Kun ang sino man ay may-sakít at naghi-hin~galo ay nagdáraos n~g
kanilang kaugalian, na ang gumaganap ay ang _katolona ó katalona ó
babaylana._ Ang _katolona_ ay siyang pinaka _paré _ ó pinaka _pastor_
na tagapan~gasiwa sa anomang pagdiriwan na kinaugaliang gawin. At ang
_katolona,_ kung dumádalo sa ganitong pagdiriwan, ay nagpuputong sa
ulo n~g inikid na bulaclác, nagsusuót n~g canyang m~ga hiyás,
nagdadalá n~g canyang m~ga gamit na casangcapang lalagyán n~g alác at
canin at sa harap n~g isang baboy na buháy at nang m~ga pagcaing
nahahayin ay sumasayaw na dumadalan~gin sa _anito_ ó _diwata_ na
kanilang pinapan~ginoon, at pagkatapos ay hinuhulaan kung ang
may-sakít ay mamamatay ó hindi. Habang ginanagawa itó n~g _katolona_
ay itinutugma ang canyang sayaw sa tugtog n~g isang campana saca
humahawac n~g isang sibat na isinisibat sa baboy, at pagcamatay ay
inilalagay sa pingan at inihahayin sa pinaka _alta_ ó dambana na
casabay n~g canin, saging, alác, at iba pang pagcain. Kung matapos ang
m~ga pagdalan~gin ito at ang maging hula ay gagaling ang may-sakit,
sila'y nan~gagsasaya't at nagkakainan, naglalasin~gan at tulo'y
inaawit ang m~ga pagca bantog n~g m~ga kanunuan n~g may-sakit, na
siyang m~ga _anito_ ó _duratang_ canilang dinadalan~ginan; n~guni't
kun ang naging hula ay mamamatay, inaaliw n~g katolona ang may-sakít
sampu n~g m~ga pinagcacasactan, at sinasabing ibig n~g m~ga _anito_ na
ang may-sakít ay macasama nila at mácabilang. Sa ganito ay maginhawang
namamatay, ang may-sakít, sanhi sa paniniwalang siya'y luluwalhati, sa
cabilang buhay[20] at gayon din ang m~ga cabahay na sa pananalig na
ang may-sakít ay luluwalhati, hindi na nan~gagtataglay n~g samá n~g
loob, kundi ang pagbibilin na cung siya'y mapasa caginhawahan sa
cabilang buhay ay alalahanin sila at huag limutin, tuloy nagagsasaya,
nagcacaina't nag-aawitan. Sa casayaha't pagcacainang ito, ang
katolona ang cumacain n~g pinacamabuting lamán n~g baboy at n~g iba
pang m~ga hayin[21]. Datapwa't kun ang pagsasayang ito ay abutin n~g
pagcalagot n~g hininga n~g may-sakít ay agad itinigil ang pagsasayá at
ang nahahalili ay ang panaghuyan n~g m~ga cabahay dahil sa pagcalisan
sa canila at ang ibang nakikinabang sa namatay dahil sa mawawaláng
sila n~g pagcacakitaán at di umano'y bumabayad pa n~g ibang m~ga
tagapanaghoy.[22]
Pagkatapos na mataghuyan ay hinuhugasan[23] ang bangkay sa tugma n~g
isang mapanglaw na tugtugin na sinusuob n~g m~ga panuob na dagta n~g
m~ga kahoy na di makapagpapabulok[24] at ang m~ga ito'y
nangatutuklasan sa m~ga bundukin dito sa Pilipinas, saka binibihisan
n~g m~ga pinakamainam na bihis, ayon sa kalagayan n~g namatay na tuloy
sinapatan. Ang m~ga may kapangyarihan ay pinapaban~guhan[25] bukod pa
sa sinusuob at ginágamot[26] n~g m~ga gamot na di makapagpapabulok na
pinakatatan~gi ang katás n~g aloe. Ginagamit din ang katás n~g ikmo na
ibinubuhos sa bibig anopa't, mapasok hangang sa tiyan, at sa ganito,
n~g makaraan ang malaong panahon ay maraming bangkay ang násumpun~gang
di pa bulok ó tunaw.
Matapos mapanan~gisan at malapatan n~g gamot na laban sa pagkatunaw ay
isinisilid sa kabaong, datapwa't bago isilid ay ginagayakan at
nilalagyan n~g m~ga putól-putól na gintô sa bibig at sa m~ga mata[27].
