[37] Itong salitang Bathala anáng maraming mairugin sa sarili natin
wika ay han~go sa Sanscrito at nábabasa sa isang aklát n~g ating
calupaing manunulat na si G.P.A. Paterno,--sa dahong ica 36.
[38] Ani Gat Rizal ay dahil sa inísip marahil n~g m~ga Tagarito na ang
Dios na Maycapal n~g sangsinucob ay hindi nan~gan~gailan~gan n~g
gayong tahanan ó n~g m~ga pang-libang at pangpalupag-loob, dahil sa
Siya'y laging matuid at pantás at hindi nagbabago dalá n~g canyang
pagka Dios.
[39] Ang m~ga taga Grecia noóng una ay may ganito ring
pananampalataya, na ang sandaigdigan ay punô n~g canilang m~ga bantog
na canunúan na pinipintacasi nila.
[40] Aní Gat Rizal ay napagkikilalang may matuid sila sa pagsamba sa
araw at buwan, sapagca't anya'y ¿ano't di sasambahin ang sagísag ng
cagandahan, n~g cawalang hangan at n~g pagca Dios?--¿anong bagay sa
isipan n~g tao ang hihigit pa sa araw tungcol sa casacdalan, sa
cabutihan, sa cagandahan at hangang sa máihuhuwad sa cawalang
hangan?--Sa buwan naman, anya'y napagmamalas na siyang aasawa n~g
araw, siyang diosa at dahil dito'y sinasamba rin.
[41] Tungcol dito sa ibong bughaw ó asul na binangit n~g ibang
manunulat na anila'y pinan~gan~ganlang Bathala ay walang ganitong
culay ani Rizal, cundi dilaw na siyang _culyawan_ ó _cilyawan_,
Marahil aní Rizal ay walang ganitóng ibon, at cung nagcaroón man ay
maitutulad sa agila ni Jupiter, sa pavo real ni Juno, sa calapati ni
Venus, ó sa ibat íbang ibong kinatha lamang sa isip, ano pa't m~ga
sagisag na caraníwang paghalintularan sa pagca Dios, n~g tanang tao.
Ang ibon anyang ito na bughaw ó dilaw ay siya marahil na sagisag n~g
Dios na Maycapal na pinan~gan~ganlang Bathala, at sapagca't hinahamac
n~g m~ga misionero ang ano mang di nila sinasampalatayanan ay
pinagcamalán nila marahil, Anya'y maigagaya rin naman sa m~ga Ita't
Igulot na cung iya namang macakita n~g sagisag n~g Espiritu Santo ó
n~g sa m~ga Evangelista na calapati, toro, leon, atb, ay hindi
malayong ibalita naman n~g m~ga ito sa canilang m~ga caibigan na ang
m~ga cristiano ay sumasamba sa calapati, sa toro sa leon at ibp. ayon
sa pagcasagísag sa m~ga yaon.
[42] Ang puno n~g baliti rito ay isang maitutulad sa m~ga puno _lotus_
sa Egipto, China at India na pinacagagalang at pinakabigyang pasintabi
n~g m~ga tagaroon. At sa Indi di umano'y ang calasutsé ang tinatawag
na _lotus._
[43] N~g m~ga anito marahil na pinipintacasi nila sa parang at bukid.
[44] Aní Rizal, ay napagkikitang saa't saan man ay pinakikinaban~gan
ang ganitong tungculin ó hanap-buhay.
[45] Ang m~ga nanghuhula n~g magyayari ayon sa calagaya't anyo n~g
m~ga tala.
=Ikalabing anim na Pangcat.=
=Dating Pagsamba't Pananampalataya n~g m~ga tagarito.=
_(Karugtong)_
Sa pagsamba't pananampalataya sa Kalusunan; ay mapagmamalas n~g sino
mang mapag-aral n~g iba't ibang religión na yao'y isang religiong
haluán: at sapagka't hindi ang nasa ko rito'y saysayin ang dahil n~g
pagkakahalohalong yaon, kundi isaysay lamang ang dating ugali n~g m~ga
Tagarito, ay ipatutuloy ko ang tungkol naman sa Kabisayaan.
