτιμοτέρα, όμως συνεχωνεύθη και έγινε &αρετή&.
Και ίσως πάλιν ειπής ότι εγώ τα εφευρίσκω. Εγώ όμως σου λέγω ότι,
αν το όνομα κακία, το οποίον εξετάσαμεν προηγουμένως, είναι
ορθόν, τότε και τούτο το όνομα η &αρετή& είναι ορθόν.
Ερμογένης.
Το δε &κακόν& τέλος πάντων, το οποίον εξήγησε πολλά από τα
προηγούμενα, τι σημαίνει;
Σωκράτης.
Μα τον Δία κάτι τι παράδοξον κατά την γνώμην μου και δύσκολον διά
να το εννοήσωμεν. Φέρω λοιπόν και εις αυτό εκείνο το μηχάνημα.
Ερμογένης.
Ποίον μηχάνημα;
Σωκράτης.
Του να ειπώ ότι και αυτό είναι βαρβαρικόν.
Ερμογένης.
Και φαίνεται πραγματικώς ότι ομιλείς ορθά. Όμως, αν δέχεσαι, ας
τα αφήσωμεν αυτά και ας δοκιμάσωμεν να εννοήσωμεν πώς εδόθη
ευλόγως το όνομα εις το καλόν (ωραίον) και το αισχρόν (άσχημον).
Σωκράτης.
Όσον διά το αισχρόν ωρισμένως είναι εντελώς σαφής η έννοιά του,
διότι και αυτό συμφωνεί με τα προηγούμενα. Διότι εκείνο το οποίον
εμποδίζει και &ίσχει& να ρέουν τα όντα παντού, το θεωρεί
υβριστικόν εκείνος ο οποίος έθεσε τα ονόματα, και εδώ λοιπόν εις
το &αεί ίσχον& (πάντοτε εμποδίζον) τον &ρουν& έδωκε το όνομα
&αεισχορούν&. Σήμερον δε το συνεχώνευσαν και το λέγουν &αισχρόν&.
Ερμογένης.
Πώς όμως εξηγείς το &καλόν&;
Σωκράτης.
Τούτο είναι δυσκολώτερον να το εννοήσωμεν. Σού λέγω όμως, ότι
αυτό ίσως εσχηματίσθη μόνον διά της εκτάσεως το ο εις ου με
αλλαγήν τόνου (καλούν).
Ερμογένης.
Πώς δηλαδή;
Σωκράτης.
Φαίνεται ότι τούτο το όνομα είναι ονομασία της διανοίας.
Ερμογένης.
Τι εννοείς;
Σωκράτης.
Πρόσεξε. Ποίον νομίζεις συ ότι είναι αιτία να λάβη όνομα έκαστον
από τα όντα; Άραγε όχι εκείνο το οποίον έθεσε τα ονόματα;
Ερμογένης.
Βεβαιότατα.
Σωκράτης.
Λοιπόν αυτό δεν είναι η διάνοια ή των θεών ή των ανθρώπων ή και
των δύο;
Ερμογένης.
Μάλιστα.
Σωκράτης.
Λοιπόν και εκείνο το οποίον ονομάζει τα πράγματα, δηλαδή αρχαϊκώς
το &καλέσαν& και το &καλούν&, δεν είναι το ίδιον, δηλαδή διάνοια;
Ερμογένης.
Φαίνεται.
Σωκράτης.
Και πάλιν όσα εκτελέση ο νους και η διάνοια, δεν είναι επαινετά,
όσα δε δεν εκτελέση, &ψεκτά& (αξιοκατάκριτα);
Ερμογένης.
Πολύ ορθά.
Σωκράτης.
Και λοιπόν το ιατρικόν πράγμα δεν εκτελεί ιατρικά έργα και το
ξυλουργικόν ξυλουργικά; Ή πώς εννοείς συ;
Ερμογένης.
Καθώς το είπες.
Σωκράτης.
Και το καλόν επομένως δεν εκτελεί καλά;
Ερμογένης.
Πρέπει βέβαια να εκτελή.
Σωκράτης.
Και, καθώς είπαμεν, δεν είναι τούτο διάνοια;
Ερμογένης.
Βεβαιότατα.