Και καταγγέλλω μάλιστα, καλέ Ερμογένη, ότι αυτή η σοφία μου
εκόλλησε από τον Ευθύφρονα τον Προσπάλτιον. Διότι από την αυγήν
πολλήν ώραν ήμουν μαζί του και έδωκα όλην την προσοχήν μου εις
αυτόν. Δι' αυτό σχεδόν όχι μόνον τα ώτα μου εγέμισε μέσα εις τον
ενθουσιασμόν του από την θείαν του σοφίαν, αλλά και επροχώρησε
και εις την ψυχήν μου. Διά τούτο νομίζω ότι πρέπει να κάμωμεν το
εξής. Όσον διά σήμερον να την χρησιμοποιήσωμεν αυτήν την σοφίαν
και να εξετάσωμεν και τα επίλοιπα ονόματα, αν το κρίνετε και σεις
ορθόν, αύριον δε αν συμφωνήτε και σεις να την αποτινάξωμεν και να
την καθαρίσωμεν, αφού μάθωμεν ποίος είναι τέλειος να καθαρίζη
τοιαύτα πράγματα, είτε κανείς από τους ιερείς είτε από τους
σοφιστάς.
Ερμογένης.
Μάλιστα, εγώ συμφωνώ, διότι έχω μεγάλην επιθυμίαν να ακούσω τα
επίλοιπα ονόματα.
Σωκράτης.
Τότε αυτό πρέπει να κάμωμεν. Λοιπόν από πού θέλεις να αρχίσωμεν
να εξετάζωμεν, αφού τόρα πλέον εμβήκαμεν εις μίαν σειράν, διά να
εννοήσωμεν αν θα προσθέσουν την μαρτυρίαν των αφ' εαυτών τα
ονόματα, ότι δεν είναι τόσον πολύ αυτομάτως βαλμένα το καθέν,
αλλά έχουν κάποιαν ορθότητα; Και λοιπόν τα μεν ονόματα των ηρώων
και των ανθρώπων, καθώς λέγομεν, ίσως να μας απατήσουν. Διότι
πολλά είναι βαλμένα συμφώνους προς τας ονομασίας των προγόνων, αν
και δεν αρμόζουν διόλου εις μερικούς, καθώς ελέγαμεν εις την
αρχήν, πολλά δε πάλιν τα θέτουν ωσάν διά να ευχηθούν,
παραδείγματος χάριν το όνομα Ευτυχίδης και Σωσίας και Θεόφιλος
και άλλα πολλά. Λοιπόν αυτού του είδους τα ονόματα νομίζω ότι
πρέπει να τα αφήσωμεν κατά μέρος, φαίνεται δε λογικόν ότι εις τα
διαρκώς υπάρχοντα πράγματα και εκ φύσεως πλασμένα θα εύρομεν ποία
ονόματα είναι βαλμένα ορθώς. Και ίσως μερικά από αυτά ετέθησαν
από θειοτέραν δύναμιν, παρά την ανθρωπίνην.
Ερμογένης.
Ορθότατα, Σωκράτη μου.
Σωκράτης.
Τότε λοιπόν δεν είναι δίκαιον από τους θεούς να αρχίσωμεν να
εξετάζωμεν, άραγε ωνομάσθησαν ορθώς με αυτό το όνομα οι θεοί;
Ερμογένης.
Βέβαια, πρέπει.
Σωκράτης.
Εγώ λοιπόν υποθέτω κάτι τι τοιούτον. Μου φαίνονται ότι οι πρώτοι
άνθρωποι που ήσαν εις τα Ελληνικά μέρη επίστευαν μόνον εκείνους
τους θεούς, τους οποίους σήμερον πιστεύουν πολλοί βάρβαροι,
δηλαδή τον ήλιον και την σελήνην και την γην και τα άστρα και τον
ουρανόν. Και επειδή έβλεπαν ότι όλα αυτά κινούνται με ταχύτητα
και τρέχουν, από αυτήν την φύσιν του τρέχω, το οποίον τότε
ελέγετο &θέω&, ονόμασαν αυτούς θεούς. Αργότερα δε το ενόησαν και
όλοι οι άλλοι και με αυτό πλέον το όνομα τους ονομάζουν. Φαίνεται
ωσάν αλήθεια αυτό το οποίον λέγω ή όχι;
Ερμογένης.
Πολύ μάλιστα φαίνεται.
Σωκράτης.
Λοιπόν τι είναι ορθόν να εξετάσωμεν κατόπιν τούτου; ή είναι ορθόν
να εξετάσωμεν τους δαίμονας και τους ήρωας και τους ανθρώπους;
Ερμογένης.
Τους δαίμονας.
Σωκράτης.
Και πραγματικώς, καλέ Ερμογένη, τι να σημαίνη άραγε το όνομα
δαίμονες; πρόσεξε, αν θα σου φανώ ότι λέγω κάτι τι.
Ερμογένης.
Λέγε και μη σε μέλει.
Σωκράτης.
Λοιπόν ηξεύρεις τι λέγει ο Ησίοδος ότι είναι οι δαίμονες;
Ερμογένης.
Δεν ηξεύρω.
Σωκράτης.
Ούτε ακόμη ότι λέγει ότι κατ' αρχάς έγινε χρυσούν το γένος των
ανθρώπων;
Ερμογένης.
Αυτό τουλάχιστον το γνωρίζω.
