[15] Ani Colin ay m~ga awit na kanilang isinasaulo at itinutugma na
kanilang paggaod sa m~ga sasakyan, at binabangit sa kanilang m~ga
pistaha't sayawan at sa lahat n~g gawaing pinagtutulun~gan. Ang
binabangit, di umano, sa m~ga pag-awit ay ang m~ga kagilagilalás na
pamumuhay n~g kanilang m~ga Dios.
[16] Ang m~ga tagarito, ani Rizal, na di lubhang alan~gan sa m~ga taga
Marianas tungkol sa pagdadagat ay dí lamang dí nasulong, kungdí
naurong pa sa katalinuang ito, at kung baga man anya't n~gayo'y
nakagágawà rito, n~g m~ga sasakyang-tubig ay halos pawang kaanyo na
n~g sa m~ga taga Europa. At yaong m~ga sasakyang nakapaglululan n~g
isang daang mangagaod at tatlong pung sundalong pandigma ay naparam
na; at ang m~ga lupaing ito na noong unang dako ay nakagágawa n~g m~ga
sasakyang halos 2000 tonelada ay nan~gan~gailan~gan na n~gayong sa
m~ga kalapit lupain magpagawa na gaya sa Hong-Kong upáng doon ibigay
ang salaping kinukuha rito sa m~ga mahirap.
=Ikalabing dalawang pangkat.=
=Almás=
Ang m~ga almás na ginagamit n~g m~ga tagarito, anáng m~ga unang
nakakita ay pana't bosóg, sibat, sungdang, sandata ó kris, talibong,
kampilan, baluti na sun~gay n~g kalabaw na di umano'y sa Siam
nangagaling at iba't iba pa na hangang n~gayo'y ginagamit n~g m~ga
moro at n~g m~ga taong gubat. Nagsisigamit din n~g sarisaring kalasag
at n~g m~ga damit na cuero at iba pa na sa labanan ay makasasangalang
sa kanilang katawan.
Bukod dito'y nagsigamit n~g almás na nakapagpapahilagpos n~g maraming
sibat, n~g m~ga lantaka ó m~ga munting kanyón: kaya n~g dumating rito
di umano, ang m~ga kastila ay nan~gakasumpong dito sa Maynila, Kainta,
Taytay at Lubang n~g m~ga kuta na may m~ga lantaka ó munting kanyon.
At dito sa Maynila, anáng ibang m~ga mananalaysay ay nagkaroon n~g
pagawaan n~g kanyón at n~g pabubuan n~g pulburá, na di umano'y wari
nasa pan~gan~gasiwa n~g isang portugés at n~g isang tagarito na
nagn~gan~galang Panday Pira.
Sa Kabisayaan ay wari gumamit din n~g m~ga almás na ito, dahil sa
isang sulat ni Legaspi sa hari tungkol sa m~ga morong natuklasan sa
Panay, na anya'y: "Itong m~ga huli ay may m~ga artillería (ó pagawaan
at pabubuan n~g kanyón, baril at pulburá) na sila rin ang bumububô at
gumágawa pati n~g m~ga pulburá at n~g iba't ibang almás" saka niya
sinundang "Ipinadadala ko po sa iyo iring dalawang almás na tanso na
yari n~g m~ga moro sa lupaing ito upáng paniwalaan po n~g iyong
kamahalan ang katalinuan nila sa paggawa at pagbububô n~g m~ga
canyón."
Ani J.P. Sanger at n~g m~ga kilalang mananalaysay n~gayon ay sa m~ga
insic at m~ga moro marahil nan~gatuto nito.
=Ikalabingtatlong Pangkat.=
=Dating ugali tungcol sa Pag-aasawa.=
Lahat n~g lupain ay may canicanyang caugalian sa pag-aasawa, at ang
Pilipinas, palibhasa'y isang lupain, ay may sarili ring caugalian
tungcol sa bagay na ito.
