[20] Ito'y minasama n~g m~ga paring manunulat n~guni't ani Rizal, ay
matwid at si Cristo man anya, kaya naparito sa lupa ay upang magturo
n~g isang Religion n~g pag-ibig at pag-asa na makaaaliw sa kahirapan
n~g nasa hirap, at sa ganito anya ay bakit pa paitin ang m~ga huling
oras n~g pamumuhay, bakit papaghihirapin at papag-aalapapin ang isang
kapatid sa gayong kakilakilabot na m~ga sandali n~g paglipat doon sa
walang hangang bayan?
[21] Hanggang dito, ani Rizal, ay napagkikilala na ang ganitong hanap
buhay ay pinakikinabangan saan saan man.
[22] Ang ugaling ito ay natutunghan pa natin sa m~ga santong kasulatan
na si Job ay isa sa nanganyaya n~g m~ga taga panaghoy at gayon din sa
Kanaan at iba't iba pang lupain.
[23] Hindi kakaunting aklat ang ating kababasahan n~g ugaling ito na
dating ginagawa n~g m~ga taga Persia, taga-Ejipto at ipa ba.
[24] Itong ugaling pagsuob sa pagpapanatili sa bangkay na huwag
matunaw ay lubhang matandang ugali na di malaman kung ito'y katutubong
ugali sa Ejipto ó ating minana pa sa iba. Ang m~ga taga Peru ay
nag-ugali rin nito, datapwa't karaniwa'y di pa nilalagyan n~g gamot at
sa lupang maapog na lamang itinatapon.
[25] Ang pagsuob at pagpapaban~go sa bangkay ay lubhang matandang
kaugalian at hindi lamang ang m~ga dating Romano at Griego ang
nag-ugali nito, kun di pati n~g Hebreo na gaya n~g ating nababasa sa
paglilibing kay haring Asa.
[26] Itong paggamot sa bangkay upang manatili at huag mabulok ay
inugali rin n~g maraming lupain at lalo na sa Ejipto, dahil
kapaniwalaang ang kaluluwa'y nagbabalik uli at ani Simon Henry Gage,
ay sinaysay ni Diodoro ang kapanalígang ito noong taong 484 bago
nakatawang tao ang Pan~ginoóng Jesucristo.
[27] Anang iba ay dahil sa kapaniwalaan na kung mayaman ó may maraming
baon ay sasalubun~ging mabuti saan man dumating; at sa ibang lupain ay
inugali rin ito upang maibili, di umano, nang pagkain at kung sakaling
magdadagat ay maibayad sa sasakyán at sa ganito ay ating nababasa ang
pagtawa ni Luciano sa kanyang m~ga kalupain noong una, tungkol sa
bangka at bayad ni Caronte na gaya rin n~g ginawa nina Hircano at
Herodes sa libin~gan ni David.
[28] Ang pag-iin~gat n~g m~ga buto ó abo kaya na pinakaalala ay ugali
n~g maraming bayan at sa akala ko ay upang madala nila saan mang
lupain ó bayan sila malipat, gaya na n~ga n~g ibinilin ni Jose sa
kanyang m~ga kapatid na kung tamuhin nila ang lupaing sa kanila'y
inpinan~gaco n~g Dios ay huag iwan ang kanyang m~ga buto sa lupain n~g
Egipto.
[29] Ani Rizal ay makapupong magaling na igalang ang m~ga bun~go't
butó n~g kanilang m~ga magulang at kanunuan na siya nilang
pinagkakautan~gan n~g buhay, bait at n~g halos lahat, kay sa igalang
ang buto't buhok (reliquia) n~g m~ga di umano'y santo na di man lamang
nila nakilala ó nakaulayaw at marahil ay di makaalala sa kanila kailan
man.
[30] Ito'y naaayon sa ugali n~g m~ga dating taga Hebreo, Persa at
India, at gayon din sa dakong kanluran n~g Arabia noong panahon ni Job
na ang yama't hiyás sa libin~gan ay marami pa kay sa na sa bahay nilá.