Ang kabaong naman ay buong kahoy na may takip na lapat: anopa't, di
masisimuyan n~g han~gin ang loob, at ang tabas at anyô ay parang
munting bangka.
Pagkatapos n~g lahat na ito ay inililibing at sa paglilibing ay walang
ano mang paghahatiran ó kung sakali ma'y ang m~ga kasambahay lamang
ang nagsisisama; n~guni't ani Colin, ay may m~ga tagapanaghoy na
nagsisipanan~gis.
* * * * *
=PAGLILIBING=
Tungkol dito sa paglilibing ay iba ang sa m~ga taga Bisaya at iba ang
sa m~ga taga Hulo at Mindanaw.
Ang m~ga Tagalog ay naglilibing n~g kanilang bangkay sa kanikanyang
sariling bahay, na iniin~gatang malaon sa m~ga kaban ang m~ga buto[28]
at iginagalang ang m~ga bun~go[29] na parang buhay at kaharap.
Ang m~ga kabaong na ito ay inilalagay sa tatlong dako, ayon sa ibig at
pasya n~g namatay: sa itaas n~g bahay na kasama n~g m~ga hiyas[30] ó
sa ibaba kaya sa lapag ó kun dili ay sa silong na inilalagay sa hukay
na di tabon at nababakuran, saka sinisipin~gan n~g isang baul na punô
n~g m~ga pinakamaiging damit n~g namatay at tuloy hinahainan n~g
sarisaring pagkain sa oras oras. Ang m~ga lalaki ay sinisipin~gan n~g
kanilang m~ga kasakbatan at ang m~ga babae ay n~g kanilang
kasangkapang pangawa.
Kung minsan ay inilalayo sa bahay at kung gayon ay nagsisiga sa silong
at tuloy tinatanuran ang bahay dahil sa baka magbalik at kunin ang iba
pang nan~gatitira, n~guni't ani Delgado ay dahil sa nilalapitan n~g
asuwang ó n~g ibang hayop at sinisira ang kabaong hangang sa
umalin~gasaw at di tuloy main~gatan.
Pagkatapos na mailibing ang bangkay ay nagdiriwang n~g isang kasayahan
sa ikatlong araw na ang tawag ani P. San Antonio, ay _tibaw_ at sa
bahay n~g namatayan idinaraos[31]. Sa pagdiriwan n~g kasayahang ito
ay naglalagay sa pintuan n~g bahay n~g isang pasóng tubig upang
mapaghugasan, n~g isang banig na may abo upang mabakas ang m~ga paa sa
pagpasok; at sa dulang ay tinataanan n~g pinakapan~gulong upuan ang
namatay saka nagkakaina't naglalasin~gan na tuloy inaawit ang
pamumuhay at kagalin~gan n~g namatay, kung siya'y naging magaling na
man~gan~gaso ó mamamalakaya ó sa ibang bagay kaya.
Ang m~ga taga Bisaya naman ay karaniwang naglilibing sa m~ga
yun~gib[32] n~g m~ga bundok at ang tabi n~g libin~gan ay hinahainan
n~g m~ga pagkain at sinisipin~gan n~g kaban n~g damit at kung lalaki
ay sinisipin~gan n~g m~ga kasakbatang ginagamit nila gaya n~g sibat
kalasag at ibp. tuloy pinababaunan n~g m~ga kambing baboy usa at ibp.
at kung sakaling naging matapang at mabuting mangdidigma, ay
sinasamahan n~g aliping may sakbat; kung sakaling magdaragat ang m~ga
kasangkapan naman sa pagdaragat at sinasamahan kung minsan n~g m~ga
mangagaod at m~ga alipin[33] na kanyang makakatulong at ang tawag
dito n~g m~ga taga Bisaya ay _bálon_ na sa Tagalog ay _baon_; at kung
babae naman ay m~ga kagamitan n~g babae ang isinisiping gaya n~g m~ga
panghabi kayo at ibp.
Nagsisipaglibing din naman sa m~ga batong burol[34] na malapit sa
dagat at sa ibabaw n~g isang malapad na bato sa Katbalogan ani Delgado
ay nakita niya ang maraming kabaong at m~ga bun~go at buto. Ang m~ga
gayong dako na pinaglilibin~gan ay lubhang pinagpipitaganan nila,
dahil sa kapaniwalaang kung yao'y bangitin ó galawin ó lapastan~ganin
ay may mangyayari sa kanila na ang kanilang tawag ay _balin_ ito'y
dili iba't maging bato, ó magkasakit ó matamaan n~g kidlat ó iba pang
kapahamakan kaya: kaya't sa m~ga dakong libin~gan nila ay naglalagay
n~g bantay ó tanod upang huag daanan n~g ano mang sasakyan at sino man
ay huag magsalita n~g kahit ano sa gayo't gayong panahon, dahil sa
malaking kasalanan sa kanila ang lumabag sa gayong ugali.