Sang-ayon sa ugaling ito cung nag-aasawa ang sinoman ay pinagsisicapan
na ang maging asawa ay caangcan at cabalan~gay, maliban sa lubhang
malapit na camag-anac na ibinabawal.
Ang sino man ay hindi nacapag aasawa n~g hihigit sa isa, at cung
sacaling may ibang kinacasama, ay pinan~gan~ganlang _sandil_;
datapwa't, sa Bisaya, palibhasa'y malapit sa Mindanaw, ay inuugali n~g
iba ang asal n~g camorohan na nag-aasawa n~g dalawa ó tatlo, bucod pa
sa m~ga kinacasama.
Sa pag-aasawa naman ay kinauugalian na ang maginoo ay sa kapwa
maginoo, ang timawa ay sa kapwa timawa at ang alipin ay sa kapwa
alipin; n~guni't naghahalo-halo rin kung minsan, ano pa't mabuti (ani
Rizal) kay sa dating ugali sa Roma at sa ibang lupain sa Kanluran ó
Europa na ang may mababang uri ay hindi na naaaring makapag-asawa ó
makalakip sa may mahal na uri.
Bago ipagdiwan ang pag-aasawa ay pinagkakayarian muna ang ipagkakaloob
na _bigay-kaya_ (dote) na sa Bisaya ay _bugey_.
Ang nagbibigay n~g _bigay-kaya_[17] ó _bugey_ ay ang lalaki,[18] na
hindi gaya sa Europa na babae ang nanunungkol nito[19].
Pagkatapos na pagkayarian ang _bigay-kaya_ ó _bugey_ ay ipinagdidiwan
ang pag-aasawa. Ang pagdidiwan namang ito ay naaayon sa kalagayan n~g
magaasawa.
Ang maginoo kung ibig mag-asawa sa kauri ay nagpapasugo n~g m~ga
maharlika ó timawa upang siyang lumakad n~g pag-aasawa niya. Bago
yumaon ang m~ga ito ay nagdadala n~g isang sibat, sibat n~g maginoong
mag-aasawa, at pagdating sa bahay n~g magulang n~g kakaisahing-dibdib,
ay isinasaksak ang sibat sa hagdanan na nilalakipan n~g pagdalan~gin
sa kanilang m~ga diyos at m~ga kanunuan upang sila'y kalin~gai't
pagpalain sa kanilang pakay. Pagkatapos n~g pagkakasunduan ay
ginaganap ang pagkakaloob n~g _bigay-kaya_ na ang karaniwang halaga ay
isang daang putol na ginto na maaaring palitan n~g m~ga alipin ó m~ga
hiyas. Kung magkagayo'y sumasama ang babae sa pagparoon sa bahay n~g
kanyang bibiyanin na pasan n~g isang lalaki at pagdating sa hagdanan
n~g bahay n~g magiging asawa, ay nagpapakunwari munang ayaw pumanhik,
at sa ganito'y sinasalubong n~g biyanan at pinan~gan~gakuan na
pagkakalooban n~g isang alipin; kung makapanhik na, ay nagpapakunwa
uli n~g hindi pagtuloy agad, hangang sa di muna pan~gakuan n~g
panibago, at gayon din sa pagpapakain at pagpapainom. Pagkatapos n~g
m~ga pagpapakunwang ito at pag nagkatabi na ang lalaki at ang babae,
ay tumatayo ang isang matanda at sumisigaw na tumahimik ang lahat,
saka sinasabing: _Si Gat Maitan ay nakikipag-isang-dibdib kay Dayang
Matî; n~guni't kung kanyang pababayaan at hindi niya kakalin~gain, ay
iiwan siya at di sasauli sa kanya ang "bigay-kaya", at si Dayang Matî
ay mag-aasawa sa iba. Datapwa't kung si Dayang Matî naman ay masamang
asal ay babawiin sa kanya ni Gat Maitan ang "bigay-kaya", iiwan siya
at mag-aasawa sa ibang babae,_ saka pinasasaksihan sa m~ga kaharap.