[31] Ang ugaling ito ay ugali rin n~g iba't ibang lahi na, magpiging ó
mag anyaya pagkatapos n~g paglilibing; at dito sa Pilipinas ay
pinagtakhang malabis n~g m~ga taga Europa at hangang sa tinatawanan
kung minsan; datapua't ani Rizal, ay matwid gawin ang kasayahan yaon,
dahil sa kapaniwalaan dito noon una na ang namatáy ay giginhawa. At
n~gayon, ani Rizal, bagá man napawi na ang kapaniwalaáng yaón at
sinusunod pa rin ang dating ugali, ay wala n~g iba pang kahulugan,
kundi ang kaugalian na lamang n~g m~ga Tagarito na di maaring di
aluki't handaan n~g umaaliw at umaambag sa namatayan, ay sinasapantaha
n~g m~ga taga Europa na isang pigin~gan. Ang katunayan, anya, na hindi
pigin~gan ay hindi inaanyayahan ang wala sa bahay at ang nandoon naman
ay hindi na pinipilit sa pagdulóg sa dulang na kung sa bagay ay ugali
rito. Anya'y ang _pasiyam_ sampu n~g _katapusan_ ay isang
pakikipagsiyam n~g m~ga kaibiga't kamag-anak sa kabahay n~g namatay,
at ang m~ga ito, palibhasa't nan~ga sa bahay ay hinahandaan n~g kahit
ano na siyang ugali; n~gunit hindi piging ó paganyaya, sapagka't ang
m~ga Tagarito ay hindi nagaanyaya n~g _chaá_ lamang sa anomang
pigin~gan. Ang _catapusan_ na pinakahuling araw n~g pagsisiyam, ay
tila anyayahan na dahil sa higit na sa _chaá_ at ang katunaya'y
hapunan na n~ga; dapatwa't ito'y sanhi n~g ugali n~g kalahatan dito na
ang ano mang bagay ay niwawakasan n~g mainam, at sa ganito'y lalong
sumasaya dahil sa siyang huling araw, at sapagka't ang Tagarito ay
walang ugaling magwalang kibo na di paghandaan ang m~ga panauhin ay
sinapantaha ito n~g m~ga taga ibang lupain an isang pistahan ó
sáyahan.
[32] Ang pag-iin~gat n~g bangkay sa m~ga yun~gib at kung saan saan ay
ugali n~g m~ga taga Egipto, dahil sa kapaniwalaan nila na habang ang
bangkay ay hindi natutunaw at habang kalakip n~g _ba_ (ó káluluwa) at
n~g _chu_ (ó pag-iisip, ay boo ang pagkatao at hindi hinihiwalayan n~g
_ka_ na espíritung nananahanán sa libin~gan at siyang sa tao ay
"kumakalin~ga: nagpapanatili, nakapagpapalinis, nakapagpapa galing at
nakapagpapasaya" at di umano'y isang espiritung laging kasamasama n~g
tao, at sa ganito'y pinakaiin~gatan ang bangkay at ipinipili n~g m~ga
mapagtataguan.
[33] Ani Colin ay nakita niya ang paglilibing sa isang pan~gulo sa
Bohol na sinamahan n~g pitong pung alipin. Si P. Chirino ay may
binangit din sa kanyang aklat na ganito.
[34] Ang paglalagay n~g bangkay sa matataás na lugal ó dako at gayon
din ang pagbibitin sa m~ga punong kahoy ay inugali n~g ilang lahi
noong una at marahil, ay upang main~gatang huwag malapa n~g hayop.
[35] Itong ugaling maglibing n~g paupo ay dating kaugalian sa Hilagang
América at di umano'y naging kaugalian din sa Timog n~g Bretania.
[36] Sa akala ko ay sa Bisaya inuugali ito dahil sa ang luksa ay puti
at marahil ay ginaganap ito pagcatapos na maiganti ang namatay kung sa
digma namatay, ó kung pinagliluhan.
=Ikalabing limang pangkat.=
=Dating Pagsamba't Pananampalataya n~g m~ga Tagarito.=
Kung paanong ang m~ga tagarito ay may dating sariling ayos n~g
pamamayan at pag-uugali ay may dati ring sariling religion ó ayos n~g
pagsamba't pananampalataya.
Ang pagsamba't pananampalatayang ito n~g m~ga Tagarito ay iba't iba,
dahil dito sa Luzón ay may kaibahan at gayon din sa Bisaya at
Mindanaw.
Ang religion dito sa Luzón ay ang pananampalataya sa Diyos na Maykapal
at Lumikha n~g boong sangsinukob na pinan~gan~ganlang _Bathala_[37]
n~g m~ga Tagarito.
Itong Diyos _Bathala_ na kadakidakilaan at nasa kaitaas-itasaan ay
hindi ipinagtatayo n~g simbahan ó inaalayan man n~g ano mang
hayin[38].
Ang Diyos _Bathala_ ring ito ay mayroong maraming Tagapan~gasiwa dito
sa sandaigdigan na siyang nan~gan~gasiwa sa kanikanyang kinaroroonan.