Σωκράτης.
Λοιπόν λέγει περί αυτού:
Λοιπόν αφού η μοίρα εξωλόθρευσε αυτό το γένος, αυτοί ονομάζονται
δαίμονες αγνοί κάτοικοι των καταχθονίων, αγαθοί, αλεξίκακοι,
φύλακες των θνητών ανθρώπων.
Ερμογένης.
Και τι με τούτο;
Σωκράτης.
Δηλαδή εγώ νομίζω ότι αυτός εννοεί όχι ότι το χρυσούν γένος είναι
πλασμένον από χρυσόν, αλλά ότι είναι αγαθόν και ωραίον. Ένδειξις
δε τούτου είναι, το ότι και ημάς λέγει ότι είμεθα σιδηρούν γένος.
Ερμογένης.
Πολύ ορθά.
Σωκράτης.
Λοιπόν και από τους σημερινούς, αν υπάρχη κανείς αγαθός, δεν
εννοεί ότι αυτός κατάγεται από εκείνο το χρυσούν γένος;
Ερμογένης.
Είναι πιθανόν βέβαια.
Σωκράτης.
Οι δε αγαθοί είναι τίποτε άλλο παρά φρόνιμοι;
Ερμογένης.
Φρόνιμοι.
Σωκράτης.
Λοιπόν μου φαίνεται ότι προ παντός τούτο εννοεί περί των
δαιμόνων, δηλαδή, διότι ήσαν φρόνιμοι και &δαήμονες&, τους
ωνόμασε δαίμονας και βλέπομεν ότι εις την αρχαίαν γλώσσαν μας
σύμφωνος είναι αυτή η λέξις. Ώστε καλά λέγει και αυτός και άλλοι
πολλοί ποιηταί, όσοι λέγουν ότι, όταν αποθάνη κανείς ο οποίος ήτο
αγαθός, αποκτά μεγάλην μοίραν και τιμήν και γίνεται δαίμων
σύμφωνα με αυτό το όνομα το οποίον σημαίνει φρόνησιν. Ομοίως
λοιπόν και εγώ φρονώ, ότι κάθε άνθρωπος, ο οποίος είναι αγαθός,
είναι δαιμόνιος, και εν όσω ζη και αφού αποθάνη, και ορθώς
ονομάζεται δαίμων.
Ερμογένης.
Και εγώ νομίζω, καλέ Σωκράτη, ότι πολύ συμφωνώ μαζί σου ως προς
αυτό. Αλλά ο ήρως πάλιν τι είναι άραγε;
Σωκράτης.
Αλλά αυτό δεν είναι πολύ δύσκολον να το εννοήσης, διότι πολύ
ολίγον ετροποποιήθη το όνομα αυτόν, το οποίον σημαίνει ότι
εγεννήθησαν από τον έρωτα.
Ερμογένης.
Πώς το εννοείς αυτό;
Σωκράτης.
Δεν γνωρίζεις ότι οι ήρωες είναι ημίθεοι;
Ερμογένης.
Και τι με τούτο;
Σωκράτης.
Αυτοί όλοι εγεννήθησαν βεβαίως αφού ηράσθη ή θεός θνητήν, ή
θνητός θεάν. Εάν λοιπόν και τούτο το προσέξης σύμφωνα με την
αρχαίαν αττικήν διάλεκτον, θα το εννοήσης καλλίτερα. Διότι θα σου
δείξη ότι πολύ ολίγον είναι τροποποιημενον από το όνομα του
έρωτος, από τον οποίον εγεννήθησαν οι ήρωες. Και ή τούτο εννοεί
ότι είναι οι ήρωες, ή ότι ήσαν σοφοί και ρήτορες δεινοί και
συζητητικοί, και είχαν την ικανότητα του &είρειν&, διότι το
αρχαίον τούτο ρήμα &είρειν& εσήμαινε λέγω. Καθώς λοιπόν είπαμεν
προηγουμένως, η ονομασία των ηρώων κατά την αττικήν διάλεκτον
σημαίνει ότι το ηρωικόν φύλον είναι γενεά ρητόρων και σοφιστών.
Δεν είναι όμως δύσκολον να το εννοήσης αυτό αλλά μάλλον το όνομα
των ανθρώπων, διατί άραγε ονομάζονται άνθρωποι. Ή μήπως συ
γνωρίζεις να το ειπής;
Ερμογένης.
Από πού, αγαπητέ μου, να το γνωρίζω; Αλλά, και αν ήμην ολίγον
ικανός να το εύρω, δεν εντείνω τας δυνάμεις μου, διότι νομίζω ότι
συ θα το εύρης καλλίτερα από εμέ.
Σωκράτης.
Έχεις πεποίθησιν εις την έμπνευσιν του Ευθύφρονος, καθώς
φαίνεται.
Ερμογένης.
Και βέβαια.
Σωκράτης.
Καλά κάμνεις που έχεις πεποίθησιν. Διότι τόρα πάλιν νομίζω ότι το
επέτυχα νόστιμα και πλησιάζω, εάν δεν προφυλαχθώ, σήμερον ακόμη
να γίνω περισσότερον του δέοντος σοφός. Πρόσεξε λοιπόν εις αυτό
που λέγω. Πρώτον δηλαδή πρέπει να έχωμεν εις τον νουν μας περί
των ονομάτων το εξής, ότι πολλάκις παρεμβάλλομεν γράμματα, άλλοτε
δε αφαιρούμεν τροποποιούντες το όνομα το οποίον θέλομεν, και
μεταβάλλομεν τον τονισμόν. Παραδείγματος χάριν το &Διί φίλος&.
