[46] Si Pigafeta ay isang italiano na kasama ni Magallanes sa
pagkasumpong n~g m~ga kapuluang itó, at siyang tan~ging; sumulat n~g
aklat na tungkol sa kanilang paglalakbay at pinamagatan niyang «Ang
unang paglalakbay sa Palibot n~g Sandaigdigan».
[47] Anang iba'y hindi lahat ay gayon; kaya't sa ganang kay Rizal ay
ang masasamang dinídiyos lamang marahil ang may malaking n~giping
kasinglaki n~g pan~gil.
[48] Ang pagkilala sa Dios sa Infierno at sa ibp. ay naging
kapanaligan din na ibang nan~gábansag na lupain, gaya sa Persia, India
at atb, n~guni't marahil ay napulot ito n~g m~ga taga Bisayang Malayo
sa Religiong «Hinduismo» n~g m~ga taga India at siyang inugali hangang
dito; sapagka't sa Religiong "Hinduismo", bukod sa kumikilala sa
tatlong pinakapan~gulong Diyós ay kumikilala pa sa Diyós _Yana_ na di
umanoy, Diyos sa kainfiernohan: sa Diyos _Ganesa_ ó _Ganabali_ Diyós
n~g karunun~gan at tagahawi n~g kapansanan; sa Diyós _Kartikeya_ na
pinakapintakasi sa digma; sa araw na pinamamagatan nilang _Sunya_, sa
buwan na tinatawag nilang _Soma_ at sa ibp.
=Ikalabing pitong Pangkat.=
=Dating pagsamba't Pananampalataya n~g m~ga tagarito.=
(_Karugtóng_)
Tungkol sa kapanampalatayahán n~g hulíng bahagi n~g Pilipinas, na
Hulo't Magindanaw, ay dapat malaman muna na ang m~ga tagaroon ay hindi
namayang sabay-sabáy, kundi ang iba, na gaya n~g m~ga Manobo, Tiruray
atb, ay siyang nan~gauna; at ang iba naman ay masasapantahang m~ga
kasabay ó kasunod n~g m~ga taga Malayang nagsipamayan sa Borneo noong
dacong 1400.
Mapaniniwalaang ang pananampalataya n~g m~ga unang namayan doon na
gaya n~g m~ga Manobo, Tiruray, atb. ay ang sa Kamalayahan na halos
kagaya n~g dating pananampalataya n~g m~ga taga Bisaya't tagarito sa
Luzón: at sa catunayan n~g dumating dito ang m~ga taga España ay may,
nasumpun~gan pang isang daco sa Mindanaw na pinan~gan~ganlang De
Flechas ó n~g m~ga Pana na balang magdaan doon ay naghagagis n~g pana
na pinatutusoc sa bato at siyang iniaalay nilang pinakahayin upan
sila'y macaraang tiwasay, bagay itong dili iba't isa sa m~ga bahagi
n~g capanaligan n~g m~ga taga Bisaya't tagarito sa Luzón, na alayan
n~g cahi't ano ang m~ga pooc na kinalibin~gan n~g canilang m~ga nunò.
At cung bagama't nalimutan na ang canilang pinaca-Bathala ó
pinaca-Laon ay sanhi marahil sa pagcahicayat nila sa Mahometismo ó
pananalig kay Mahoma na taglay n~g m~ga huling nacapamayan nila.
Ang m~ga sumunod ó huling namayan sa Hulo't Mindanaw ay ang
nan~gabangit nang casabay ó casunod n~g m~ga namayan sa Borneo noong
dacong 1400. N~g panahong yaon ay halos laganap na ang pananalig cay
Mahoma sa Kamalayahan at sa ganito ay mapaniniwalaan at siyang
pagcaacala rin n~g m~ga bagong manunulat na ang m~ga yao'y
nagsisipanalig na cay Mahoma n~g magsidating sa Hulo't Mindanaw, at
siya tuloy na m~ga humicayat sa m~ga dinatnan At ayon sa sali't saling
sabi n~g m~ga moro sa Mindanaw, aní Dr. Barrows ay si Kabunsuan ang
humicayat sa canila. Ito'y isang taga Johore na anac n~g isang
lalaking taga Arabia at n~g isang babaeng taga Malaya. Si Kabunsuan ay
dumating sa Mindanaw na may maraming casamang nananalig sa canya at di
umano'y siyang pinangali~gan n~g m~ga dato sa Mindanaw. Sinasapantaha
na si Kabunsuan ay isa sa m~ga inapo ni Mahoma sa dugo n~g cayang
amang taga Arabia: caya't han~ga n~gayon daw ay ipinagmamalaki ni Alí
at n~g m~ga dato sa Mindanaw na sa canilang m~ga ugat ay umaagos pa
ang dugo n~g profetang si Mahoma, na siyang nagtanyag n~g bagong
religiong mahometisimo na pinacareligion n~g m~ga taga Hulo't
Mindanaw.