Pagcatapos nito ay kumukuha n~g isang pingang kanin, lumalapit ang
isang matandang babae at hinahawakan ang m~ga kamay n~g m~ga
nag-iisang dibdib, na idinuduop muna sa tapat n~g puso saka
pinapagkakamay at kung magkayo'y tinatagnan ang pingan n~g kanin at
isinasabog sa lahat, saka sumisigaw n~g malakas ang matandang babae na
tinutugon naman n~g gayon din n~g m~ga kaharap at sa ganito'y
mag-asawa na ang lalaki't babae.
Ang timawa cung mag-aasawa sa capwa timawa ay di na nagdidiwan n~g
ganito, cundi pinaglalapit lamang, pinapagsasalo n~g pan~ginoon sa
isang lumbó, saca sumisigaw ang matandang babae at mag-asawa na.
At ang m~ga alipin (sagigilir, marahil), palibhasa'y
nan~gamaman~ginoon ay di na nagdidiwan n~g ano pa man, cundi sucat na
lamang sa pagcacasunduan ay mag-asawa na.
Sa Bisaya naman at gayon din sa ibang lalawigan n~g catagalugan ay
may ibang ugali. Mula sa pagcabata ay ipinakikipagkasundo n~g magulang
ang canyang anac, at sa ganito'y ipinagpapauna ang calahati n~g
_bigay-kaya_ ó _bugey_ na ipagcacaloob na ang tawag sa Bisaya ay
_kalabgayan_. Datapwa't cung ang sino man sa magulang n~g lalaki ó
babae ay magkulang tungcol sa usapan ay pinarurusahan n~g ayon sa utos
at gayon din cung sacaling umayaw ang sino man sa m~ga bata, dahil sa
pagsapantahang ang magulan ang nag-udyoc ó humicayat. N~guni't cung
ang magulang ay patay na, ay nagsasaulian lamang n~g ipinagpauna at di
na naguusapin.
Inuugali rin ang sa paglilingcod ó sa pa ninilbihan na sa Bisaya'y
tinatawag na _pangagar_, na ang lalaki ay naglilingcod sa magulang n~g
babae hangang sa gayong panahon, at ang cadahilanan n~g ganitong
paglilingcod ay upang mataroc ang ugali't asal n~g lalaki cung
mácacasundo, na siyang dating caugalian n~g m~ga Hebreo ó m~ga taga
Israel: caya't si Jacob ay naglingcod muna sa canyang biyanang cay
Laban bago naging-asawa si Rakel.
Pagdating n~g tadhanang panahon ó matapos cayang maibigay ang
caganapang _bigay-kaya_ na pinagcasunduan, na ang tawag nito sa Bisaya
ay _ligay_ ó _dahik_, ay ipinagdidiwan ang pagcacasal ó pag-aasawa sa
ipinaghahanda pa't pinaggugugulan n~g lalaki, ayon sa canyang caya't
calagayan.