Τούτο διά να το καταστήσωμεν έν όνομα αντί προτάσεως (Δίφιλος),
όχι μόνον το έν εκ των δύο ιώτα αφηρέσαμεν αλλά και αντί να
προφέρωμεν με οξύν τόνον την μεσαίαν συλλαβήν την προφέρομεν με
βαρύν. Εις άλλα δε απ' εναντίας παρεμβάλλομεν γράμματα, και τα
βαρύτερα τα προφέρομεν οξύτερα.
Ερμογένης.
Ορθά ομιλείς.
Σωκράτης.
Λοιπόν μίαν από αυτάς τας μεταβολάς έπαθε και το όνομα των
ανθρώπων, καθώς νομίζω εγώ. Διότι από πρότασις έγινε όνομα διά
της αφαιρέσεως ενός γράμματος, του άλφα, και με την μεταβολή του
τόνου της ληγούσης εις βαρύν.
Ερμογένης.
Πώς εννοείς;
Σωκράτης.
Άκουσε. Αυτό το όνομα άνθρωπος σημαίνει ότι, ενώ τα άλλα ζώα από
όσα βλέπουν τίποτε δεν επιθεωρούν, ουδέ συλλογίζονται, ουδέ,
καθώς έλεγαν οι αρχαίοι, &αναθρώσι&, ο άνθρωπος συγχρόνως και
παρατηρεί τελείως — τούτο δε ελέγετο τότε &όπωπε& — και &αναθρεί&
και συλλογίζεται εκείνο το οποίον είδε, δηλαδή &όπωπε&. Ως εκ
τούτου λοιπόν από όλα τα ζώα μόνον ο άνθρωπος πολύ ορθώς ωνομάσθη
άνθρωπος, &αναθρών ά όπωπε& (επιθεωρών όσα είδε).
Ερμογένης.
Και λοιπόν; Να σε ερωτήσω το κατόπιν τούτου, το οποίον έχω
ευχαρίστησιν να το μάθω;
Σωκράτης.
Βεβαιότατα.
Ερμογένης.
Λοιπόν μου φαίνεται ότι συνέχεια τούτων είναι ένα πράγμα. Δηλαδή
υπάρχει κάτι τι, νομίζω, το οποίον ονομάζομεν ψυχήν και σώμα του
ανθρώπου;
Σωκράτης.
Πώς δεν υπάρχει;
Ερμογένης.
Λοιπόν ας δοκιμάσωμεν να διασαφήσωμεν και αυτά καθώς και τα
προηγούμενα.
Σωκράτης.
Εννοείς ν' εξετάσωμεν την ψυχήν, αν έχει ευλόγως αυτό το όνομα,
και κατόπιν πάλιν το σώμα;
Ερμογένης.
Μάλιστα.
Σωκράτης.
Όσον διά να ομιλήσω εκ του προχείρου, νομίζω ότι κάτι τι τοιούτον
εννοούν αυτοί οι οποίοι ωνόμασαν την ψυχήν, ότι δηλαδή αυτή, όταν
υπάρχη το σώμα, γίνεται αιτία να ζη αυτό, διότι του δίδει την
δύναμιν να αναπνέη και αναψυχήν, μόλις όμως εκλείψη αυτό που
δίδει την αναψυχήν εις το σώμα, τούτο καταστρέφεται και
αποθνήσκει. Δι' αυτό λοιπόν μου φαίνεται ότι το ωνόμασαν ψυχήν.
Αν αγαπάς όμως, περίμενε ολίγον, διότι μου φαίνεται ότι βλέπω
κάτι τι μάλλον παραδεκτόν από αυτό διά τους οπαδούς του
Ευθύφρονος. Διότι, καθώς νομίζω, αυτό μεν ίσως να το
περιφρονήσουν και να το θεωρήσουν χονδροειδές. Πρόσεξε όμως το
εξής, μήπως άραγε αρέσει και εις σε.
Ερμογένης.
Λέγε και μη σε μέλει.
Σωκράτης.
Την φύσιν ολοκλήρου του σώματος, διά να ζη και να περιέρχεται,
ποίον άλλο πράγμα νομίζεις ότι την κατέχει και την &οχεί&
παρά η ψυχή;
Ερμογένης.
Κανέν άλλο.
Σωκράτης.
Και λοιπόν; Δεν πιστεύεις τον Αναξαγόραν ότι και όλων των άλλων
πραγμάτων την φύσιν ο νους και η ψυχή την τακτοποιεί και την
συγκρατεί;
Ερμογένης.
Μάλιστα.
Σωκράτης.
Τότε λοιπόν είναι ορθόν να δώσωμεν αυτό το όνομα εις αυτήν την
δύναμιν, η οποία την &φύσιν οχεί& και κατέχει, και να την
ονομάσωμεν &φυσέχην&, επιτρέπεται δε να την ονομάσωμεν και
&ψυχήν& χάριν κομψότητος.
Ερμογένης.
Βεβαιότατα, και μου φαίνεται ότι τούτο το όνομα είναι
καλλιτεχνικώτερον από το προηγούμενον.
Σωκράτης.