Ang mahometismo n~g m~ga taga Hulo't taga Mindanaw ay di lubhang
cagaya n~g tunay na mahometismo, dahil sa ang lahat n~g religion
habang tumatagal ay nababago n~g nababago. Gayon, ma'y inaasahan co,
na sapagca't siyang religion n~g isang bahagi n~g Pilipinas ay
maitatanong din m~ga magiliwin sa ganitong casaysayan, «cung ano ang
religiong mahometismo» At ang religion mahometismo ay ang itinanyag ni
Mahoma na anya'y wala liban sa isang Dios at siya ang profeta n~g Dios
at tuloy sinulat niya ang _koran_ na n~gayon'y siyang pinaka Biblia
n~g m~ga moro.
Si Mahoma ay anak n~g isang babaeng judia na naging kristiana at n~g
lalaking si Abdallah na palasamba sa m~ga diosdiosan (idolo). Siya'y
ipinan~ganak sa Arabia noong taong 569 at mula sa kanyang pagkabata ay
naulila sa kanyang m~ga magulang: anopa't ang nagpalaki sa kanya ay si
Abu Taleb na kangyang mabuting amain. Nang siya'y magkadalawang pu't
limang taon ay naglingkod kay Kadihah na isang matandang baong taga
Mekka na mayama't maran~gal, at sa kagandahang asal ni Mahoma ay
naibigan hangang sa naging asawa. Sa ganito'y siya'y nagcasalapi at
naluwagan sa canyang pamumuhay; anopa't nagcapanahon n~g pag-aaral at
pagmamasid n~g m~ga bagaybagay sa sandaigdigan.
Noon naman, ang Arabia na kanyang kinamulatan, ay siyang maitutulad
n~gayon sa Estados Unidos n~g Amérika, sa Inglaterra n~g Europa at sa
Hapón n~g Asia, dahil sa kalayaan n~g isa't isa na makapapamili n~g
kanikanyang religion, at sa gayon ay nabuksan ang kanyang isip n~g di
ano lamang.
Sa kabanalan ni Mahoma ay napasasa yun~gib n~g Hera (na malapit sa
Mekka) taon taon at doon nagpapahin~gang isang buwan (kung buwan n~g
Ramadan), at minsan di umano'y napakita sa kanya roon sa yun~gib ang
angel Gabriel at pinagsaysayan siya n~g m~ga lihim na bagay, na siya
ang magiging profeta n~g Dios at magpapaisa n~g religion sa tanang
kinapal na pan~gun~guluhan n~g Dios na di malirip. Saka isinakay siya,
di umano sa isang kahimahimalang hayop na ang pan~gala'y _borak_ at
inihatid siya mula sa templo n~g Mekka hangang sa Jerusalém. Mula rito
ay isinama siya n~g angel Gabriel na sumampa sa pitong lan~git at
doo'y nakipagbatian siya sa m~ga profeta, sa m~ga patriarka at sa m~ga
angel. Sa dako pa roon n~g ikapitong lan~git ay si Mahoma lamang ang
pinatuloy, anopa't nalagpasan niya ang tabing n~g pagkakaisa at sa
harap n~g luklukan doon ay nalugmok siya hangang sa siya'y tinapik n~g
kamay n~g Dios. Pagkatapos ay bumaba siya sa Jerusalém, sumakay uli sa
_borak_ at nagbalik sa Mekka.
Mula noo'y itinanyag ni Mahoma ang m~ga salita n~g angel Gabriel na
n~gayo'y nasusulat sa _Koran_ na dasala't banal na kasulatan n~g m~ga
mahometano.