Ang m~ga ito'y ang m~ga pinan~gan~ganlang _anito_ n~g m~ga Tagalog, na
ang iba'y nan~gan~gansiwa sa m~ga magsasaka, ang iba'y sa m~ga
magdadagat, ang iba'y sa m~ga mandidigma, ang iba'y sa m~ga sakit at
ibp. Bawa't isa nito'y may kanikanyang pan~galan at siyang m~ga
pinakapintakasi; kaya't ang kanilang pasintabi't hayin ay naririnig at
námamalas sa lahat n~g dako dahil sa ganang kanila'y may pintakasi
saa't saan man, mapa sa kati't mapasa tubig at mapa sa lupa't, mapa sa
lan~git: anopa't ang sangsinukob sa ganang kanila ay puno n~g m~ga
pintakasing anito nila.
Ang karamihan nitong m~ga anitong pinipintakasi nila ay ang kanilang
m~ga kanunuan[39] na lubha pa yaong nan~gabantog sa pamumuhay, dahil
sa ayon sa kapanaligan n~g m~ga dating Tagarito ay napapa sa
kaluwalhatian ang m~ga namamatay.
Bukod dito sa m~ga anitong nabangit ay kumikilala sa m~ga larawang
sarisaring hugis na kanilang iniin~gatan sa kanikanilang bahay at
gayon din sa m~ga yun~gib na pawang inaalayan n~g m~ga paban~go,
pagkain at m~ga bun~ga n~g kahoy. Ang m~ga hugis di umano n~g m~ga ito
ay nan~gakahalokipkip ang m~ga kamay at nan~gapapatong ang m~ga siko
sa m~ga tuhod (na marahil ay nan~gakapaninkayad), kung minsa'y
nan~gadidiit ang m~ga bisig sa m~ga tagiliran at nan~gapapatong ang
m~ga kamay sa puson ó kun dili ay nan~gahabalokipkip sa dibdib at ang
kamay ay nan~gapapatong sa m~ga dakong itaas n~g suso.
Nan~gagsisisamba rin sa araw at buwan[40] gaya n~g m~ga taga Asiria at
sa m~ga hayop at ibon na gaya n~g m~ga taga Egipto. Dito sa
katagalugan di umano'y may sinasambang ibong[41] kulay bughaw ó asul
na pinan~gan~ganlang _Bathala_ na dili iba't siyang pan~galan n~g
Dios: at sa uwak na pinan~gan~ganlang _May-lupa_ ó may-ari n~g lupa
ang ibig sabihin.
Ang mababan~gis na hayop na gaya n~g buwaya at iba pa ay kanilang
iginagalang at pinagbibigyang pasintabi; n~guni't di umano'y dahil sa
takot at hindi sa anomang bagay, at sa ganito'y binábangit nila sa
kanilang panunumpa na _lamunin ako n~g buwaya kundi ko tuparin:_
kaya't n~g kumilala sa Pamahalaan n~g España ang m~ga pan~gulo dito sa
Maynila at Tundó noong taong 1571 ay nan~gagsisumpa di umanong:
_sila'y ilubog n~g araw, at sila'y lamunin n~g m~ga buwaya at sila'y
kapootan n~g m~ga babae kung magculang sa canilang pan~gaco._ At upang
mabigyan pa n~g lubhang katibayan ang sumpang itó ay ginaganap ang
tinatawag nilang _pasambahan,_ na di umano'y nagsahaharap n~g larawan
n~g isang malaking hayop, saca sinasabing _lamunin sila noon cung
hindi sila tumupad n~g canilang pan~gaco,_ at pagcatapos ay nagsisindi
n~g isang candila at saca muling nagsabi na _cung paanong nauupós ang
candilang yaon ay gayon din mauupós ang magculang._ At sa ganito'y
napagkikilala na ang canilang pagpapasintabi sa m~ga hayop ay
maipaparis sa pagpapasintabi n~g taga Egipto sa m~ga pinasisintabian
naman nilang m~ga hayop din.
Ang ibang malalaking bató sa m~ga pangpan~gin ay pinagbibigyán
pasintabi na pinag-aalayan n~g hayin cahi't ano, isang putol na tikín
halimbawa. At dito sa ilog Pasig di umano'y may isang malaking bato
na ayon sa naging capaniwalaan ay buwayang naging bató (marahil sa
Guadalupe) at pinagbigyán din pasintabi n~g m~ga namamangka na
inaalayan n~g cahit ano hangang sa sinira di umano n~g m~ga pareng
agustino ang batong yaon at tinirikan n~g isang cruz, saca pinagtayuan
n~g isang munting simbahan na ipinatungcol cay San Nicolás.