Και βέβαια είναι. Και πραγματικώς, μου φαίνεται, ότι είναι
κωμικόν καθώς ετέθη.
Ερμογένης
Αλλά τόρα το κατόπιν αυτού πώς θα κρίνωμεν ότι είναι τεθειμένον;
Σωκράτης.
Το σώμα θέλεις να ειπής;
Ερμογένης.
Ναι.
Σωκράτης.
Όσον δι' αυτό μου φαίνεται διά πολλούς λόγους ότι είναι
τεθειμένον και πολύ καλά μάλιστα, αρκεί ολίγον να το τροποποιήση
κανείς. Διότι και σήμα της ψυχής λέγουν μερικοί ότι είναι, η
οποία κατά την γνώμην των είναι θαμμένη εις την παρούσαν ζωήν.
Και πάλιν διότι με αυτό εκφράζει η ψυχή, όσα εκφράζει, και διά
τούτο ακόμη ορθώς ονομάζεται σήμα. Μου φαίνεται δε κυρίως ότι
έθεσαν αυτό το όνομα οι Ορφικοί, με την ιδέαν ότι τιμωρείται η
ψυχή, δι' όσα τιμωρείται. Αυτό δε το έχει ως περίβολον διά να
σώζεται και ως είδος δεσμωτηρίου. Λοιπόν διά την ψυχήν έως ότου
να αποτίση την ποινήν, αυτό είναι ό,τι και ονομάζεται ακριβώς,
δηλαδή &σώμα&(6), και δεν χρειάζεται να τροποποιήσωμεν ούτε ένα
γράμμα αυτού.
Ερμογένης.
Αυτά τα ζητήματα, καλέ Σωκράτη, μου φαίνεται ότι εξητάσθησαν
αρκετά. Αλλά περί εκάστου ονόματος των θεών, καθώς παραδείγματος
χάριν έλεγες προ ολίγου περί του Διός, είναι δυνατόν να σκεφθώμεν
κατά τον ίδιον τρόπον, με ποίαν άραγε ορθότητα ετέθησαν τα
ονόματα αυτών;
Σωκράτης.
Μα τον Δία, Ερμογένη μου, εάν έχωμεν νουν, ένας είναι ο
καλλίτερος τρόπος, ότι δηλαδή περί των θεών τίποτε δεν
γνωρίζομεν, ούτε περί των ιδίων ούτε περί των ονομάτων, τα οποία
οι ίδιοι αποδίδουν εις τον εαυτόν των. Και βεβαίως είναι φανερόν
ότι εκείνοι μεταχειρίζονται τα αληθή ονόματα. Αλλά δεύτερος πάλιν
τρόπος της ορθότητος είναι, καθώς συνηθίζομεν να ευχώμεθα εις τας
προσευχάς, δηλαδή, όπως εκείνοι ευχαριστούνται να ονομάζωνται,
έτσι και ημείς να τους ονομάζωμεν, αφού τίποτε άλλο δεν
γνωρίζομεν· διότι εγώ φρονώ ότι είναι καλαί αι συνήθειαι των
προσευχών. Λοιπόν, εάν θέλης, ας εξετάσωμεν, αλλά αφού δηλώσωμεν
προηγουμένως εις τους θεούς, ότι ημείς τίποτε δεν θα εξετάσωμεν
περί αυτών των ιδίων — διότι δεν έχομεν την αξίωσιν ότι είμεθα
ικανοί δι' αυτό — αλλά μόνον περί των ανθρώπων: ποίαν άραγε
δοξασίαν είχαν όταν έθεταν εις αυτούς τα ονόματα, διότι αυτό δεν
είναι βλασφημία.
Ερμογένης.
Πραγματικώς, καλέ Σωκράτη, μου φαίνεσαι ότι ομιλείς ορθά, και ας
κάμωμεν καθώς λέγεις.
Σωκράτης.
Λοιπόν δεν πρέπει να αρχίσωμεν από την Εστίαν συμφώνως προς την
συνήθειαν;
Ερμογένης.
Βέβαια είναι δίκαιον.
Σωκράτης.
Τι λοιπόν να υποθέσωμεν ότι είχε εις τον νουν του εκείνος, ο
οποίος την ωνόμασε Εστίαν;
Ερμογένης.
Μα τον Δία ουδέ τούτο δεν μου φαίνεται να είναι εύκολον.
Σωκράτης.
Μου φαίνεται, σου είπα, αγαπητέ μου Ερμογένη, ότι εκείνοι οι
οποίοι έθεσαν πρώτην φοράν τα ονόματα δεν είναι μηδαμινοί, αλλά
σχεδόν ιδεολόγοι και διορατικοί.
Ερμογένης.
Τι εννοείς;
Σωκράτης.
Εννοώ κάλλιστα ότι η θέσις των ονομάτων είναι έργον τοιούτων
ανθρώπων περίπου. Και αν κανείς ερευνήση τα ξενικά ονόματα,
επίσης ανακαλύπτει ποίαν σημασίαν έχει έκαστον από αυτά.
Παραδείγματος χάριν και αυτό το οποίον ημείς το ονομάζομεν
ουσίαν, μερικοί το ονομάζουν &εσσίαν&, και άλλοι πάλιν &ωσίαν&.