Sa Hulo at Mindanaw naman ay iba; iniupo ang bangkay sa isang upuang
maybutas pagkatapos ay nilalamnan ang katawan n~g alkampor na
isinisilid sa pamamag-itan n~g isang panghihip na bungbóng na
hinihipan sa bibig at sa ganitong paraan ay napananatili ang bangkay
at di natutunaw. Matapos ito ay inililibing n~g paupo[35] sa yun~gib
na kanilang ginagawa sa ilalim n~g lupa, saka hinahainan sa harap n~g
isang bungbong na tubig, isang pingang ikmo at n~g iba't ibang pagkain
pa, at niwawakasan sa pagdaraos n~g kanilang kaugaliang pagdiriwan, na
ani Delgado, ay naaáyon sa pananalig kay Mahoma at kay Pitágoras.
* * * * *
=PAGLULUKSÂ=
Tungkol naman sa pagluluksa, ani Chirino, ay nagdadamit n~g itim ang
m~ga tagalog at hindi kumacain n~g carne't isda, kundi kaunting gulay
lamang, at ang tawag sa ganitong pagcuculasiyón ay _sipa_; n~guni't
ani Delgado ay hindi kumacain n~g canin, hangang sa di macabihag (n~g
kaaway marahil) at nagdadamit n~g yantók na inikid na umaabot hangang
sa bisig, at ang ipinagpapawing gutom lamang ay saging at kamote: ano
pa't kung hindi makabihag ay nagluluwat n~g hangang isang taón na
nan~gan~galirang at nan~gan~gayayat tuloy, at ang tawag, anya, sa
kaugaliang ito ay _maglahi_.
Ang m~ga taga Bisaya kung nagluluksa ay nag-dadamit n~g puti, saka
nag-aahit n~g buhok sa ulo at gayon din sa kilay na pinakatanda n~g
kanilang pagdaramdam.
Pagka pan~gulo ang namatay ay tumatahimik ang bayan n~g malaon ó ilang
araw ayon sa kalagayan n~g namatay, at sa boong panahong ito ay walang
maririnig na pukpukan ó kain~gay man sa alin mang bahay. At ang m~ga
tao sa pangpan~gin ay naglalagay n~g pinagcacakilanlang tanda upang
huag daanan n~g anomang sasakyán na ang lumabág sa ugaling itó ay
nagdaranas n~g maban~gis na parusa.
Ang namatay sa digma ay ipinagdiriwan n~g di kawasa sa kanilang m~ga
panaghoy at sa kanilang paghahandog n~g m~ga hayin na lubhang
ipinagsasayá.
Ang namatay na pinagliluhan sa digma ó sa capayapaan ay ipinagluluksa
n~g malaon at hindi ipinag-aalis n~g luksa hangang di maigantí. Ang
pagganting itó ay ginaganap sa m~ga pumatay, sa m~ga kaaway at sa m~ga
taga ibang bayang di kaibigan.
Ang luksa naman n~g m~ga babae na pinan~gan~ganláng _moratales_ ay
gaya rin n~g sa m~ga lalaki; n~guni't hindi n~ga lamang nangbibihag ó
pumapatay man upang makakain n~g canin, kundi nagsisisakay sa isang
balan~gay (bangka) na nilululanan n~g saganang pagkain, saka nagsasama
n~g anim na lalaki na isa ang namimiloto, isa ang sumasaguan at isa
ang tumitikin at tatlo pang matatapang na lalaki na may naipakita n~g
kagilasan. Ang m~ga ito'y napasa sa ibang bayang kasundo nila na
habang namamangka ay inaawit ang kanilang m~ga katapan~gan, ang
kanilang m~ga nabihag at napatay sa digma na itinutugma sa paggaod; at
pagdating sa bayang pinaroroonan ay nakikipagsayaha't
nakikipag-lasin~gan doon at kung gayon ay inaalis ang kanilang m~ga
balabal na puti at ang kanilang m~ga suot na yantok sa bisig at
n~galan~gala saka kumakain n~g kanin at nagsusuot uli n~g m~ga
hiyas[36].