Ang m~ga taga Bisaya ay sumasampalataya rin n~g halos kagaya n~g m~ga
taga Luzón, dahil sa ganang kanila, ang Bathala nating lumalang n~g
sangsinukob at lumikha n~g tanang kinapal ay kinikilala rin at
kanilang pinamamagatang _Laon._
Kumikilala rin sila sa m~ga anito na sa kanila'y _diwata,_ na dili
iba,t ang kanila ring m~ga kanunuan na pinipintakasi't tinatawagan sa
bala n~g kailan~ganin, maging sa kati't maging sa tubig, maging sa
buhay na ito at maging sa kabila.
Nan~gagsisikilala ring gaya ang m~ga taga Luzón sa m~ga larawang
sarisaring hugis na iniin~gatan sa bahay ó kung dili'y sa m~ga yun~gib
na pawang inaalayan n~g paban~go, pagkain at ibp. at dito sa
kabisayaan (sa Sebú) nakakita n~g ganito si Pigafeta[46] na anya'y
nakadipa ang m~ga kamay, nakabuka ang m~ga hita at patiwarik ang bali
n~g m~ga paa; ang mukha'y malaki at may apat na malaking n~gipin na
kasinglaki n~g m~ga pan~gil n~g baboy-damó at nan~gakukulayan[47].
Sa araw at bwan naman ay nan~gagsi sisamba rin na gaya sa Kalusunan:
At dito nakita ni Pigafeta ang paraan n~g pagsamba sa araw, na anya'y
ganito:
Sa pagpapasimula ay tumutugtog n~g ilang malaking tambol; saka
naglalapit n~g tatlong pingan; na dalawa'y punô n~g kanin at n~g mais
na nabibilot sa dahon, at may kasamang isdâ; at ang isa'y may káyong
kambray at dalawang hidahon n~g palma Naglalatag n~g kayong kambray sa
lupa, sakâ lumalapit ang dalawang matandang babae na bawa't isa'y may
tan~gang pakakak. Pagkatapos ay nilalakaran ang kayong kambray na
nalalatag at tuloy gumagalang sa araw, sakâ isinusuot nila ang
nabangit na kayo. Kung magkagayon ay nagtatali n~g panyô sa ulo ang
isa sa m~ga ito na sa noo ibinubuhol na pinag sisikapan na magkaroon
n~g dalawang parang sun~gay at pagkatan~gan n~g ibang panyô ay
sumasayaw at humihihip n~g kanyang pakakak at tuloy gumagalang sa
araw.
Ang isa namang matandang babae ay dumadampot n~g isang dahon n~g palma
at gaya rin noong isa na sumasayaw at humihihip n~g kanyang pakakak.
Ang pagsayaw nilang ito at paghihip n~g kanilang m~ga pakakak ay
nagluluat n~g kaonti at kanilang sinasabayan n~g pagsasaysay sa araw
n~g sarisaring bagay.
Matapos ito ay binibitiwan n~g isang matandang babae ang panyô niyang
hawak sa kamay at dinadampot ang dahon n~g palma at kapwa humihihip
n~g kanilang pakakak at sumasayaw na matagal sa palibot n~g isang
baboy na nakahanda sa lupa. Ang isa'y nagsasaysay na marahan sa araw
at ang isa naman ang sumasagot. Ano pa't ang araw at ang dalawang
matandang babae ay parang may pagkakaunawaan.
Pagkatapos naman nito ay dumadampot ang isang matandang babae n~g
isang copang alak at iniaalay sa kanyang kasayawan, at habang
ipinagpapatuloy nila ang kanilang pagsasaysay sa araw ay makaapat ó
makalimang iniuukmang iinumin ang alak at habang ginagawa yaon ay
iniwiwisik ang alak sa pusò n~g baboy. Kung matapos yaon ay
binibitawan ang kopa, at humahawak n~g isang sibat na kanyang
pinaiikot sa kamay, habang sumasayaw at nagsasaysay at makaapat ó
makalimang iniuukma ang sibat sa pusô n~g baboy; n~guni't sa
katapustapusan ay isinisibat at pinapaglalagpaslagpasanan, saka
binubunot ulî na tinatakpan ang sugat at tuloy binabalot n~g damo.