Και λοιπόν κατά το δεύτερον όνομα από αυτά, είναι λογικόν η ουσία
των πραγμάτων να ωνομάζεται Εστία. Έπειτα διότι ημείς έν μέρος
της περιουσίας μας το ωνομάζομεν εστίαν, είναι ορθόν και δι'
αυτόν τον λόγον να ονομάζεται Εστία, διότι φαίνεται ότι εις
παλαιούς χρόνους και ημείς &εσσίαν& ονομάζαμεν την ουσίαν. Αλλά,
και εις τας θυσίας αν προσέξη κανείς, θα κρίνη ότι αυτήν την
έννοιαν αποδίδουν όσοι έθεσαν αυτά. Διότι το ότι πρώτα από όλους
τους θεούς θυσιάζουν εις την Εστίαν, είναι εύλογον να το ώρισαν
εκείνοι, οι οποίοι ωνόμασαν εστίαν την ουσίαν των πάντων. Όσοι δε
πάλιν την ωνόμασαν &ωσίαν&, οι τοιούτοι πάλιν σχεδόν έχουν την
γνώμην του Ηρακλείτου και νομίζουν ότι πάντα τα όντα κινούνται
και κανέν δεν μένει στάσιμον. Αιτία λοιπόν και αρχηγός αυτών
είναι εκείνο το οποίον ωθεί, και επομένως είναι ορθόν να
ονομάζεται αυτό ωσία (ώσις, ώθησις). Και αυτά μεν ας τα αφήσωμεν
έως εδώ, αφού τίποτε δεν γνωρίζομεν. Κατόπιν όμως της Εστίας
είναι δίκαιον να εξετάσωμεν την Ρέαν και τον Κρόνον, αν και το
όνομα του Κρόνου το εξετάσαμεν προηγουμένως. Ίσως όμως αυτά που
είπα δεν είναι τίποτε.
Ερμογένης
Πώς έτσι, καλέ Σωκράτη;
Σωκράτης.
Αγαπητέ, μου ήλθε εις τον νουν μία πληθώρα σοφίας.
Ερμογένης.
Ποία είναι αυτή;
Σωκράτης.
Είναι πολύ κωμικόν να σου το ειπώ, όμως νομίζω ότι έχει κάποιαν
πιθανότητα.
Ερμογένης.
Ποίαν πιθανότητα;
Σωκράτης.
Μου φαίνεται πώς βλέπω ότι ο Ηράκλειτος λέγει παλαιάς σοφίας, και
ακριβώς της εποχής του Κρόνου και της Ρέας, πράγματα τα οποία τα
έλεγε και ο Όμηρος.
Ερμογένης.
Πώς το εννοείς αυτό;
Σωκράτης.
Λέγει κάπου ο Ηράκλειτος ότι τα πάντα προχωρούν και τίποτε δεν
μένει στάσιμον, και παρομοιάζων τα όντα προς ρεύμα ποταμού λέγει
ότι δύο φοράς δεν είναι δυνατόν να εμβής εις τον ίδιον ποταμόν.
Ερμογένης.
Έτσι είναι.
Σωκράτης.
Και λοιπόν; νομίζεις ότι σκέπτεται διαφορετικά από τον Ηράκλειτον
εκείνος ο οποίος προγόνους των άλλων θεών τους ωνόμασε Ρέαν και
Κρόνον; Άραγε νομίζεις ότι κατά τύχην αυτός έδωκε και εις τους
δύο ονόματα ρευμάτων; Καθώς πάλιν και ο Όμηρος λέγει ότι ο
Ωκεανός είναι των θεών η γέννησις και η μήτηρ Τηθύς. Νομίζω όμως
και ο Ησίοδος. Λέγει δε κάπου και ο Ορφεύς ότι:
Ο καλλίρροος Ωκεανός έκαμε πρώτος αρχήν του γάμου, ο οποίος
ενυμφεύθη την ομομήτριον αδελφήν του Τηθύν.
Παρατήρησε λοιπόν ότι αυτά και μεταξύ των συμφωνούν και όλα
συμφωνούν προς την θεωρίαν του Ηρακλείτου.
Ερμογένης.
Μου φαίνεται, Σωκράτη μου, ότι λέγεις κάτι τι σπουδαίον. Όμως το
όνομα της Τηθύος δεν εννοώ τι θέλει να ειπή.
Σωκράτης.
Και όμως σχεδόν λέγει το ίδιον πράγμα, δηλαδή είναι όνομα πηγής
ολίγον μεταμορφωμένον· διότι το &διαττώμενον& και το
&διηθούμενον& είναι παρομοίωσις της πηγής. Από δε τα δύο αυτά
ονόματα έγινε το όνομα Τηθύς.
Ερμογένης.
Αυτό, καλέ Σωκράτη, είναι ωραίον πράγμα.
Σωκράτης.
Και πώς να μην είναι; Αλλά τόρα τι έρχεται κατόπιν; Όσον διά τον
Δία το είπαμεν.
Ερμογένης.
Ναι.
Σωκράτης.
Τότε λοιπόν ας εξετάσωμεν τους αδελφούς του, τον Ποσειδώνα και
τον Πλούτωνα και το άλλο όνομα τούτου.
Ερμογένης.
Πολύ καλά.
Σωκράτης.