Ang matatandang punong cahoy at lalong lalo na ang puno n~g baliti[42]
ay pinagbibigyan ding pasintabi at sa ganang canila'y casalanan na
pagisipang putulin, at ang dahil di umano'y siyang sinisilun~gan at
tinatahanan n~g m~ga anito[43].
Ang m~ga anitong nabangit (palibhasa'y hindi casinsacdal ni Bathala)
ay siyang m~ga ipinagtatayo n~g m~ga moog at bahay dalan~ginan na
canilang pinan~gan~ganlang _ulan~go._ Ang m~ga _ulan~go_ namang ito ay
moog na cawayan ó torre na ani P. Chirino ay marikit ang pagcayari
ayon sa caniyang nakita sa Taytay. Ang m~ga _ulan~gong_ itó marahil ay
hindi dalan~ginang bayan, sapagca't di umano'y sa canicaniyang bahay
ginaganap ang pagdalan~gin, ó cung sacali man ay bihirang gamitin n~g
bayan.
Ang pagdalan~gin ay idinaraos cailan ma't may cailan~gan silang
hilin~gin sa anitong kinauuculang tawagan, na cung halimbawang sa
pagcacasakit upang gumaling ó sa pagnanais na ang nasa hirap doon sa
cabilang buhay ay mahan~go at sa ibang bagay pa, ay ang m~ga nuno
nilang anito ang tinatawagan na di umano'y siyang m~ga nacacaalám n~g
calagayan n~g nan~gandoon sa cabilang búhay at m~ga sumasagót sa
dalan~gin n~g _catalona,_ cung halimbawa namang sa pag-paroon sa digma
ó sa pagsalakay at upang magwagí ay ang hubog n~g lan~git ang
dinadalan~ginan na canilang pinan~gan~ganlang _bataubaw;_ at gayon din
sa iba't ibang dahilan. Bucod dito ay nagsisidalan~gin sa Diyos
_Inaginid_ at sa Diyos _Amakawdak_ na dinidiyos din nila at marahil ay
sa ibang bagay naman.
Ang nan~gan~gasiwa sa pagdalan~gin ó lumalagay na pinacaparê ó
pinacapastor ay ang _catalona_ na siyang nanunungcol nito. Ang paraan
naman n~g pan~gan~gasiwa ó pagdalan~gin nitó ay mababasa sa _Dating
caugalian tungcol sa Paghihin~galó_» at gayon din sa «_Dating
caugalian tungcol sa Pag-aasawa»_ pati n~g canilang bihis at sangcap.
Ang m~ga katolonang, ito, ani Colin, ay mayayaman ano pa't nanánamit
n~g maririkit at nag hihiyas n~g maiinam[44].
Ang m~ga _catalonang_ ito, bucod sa siyang-tatawagin sa ganganitong
cailan~gan ay siya ring m~ga sangunian sa bala na (na siyang m~ga
tinatawag natin marahil na _manghuhula_ at gaya rin marahil n~g m~ga
astrologo[45]) sa Egipto na siya namang dating sangunian n~g m~ga
tagaroon.
Tungcol sa capanampalatayahán bagay sa m~ga caluluwa ay
nan~gananampalatayang may cabilang búhay na kinaroroonan n~g m~ga
caluluwa n~g namamatay, at naniniwala ring may ibang calagayan ang
mabubuti at may iba ang masasama. Ang sa mabubuti ay pinan~gan~ganlang
_caluwalhatian_ at sa tula ay _ulugan_ at ang sa masasama naman ay
_solad_ ó _casamaan._
Doón sa _kaluwalhatian,_ anila'y nacararating din ang nan~gamamatay sa
tabac, ang nan~gásasacmal n~g buwaya at ang nan~gamamatay sa lintic ó
kidlat at di umano'y sa pamamagitan n~g bahag hari umaakya't na
canilang pinan~gan~ganlang balan~gaw.
Sa pan~gin~gilin naman, ay hindi nan~gin~ginlin ang m~ga tagarito,
maliban cung ang m~ga lalaki ay pasa digma, at cung ganito'y hindi
gumagawa ang m~ga babae sa boong panahóng yaon. At gayon din sa pitong
araw n~g pagpapasimula n~g pamumun~ga n~g m~ga halamana't bukiran, na
hindi bumabayo n~g palay at hindi rin nagpapapasoc n~g taga ibang
bayan, dahil sa di umano'y panahon n~g pagdalan~gin sa Diyos upang
pagcalooban sila n~g mabuting áni.