At sa kagandahan di umano n~g pagmumukha ni Mahoma, sampu n~g kanyang
ugali't asal at n~g kanyang matamis na pananalita na kalakip n~g
kanyang kabanalan, ay pinananaligan siya, at hangan sa paniniwalaang
siya'y sinalubong n~g m~ga punong kahoy, binati n~g m~ga bato sampu
n~g tubig, nagpakain sa nagugutom, nagpagaling n~g may sakit at
bumuhay n~g patay. Bukod dito'y ipinalagay n~g marami na ang m~ga
salita ni Mahoma ay puspos na m~ga aral n~g katotohanan at ang kanyang
m~ga gawa ay pawang uliran n~g kabanalan (baga man ang dating
kaugalian n~g panahong yaon na gaya n~g pag-aasawa n~g higit sa isa at
ibp. ay di niya pinawi); dahil sa ganang kanya'y wala n~g gaya n~g
manalan~gin, magkulasyon at maglimos, sapagka't sa kanya ang
pagdalan~gin ay nakapapatnubay hangang sa kalahatian n~g daang
patun~go sa Diyos, ang pagkukulasyon ay nakapaghahatid hangan sa
pintuan n~g tahanan n~g Diyos at ang paglilimos ay siyang
ikinatatangap n~g Diyos sa tao. Anopa't sa gayong pananalig sa kanya
ay hindi laman ang kanyang asawa't m~ga kaibigan ang sumampalataya
kundi pati na n~g kanyang m~ga kababaya't kalupain, hangang sa siya'y
nahalal na pinakapan~gulo sa kanyang bayang tinubuan. At sapagka't ang
kanyang munakala'y papag-isahin n~g religión ang tanang kinapal ayon
sa sinaysay sa kanya n~g angel, ay hindi lamang ang kanyang lupain ang
sinakop at hinikayat niya't n~g m~ga humalili sa kanya, kundi pati n~g
m~ga lupaín sa Europa, Africa, sa Asia at hangang dito sa
Kasilan~ganan na dili iba't siyang pinanánaligan pa hanga n~gayon n~g
ating m~ga kalupaing taga Mindanaw at taga Huló.
Ang religióng ito at umabot hangang sa Mindoro at dito sa Maynila at
kung hindi dumating rito ang m~ga kastila ay naging moro marahil ang
lahat n~g tagarito.
=Ikalabingwalong Pangkat.=
=Isipan n~g Ibang Tagarito Tungcol sa Pasimulâ n~g Sangkinapal=
Isa sa m~ga kapaniwalaan n~g ibang m~ga Tagarito na binangit, n~g m~ga
mananalaysay ay itong sumusunod:
Ang m~ga tao sa baybayin na pinan~gan~ganlang Iligayanes ay naniniwala
na ang lupa't lan~git ay hindi nagkaroon n~g pasimula: at di umano'y
nagkaroon n~g dalawang Diyos na ang isa'y nagn~galang _Kaptan_ at ang
isa'y _Magwayan_: at ang han~gin sa lupa at ang han~gin sa dagat ay
nagkaisa at sumuka n~g isang kawayan. Ang kawayan namang ito ay
itinanim n~g Dios Kaptan, at n~g lumaki ay pumutok na nilabasan n~g
dalawang kawayan na kapwa naging tao, na ang isa'y lalaki at ang isa'y
babae. Ang lalaki ay pinan~ganlang _Sikalak_ at ang babae'y _Sikabay._
Ang lalaki ay nagpahayag sa babayi na sila'y magisang dibdib, dahil sa
walang iba dito sa sangdaigdigan; n~guni't hindi pumayag ang babae;
sapagka't sila'y magkapatid na galing sa isang kawayan. Sa
katapustapusan ay nagkasundo na sila'y yumaon at kanilang isanguni ang
gayon sa Lindol n~g lupa, at sinagot naman sila na kailan~gang sila'y
mag-isang dibdib upang magkaroon n~g m~ga tao sa sanlibutan, at sila'y
nag-isang dibdib at nagka-anak. Ang unang naging anák nila ay lalaki
at pinan~ganlang _Libo_, at ang sumunod ay babae, at pinan~ganlang
_Saman_, at ang dalawang magkapatid na ito ay nagkaanak n~g isang
babae na pinan~ganlang naman nilang _Lupluban_. Itong si Lupluban ay
nakipag-isang dibdib sa isang anak na lalaki n~g m~ga unang tao
(marahil ni Sikalak at ni Sikabay) na ang pan~gala'y _Pandaguan_ at
ang m~ga ito ay nagkaanak n~g isang lalaki na kanilang pinan~ganlang
_Arion_. Si Pandaguan, di umano'y siyang unang kumatha n~g m~ga
palaisdaan upang mamalakaya sa dagat, at ang unang nahuli ay isang
pating, at pagkahuli ay iniahon sa kati, na sa akala niya'y hindi
mamamatay; n~guni't pagkaahon sa kati ay namatay: n~g makita niyang