Και λοιπόν το όνομα του Ποσειδώνος μου φαίνεται ότι εδόθη από
εκείνον ο οποίος το ωνόμασε πρώτος, διότι αυτόν, ενώ εβάδιζε, τον
εσταμάτησε η φύσις της θαλάσσης, και δεν τον άφησε να προχωρήση,
παρά έγινε δι' αυτόν ωσάν &δεσμός& των &ποδών& του. Λοιπόν τον
αρχηγόν θεόν αυτής της δυνάμεως τον ωνόμασε Ποσειδώνα, ωσάν να
είναι &ποσίδεσμος&. Το δε _ε_ παρενεβλήθη ίσως χάριν ευπρεπείας.
Ίσως δε να μη εσήμαινε τούτο, αλλ' αντί του _σ_ να ελέγοντο εις
την αρχήν δύο _λ_ και να εσήμαινε ότι πολλά γνωρίζει αυτός ο
θεός. Ίσως πάλιν από το σείω ωνομάσθη &ο σείων&, και προσετέθη το
πι και το δέλτα. Το δε όνομα του Πλούτωνος εδόθη από την δωρεάν
του Πλούτου, διότι κάτω από την γην ανακαλύπτεται ο πλούτος. Το
δε άλλο όνομά του, ο Άδης, οι περισσότεροι φαίνεται ότι το
εξηγούν από το &αειδής& (αόρατος) και επειδή αποτροπιάζονται αυτό
το όνομα τον ονομάζουν Πλούτωνα.
Ερμογένης.
Συ όμως τι φρονείς, καλέ Σωκράτη;
Σωκράτης.
Κατά πολλούς τρόπους μου φαίνεται ότι οι άνθρωποι ηπατήθησαν ως
προς την δύναμιν αυτού του θεού και ότι τον φοβούνται, ενώ δεν
είναι δίκαιον. Και αιτία του φόβου αυτού είναι ότι αφού αποθάνη
κανείς από ημάς, μένει πλέον διαρκώς εκεί, και ότι η ψυχή
χωρισμένη από το σώμα φεύγει προς εκείνον. Αυτά όμως όλα εις εμέ
φαίνονται ότι συμφωνούν τελείως, δηλαδή και η εξουσία αυτού του
θεού και το όνομά του.
Ερμογένης.
Πώς δηλαδή;
Σωκράτης.
Εγώ θα σου ειπώ ποία είναι η γνώμη μου. Δεν μου λέγεις ποίος
είναι ο ισχυρότερος δεσμός δι' οποιονδήποτε ζώον, διά να μένη
οπουδήποτε, η ανάγκη, ή η επιθυμία;
Ερμογένης.
Πολύ ανωτέρα είναι, καλέ Σωκράτη, η επιθυμία.
Σωκράτης.
Λοιπόν φρονείς ότι δεν θα έφευγαν πολλοί από τον Άδην, εάν αυτός
δεν έδενε με τον ισχυρότερον δεσμόν εκείνους οι οποίοι πηγαίνουν
εις το μέρος του;
Ερμογένης.
Και βέβαια.
Σωκράτης.
Επομένως με κάποιαν επιθυμίαν τους δεσμεύει, καθώς φαίνεται, και
όχι με ανάγκην, αφού τους δεσμεύει με τον μεγαλήτερον δεσμόν.
Ερμογένης.
Έτσι φαίνεται.
Σωκράτης.
Και λοιπόν αι επιθυμίαι πάλιν δεν είναι πολλαί;
Ερμογένης.
Μάλιστα.
Σωκράτης.
Επομένως τους δένει με την μεγαλητέραν από όλας τας επιθυμίας,
αφού πρόκειται να τους κρατή δεμένους με τον μεγαλήτερον δεσμόν.
Ερμογένης.
Ναι.
Σωκράτης.
Λοιπόν, υπάρχει καμμία άλλη επιθυμία μεγαλητέρα παρά όταν κανείς
συναναστρέφεται κάποιον και νομίζη ότι εξ αιτίας εκείνου θα γίνη
καλλίτερος;
Ερμογένης.
Μα τον Δία με κανένα τρόπον δεν υπάρχει, Σωκράτη μου.
Σωκράτης.
Δι' όλα αυτά λοιπόν, καλέ Ερμογένη, πρέπει να συμπεράνωμεν ότι
κανείς δεν ηθέλησε να φύγη από εκεί, ουδέ αι Σειρήνες ακόμη, αλλά
καταγοητεύονται και εκείναι και όλοι οι άλλοι. Τόσον ωραίους
λόγους, καθώς φαίνεται, γνωρίζει να λέγη ο Άδης, και, καθώς
εξάγεται από τούτον τον λόγον, αυτός ο θεός είναι τέλειος
σοφιστής και μέγας ευεργέτης δι' εκείνους οι οποίοι μένουν
πλησίον του, αφού αυτός και διά τους ζώντας εδώ τόσα αγαθά
αποκαλύπτει. Τόσον πολλά περισσεύματα έχει αυτός εκεί, και το
όνομα Πλούτων διά τούτο το έλαβε. Και πάλιν το να μη θέλη να
συναναστρέφεται τους ανθρώπους εν όσω έχουν τα σώματά των, αλλά
τότε μόνον όταν η ψυχή είναι καθαρά από τα κακά και τας επιθυμίας
του σώματος, δεν σου φαίνεται ότι είναι φιλοσοφικόν και καλά
δικαιολογημένον, διότι με αυτόν τον τρόπον είναι δυνατόν να τους
δέση με την επιθυμίαν της αρετής και να τους κρατή διαρκώς, ενώ,
όταν έχουν την ηλιθιότητα και την μανίαν του σώματος, ουδέ ο
πατήρ Κρόνος θα ήτο δυνατόν να τους συγκρατήση αφού τους δέση με
τα ιδικά του δεσμά, καθώς λέγουν.