Habang idinadaos ang ganitong pagdidiwan ay may apoy na laging
nakahanda at hinihipan na pinapatay n~g matandang babaeng sumisibat sa
baboy; samantalang ang isa naman ay isinasawsaw ang kanyang pakakak sa
dugo n~g baboy at saka itinatanda yaon sa noo n~g kanyang asawa at n~g
kanyang m~ga kasama at pagkatapos ay sa lahat n~g kaharap.
Kung magawa nang lahat yaon ay hinuhubad n~g dalawang matandang
babaeng yaon ang kanilang balabal at dinudulog ang nasa dalawang
pingan na walang inaanyayahan, liban sa m~ga babae lamang. Pagkatapos
ay inaalisan n~g balahibo ang baboy sa apoy at ang m~ga matandang
babae lamang ang nakagagawa noon at ang hayop na ito, di umano, ay di
maaaring kanin kailan man, malibang patayin n~g ganitong paraan.
Sa malaking bató sa m~ga pangpan~gin ay nan~gagpapasintabi rin:
kaya't sa isang dako n~g pangpang sa Potal na nasa pulo n~g Panáy ay
nan~gag-aalay ang m~ga magdadagat n~g pingan at bala na.
Gayon din sa malalaking punong cahoy na ipinacatatan~gi rin ang baliti
na di pinuputol at bagcus na ipinacacagalang.
Sa pagdalan~gin at sa anó mang pagsanguni ay sa _katalona_ rin
ipinan~gan~gasiwa na canilang pinamamagatang _babaylana_.
Nan~gagsisipaniwala ring may cabilang buhay; ano pa't ang canilang
pagsamba't pananampalataya ay masasabi nating caisa n~g m~ga taga
Luzón palibhasa'y caisang lahi; n~guni't bucod dito sa nan~gabangit ay
may iba pa silang capanaligan na siya nilang ikináiiba at dili iba't
ang sumusunod.
Ang iba'y cumikilala sa Dios _Lisbusawen_ na di umano'y siyang
kinacasama n~g m~ga caluluwa sa isang bundoc na nasa pulô n~g Burney
(marahil ay Borneo).
Ang iba naman ay kumikilala sa Dios _Sidapaw_ na siyang nagtatangkilik
n~g isang malaking punong kahoy sa isang mataas na bundok sa Panay na
pinan~gan~ganlan _Mayas_ ó _Maya_ at ang Diyós na nabangit di umano'y
siyang sumúsucat doon n~g buhay n~g tanang kinapal na pagdating sa
kanyang sukat ay namamatay na walang pagsala.
Nan~ganiniwala rin na may Diyós sa Infierno[48] na canilang
pinan~gan~ganlang _Suinuran_ at _Suigaguran_ at sa camay n~g m~ga ito
nahuhulog di umano ang balang caluluwang mamatay, at may Diyós namang
tagapagdalá n~g caluluwa sa Infierno na pinamamagatang Diyós
_Magwayan_, na pagdating sa balan~gay nito ay sinasalubong n~g Diyós
_Sumpoy_ na siya namang tagapaghatid sa Diyós Suiburanin (casama
marahil n~g Diyós Suinuran at Diyós Suigaguran) na anila'y siyang
tagasacop sa lahat ang caluluwa, maging mabuti't maging masama;
n~guni't ang m~ga ito, di umano'y hindi pinababayaan n~g Diyós Pandake
(na nasa bundoc din n~g Maya); kundi agad tinutubos dito sa
pamamagitan n~g m~ga _maganito_ na siyang pan~galan n~g m~ga haying
inihahandog sa canya roon sa bundoc: at sa ganito, ani P. Delgado, ay
hindi lubhang pinagsisicapan ang pagpapacabuti, cundi ang
pagpapacasipag upang magcaroon n~g pangtubos.