patay ay pinasimulang alayan n~g m~ga hayin at tuloy tinan~gisan, at
tumawag sa m~ga Diyos, na may namamatay, dahil sa wala pang namamatay
noon; pagkarinig naman di umano n~g Diyos Kaptan ay sinugo ang m~ga
lan~gaw upang tignan kung sino ang patay, at sapagka't hindi
makapan~gahas lumapit ang m~ga lan~gaw ay bukbok ang sinugo na siyang
nakakita na ang patay ay pating, at sa ganito'y nagalit ang Diyos
Kaptan dahil sa pagkakaalay n~g m~ga hayin sa isang isda. Sa
pagkagalit na ito n~g Diyos Kaptan ay naghagis silang dalawa n~g
Diyós Magwayan n~g isang lintik at siyang pumatay kay Pandaguan, at
namalaging tatlong pung araw sa Infierno; n~guni't pagkaraan n~g
tatlong pung araw ay kinahabagan siya n~g nan~gabangit na m~ga Diyós
at muli siyang binuhay dito sa sanglibutan. Noong samantalang siya'y
patay ay napababae ang kanyan asawang si Lupluban sa isang
nagn~gan~galang Marakoyan, at di umano'y ito ang pinagmulan n~g
pan~gan~galunya. Nang si Pandaguan ay mabuhay na mag-uli at umuwi sa
kanyang bahay ay hindi inabutan ang kanyang asawa, sa pagka't
inanyayahan n~g kanyang kaagulo na magsalo sila sa isang baboy na
kanyang ninakaw (di umano'y ito ang unang pagnanakaw na nagawa dito sa
ibabaw n~g lupa), at sa ganito'y sinugo niya ang kanyang anák upang
kaonin, at si Lupluban ay tumangi at di sumama, na ang sabi ay hindi
na magbabalik ang m~ga patay dito sa ibabaw n~g lupa, at sa galit ni
Pandaguan ay nágbalik uli sa Infierno.
Ang pag-aakala, naman n~g m~ga Tingian ay itong sumúsunod:
Iba ang paniwala n~g m~ga taga bundok at anila'y noong una ay walâ
kundi dagat at lan~git, at sapagka't may isang lawin na walang
kádapuan, ay hinalughog ang lan~git at dagat dahil dito ay dinigma n~g
dagat ang lan~git na nagpakalaki-laki hangang sa itaas: n~g makita n~g
lan~git ang ganitong asal n~g dagat ay pinasibulan n~g isda ang dagat
at pagkatapos upang makaganting lubos sa pagkapan~gahas laban sa kanya
ay inihagis sa dagat, di umano, ang lahat n~g kapuluang ito upang ang
dagat ay mapasuko at upang ang kanyang m~ga tubig ay maglagos sa iba't
ibang dako at huwag mangyaring makapagmalaki at ito ay
pinagkapasimulan n~g _mabario_ na ang ibig sabihin ay paghihigantihan
sa pag-apí kaya di-umano'y nagíng kaugalian dito ang panghihiganti
hangang sa di masiyahan. Saka ayon sa kasaysayan tungkol sa kawayan,
ay ang lawin di umano ang siyang tumuka, kaya pumutok at lumabas yaong
naging lalaki at babae na nabangit na (si Sikalak at si Sikahay). Di
umano pa n~g man~ganak si Kariuhi (isa sa m~ga anak n~g m~ga unang tao
marahil) ay nan~ganak n~g lubhang marami, at nangyari isang araw na
pumasok sa bahay ang ama na lubhang galit at sapagka't binalaan ang
m~ga anak ay nan~gagsitakas sa takot anopa't ang iba'y nan~gagsipasok
sa m~ga silid na totoong kublí, ang iba'y sa m~ga silid sa dakong
labas ang iba'y nagsikubli sa m~ga dinding, ang iba'y nan~gagsipanaog
na tumun~go sa dakong dagat. Anila'y yaong nan~gagsipasok sa silid na
totoong kublí ay siyang pinangalin~gan n~g m~ga maginoo, yaong m~ga
napa sa silid sa dakong labas ay siyang pinangalin~gan n~g m~ga
timawa, yaong nan~gagkublí sa dapugan ay siyang pinan~galin~gan n~g
m~ga maitim at ang nan~gagsitun~go sa dakong dagat ay ang m~ga maputi
na hindi na nan~gabalitaan nila, kundi n~g dumating na lamang dito ang
m~ga taga Europa.
M~ga Aklat na Sinulat n~g Sumulat Nito.
Tulong sa Pag-aaral n~g wikang Inglés.
English-Tagalog Dictionary with Phrases.
Dating Pilipinas.
* * * * *
M~ga Aklat na Tinagalog n~g Sumulat Nito.
Bagong Tipan.
Matandang Tipan.
Melodramang "Noli Me Tangere" ni G. Gross sa
novela ni Gat Jose Rizal.
Tuntunin.
Tudling