Ερμογένης.
Φαίνεται ότι λέγεις κάτι τι σπουδαίον, καλέ Σωκράτη.
Σωκράτης.
Τότε λοιπόν και το όνομα Άδης πολύ απέχει να ωνομάσθη από το
&αειδής&, αλλά πολύ μάλλον από το ότι γνωρίζει όλα τα ωραία
ωνομάσθη υπό του νομοθέτου Άδης.
Ερμογένης.
Το παραδέχομαι. Αλλά τι πρέπει να φρονούμεν διά την Δήμητρα και
την Ήραν και τον Απόλλωνα και την Αθηνάν και τον Ήφαιστον και τον
Άρη και τους άλλους θεούς;
Σωκράτης.
Η Δημήτηρ μου φαίνεται ότι ωνομάσθη από την δόσιν της τροφής,
διότι την &δίδει& ως &μήτηρ&, η δε Ήρα ότι είναι κάπως &ερασμία&,
καθώς μάλιστα λέγεται ότι ο Ζευς ηράσθη αυτήν και την έλαβε
σύζυγον. Ίσως δε ως μετεωρολόγος ο νομοθέτης ωνόμασε τον &αέρα
Ήραν& κατά μετατροπήν, αφού έθεσε το πρώτον γράμμα τελευταίον.
Τούτο δε είναι εύκολον να το εννοήσης, αν προφέρης πολλάκις το
όνομα της Ήρας. Όσον δε διά την Φερέφατταν, πολλοί φοβούνται και
τούτο το όνομα καθώς και τον Απόλλωνα ένεκα αμαθείας περί της
ορθότητος των ονομάτων, καθώς φαίνεται. Διότι το μεταβάλλουν και
αντικρύζουν την Φερσερόνην(7) και τούτο φαίνεται εις αυτούς
τρομερόν. Και όμως τούτο μας πληροφορεί ότι η θεά αυτή είναι
σοφή, διότι, αφού τα πράγματα φέρονται, εκείνο το οποίον
εφάπτεται με επαφήν και δύναται να παρακολουθή είναι η σοφία.
Ώστε ορθώς καλείται η θεά αυτή Φερέπαφα ένεκα της σοφίας και της
&επαφής& του &φερομένου& ή διά κάτι τι παρόμοιον. Διά τούτο και
ζη με αυτήν ο Άδης, ο οποίος είναι σοφός, διότι είναι τοιαύτη.
Τόρα όμως μετατρέπουν το όνομά της φροντίζοντες περισσότερον διά
την ευφωνίαν παρά διά την αλήθειαν, και ονομάζουν αυτήν
Φερρέφατταν. Επίσης δε και διά τον Απόλλωνα, καθώς είπα, πολλοί
τρομάζουν το όνομα αυτού του θεού, ως να σημαίνη κάτι τι
τρομερόν. Ή μήπως δεν το αντελήφθης αυτό;
Ερμογένης.
Πολύ μάλιστα, και λέγεις την αλήθειαν.
Σωκράτης.
Τούτο δε, καθώς μου φαίνεται, είναι τεθειμένον κάλλιστα διά να
σημαίνη την δύναμιν αυτού του θεού.
Ερμογένης.
Πώς δηλαδή;
Σωκράτης.
Εγώ θα προσπαθήσω να σου το εξηγήσω πώς μου φαίνεται. Δηλαδή
κανέν άλλο όνομα δεν υπάρχει που να αρμόζη και εις τας τέσσαρας
δυνάμεις του θεού, αν και είναι έν, ώστε όλας να τας περιλαμβάνη
και να σημαίνη οπωσδήποτε και την μουσικήν και την μαντικήν και
την ιατρικήν και την τοξικήν.
Ερμογένης.
Λέγε λοιπόν, διότι μου φαίνεται ότι το παρουσιάζεις ως αλλόκοτον
αυτό το όνομα.
Σωκράτης.
Απ' εναντίας μάλιστα αρμονικόν, αφού είναι και μουσικός ο θεός
αυτός. Διότι πρώτον μεν η καθαρειότης και οι καθαρμοί και υπό
έποψιν ιατρικήν και υπό έποψιν μαντικήν και τα θειαφίσματα με
ιατρικά φάρμακα και μαντικά μέσα και τα λουτρά και οι ραντισμοί
εις τοιαύτας περιστάσεις, όλα αυτά μίαν δύναμιν έχουν, δηλαδή να
κάμνουν τον άνθρωπον καθαρόν και κατά το σώμα και κατά την ψυχήν.
Ή όχι;
Ερμογένης.
Πολύ σωστά.
Σωκράτης.
Λοιπόν δεν είναι αυτός ο θεός ο οποίος καθαρίζει και &απολούει&
και &απολύει& από αυτά τα κακά;
Ερμογένης.
Πολύ σωστά.
Σωκράτης.
Λοιπόν όσον διά τας απολύσεις και απολούσεις, επειδή είναι ιατρός
των τοιούτων πραγμάτων, θα ήτο ορθόν να ονομάζεται &απολούων&·
όσον δε διά την μαντικήν και το &αληθές& και το &απλούν& - διότι
αυτά τα δύο σημαίνουν το ίδιον — θα ήτο πολύ ορθόν να τον
ονομάζωμεν, καθώς τον ονομάζουν οι Θεσσαλοί. Διότι όλοι οι
Θεσσαλοί ονομάζουν &Άπλουν& τούτον τον θεόν. Επειδή δε &αείποτε&
είναι έμπειρος των &βολών& εις την τοξικήν, πρέπει να θεωρηθή ως
&Αεί-βάλλων&. Ως προς την μουσικήν δε πρέπει να υποθέσωμεν ότι το
άλφα είναι αθροιστικόν καθώς εις το &ακόλουθος& και &άκοιτις&,
οπού σημαίνει το ομού, και ότι και εδώ σημαίνει την &ομού
περιπολίαν& εις τον ουρανόν, ο οποίος ακριβώς έχει &πόλους& και
εις την αρμονίαν των ασμάτων, η οποία είναι η καθαυτό αρμονία,
και ότι όλα αυτά &ομού περιπολεί& με κάποιαν αρμονίαν, καθώς
λέγουν οι τελειοποιημένοι εις την μουσικήν και την αστρονομίαν.
Καθώς λοιπόν τον &ομοκέλευθον& και &ομόκοιτιν& τον ωνομάσαμεν
&ακόλουθον& και &άκοιτιν& διά της μεταβολής του &ομο& εις άλφα,
ομοίως ωνομάσαμεν και τον Απόλλωνα, ο οποίος ήτο &ομοπολών&, διά
παρεμβολής ενός ακόμη λάβδα, διά να μη γίνη ομόηχον με το κακόν
όνομα. Τούτο όμως και τόρα πάλιν το φοβούνται μερικοί, επειδή δεν
εννοούν καλά την δύναμιν αυτού του ονόματος και νομίζουν ότι
σημαίνει φθοράν. Αλλά, καθώς ελέγαμεν προ ολίγου, αυτό το όνομα
περικλείει όλας τας δυνάμεις του θεού, δηλαδή το &απλούν,
αειβάλλον, απολούον, ομοπολούν&. Εις δε τας Μούσας και εν γένει
εις την μουσικήν, καθώς φαίνεται, έδωκε το όνομα τούτο από το
αρχαίον &μώσθαι&, δηλαδή από την έρευναν και την φιλοσοφίαν. Εις
δε την Λητώ από την ευσπλαγχνίαν της θεάς, διότι είναι πρόθυμος
εις όσα καθείς την καθικετεύει. Ίσως δε ωνομάσθη καθώς την
ονομάζουν οι επαρχιώται. Διότι πολλοί την ονομάζουν Ληθώ και
φαίνεται ότι συμφωνεί όχι με την τραχύτητα των αισθημάτων αλλά με
την ημερότητα και το &λείον& και δι' αυτό ωνομάσθη Ληθώ από
εκείνους οι οποίοι την ονομάζουν με αυτό το όνομα. Η δε Άρτεμις
φαίνεται ότι σημαίνει το &αρτεμές& (ακεραιότητα) και το
αξιοπρεπές, διότι αγαπά την παρθενίαν. Ίσως όμως αυτήν την θεάν
ηθέλησε να την παραστήση ο νομοθέτης ως της &αρετής ιστορικήν&
και έμπειρον, ή και διότι την &αροτρίασιν μισεί& του ανδρός εις
την γυναίκα. Και ή δι' έν από όλα αυτά, ή δι' όλα ομού της έδωκε
αυτό το όνομα ο νομοθέτης.
Ερμογένης.
Καλά. Αλλά τι σημαίνει Διόνυσος και Αφροδίτη;
Σωκράτης.
Μεγάλα πράγματα, καλό παιδί του Ιππονίκου, με ερωτάς. Αλλά τα
ονόματα αυτά ετέθησαν κατά δύο τρόπους εις αυτούς τους θεούς και
σοβαρώς και παιδικώς. Όσον λοιπόν διά τον σπουδαίον πήγαινε να
ερωτήσης άλλον, τον δε παιδικόν τρόπον δεν έχω καμμίαν δυσκολίαν
να σου τον εξηγήσω. Είναι δηλαδή και οι θεοί φιλοπαίγμονες. Διότι
και ο Διόνυσος φαίνεται ότι είναι ο &δίδων& τον &οίνον& και
ονομάζεται με αστειότητα &Διδοίνυσος&, και ο &οίνος& ότι κάμνει
πολλούς από τους πίνοντας να νομίζουν ότι έχουν νουν, ενώ δεν
έχουν, και πολύ δικαίως έπρεπε να ονομασθή &οιόνους&. Διά δε την
Αφροδίτην δεν αρμόζει να αντιτείνωμεν προς τον Ησίοδον, αλλά να
συμφωνήσωμεν με την γνώμην του, ότι ωνομάσθη Αφροδίτη, διότι
εγεννήθη από τον &αφρόν&.
Ερμογένης.
Ναι, αλλά και την Αθηνάν ως Αθηναίος, καλέ Σωκράτη, δεν θα την
λησμονήσης βέβαια, ουδέ τον Ήφαιστον και τον Άρην.
Σωκράτης.
Ούτε και είναι πρέπον.
Ερμογένης.
Όχι βέβαια.