Datapua't bucod sa _bigay-kaya_ ó _bugey_, na cabuoan n~g _kalabgayan_
at n~g _ligay_ ó _dahik_, ay tungculin n~g lalaki na magcaloob nitong
m~ga sumusunod, na lahat ay pawang may canicanyang tawag ó pan~galan:
ang caloob na ibinibigay sa pagpanhic sa bahay n~g biyanan ay
pinan~gan~ganlang _pasaka_; ang ipinagcacaloob n~g lalaki upang maca
upong casiping n~g cacaisahing-dibdib ay _patupar_; ang ipinagcacaloob
sa biyanang babae dahil sa m~ga puyat na dinanas at sa gatas na
naipasuso sa panahon n~g pag-aalaga, ay _himaraw_ ó _himuraw_ at sa
tagalog ay _panghimuyat_ (galing sa salitang pagpupuyat) at di umano'y
ang karaniwang ipinagkakaloob ay halagang walong piso; ang
ipinagkakaloob sa bumilang n~g _kalabgayan_ ó ipinagpauna n~g
_bigay-kaya_ ay _binarian_ at ito'y binibilang sa tugtog n~g kampanang
ginagamit at di tinitigilan ang tugtog hangang di matapos ang
pagkakasal; ang ipinagkakaloob sa lumakad n~g pag-aasawa ay _himukaw_;
kung bao ang babae, ay pinagkakalooban din ang kapatid n~g kinabauhan
at pinan~gan~ganlan _himalo_ ang kaloob na ito; ang ipinagkakaloob sa
m~ga alipin n~g biyanan ay _pankol_; ang ipinagkakaloob sa natigatig
sa bagay bagay n~g pag-aasawa ay _pahinankol_; ang ipinagkakaloob
upang maisama ang babae sa bahay n~g lalaki ay _padara_ ó _patabuk_
kung sakaling itatawid pa ng ilog ang ipinagkakaloob, upang mahugasan
ang m~ga paa n~g babae pagdating sa bahay ay _pamaú_; at ang
ipinagkakaloob sa pag-aalis n~g panyo sa ulo ay _patakas_. Ito'y sa
Bisaya n~guni't sa Tagalog man di umano ay ganito rin.
Kung sakaling malaki ang _bigay-kayang_ ipinagkaloob n~g lalaki ay
pinagkakalooban naman n~g biyanang kaniya ang anak n~g tinatawag na
_pasunod_, na dili iba't isang kuintas na ginto ó dalawa kayang
alipin; at ani Colin ay isinasauli ang boong _bigay-kayang_
ipinagkaloob kung maging masunurin ang manugang, at kung hindi ay
binabahagi sa m~ga dapat magmana; datapuwa't ani Delgado, ay
patanaw-tao lamang na ipinamamalas sa m~ga nagsidalo, dahil sa ang
m~ga yao'y hiram na isinasauli pagkatapos.
Sa pagdiriwang n~ga pagkakasal ó pag-aasawa ay humaharap ang _katalona
ó babaylona_ na isang matandang babae na siyang tagapan~gasiwa sa m~ga
ganitong bagay. Ang lalaki't babae ay nauupo sa dakong kinauukulan
nilang upan ó kung dili ay sa kandugan n~g isang matandang babaeng
kamag-anak na siyang pinaká-iniina. Pinapagsasalo nito n~g pagkain ang
lalaki't babae sa isang pingan at sa pag-inom sa isang lumbo, at
pagkakai't pagkainom ay hinihiling n~g lalaki na maging asawa niya ang
kanyang kaharap at pagpapaoo n~g babae ay pinagpupurihanan n~g m~ga
kaharap na saksi sa pagdiriwang yaon, saka binabasbasan n~g
tagapan~gasiwa at tuloy binabati na sila nawa'y guminhawang lubos,
magkaanak, magkalupain at magtaglay n~g mahabang pamumuhay. Kung
magkagayo,y sumasayaw na sinisibat ang isang baboy na handa na
kapagkaraka at dito natatapos ang pagkakasal, saka naman ipinagdidiwan
n~g m~ga inanyayahan na pinupuri ang bagong kasal na nan~gagsasayaha't
nan~gaglalasin~gan. Ang pagdiriwang ito ay hangang sa paglubog n~g
araw at ang iba'y tumatagal n~g ilang araw ayon sa kalagaya't
katungkulan n~g ikinakasal.
Kung sakaling di nagkasundo ang lalaki't babae ay nagdadaos n~g
panibago at muling naghaharap n~g isang baboy, na sa harap noo'y
sumasayaw ang lalaki na may hawak na isang sibat, at habang sinisibat
ang baboy ay nakikipanayam sa kanyang _diwata_ ó _dios_ at hinihiling
na papagkaisahing lubos ang kanilang kalooban at sa gayo'y inaasahang
ang lalaki't babae ay magkakasunod at mabubuhay na payapa.
Kung ang mag-asawa naman, sa kanilang pagsasama ay hindi magkaanak, ay
tinutulutan n~g babae na lumakip ang lalaki sa kanilang aliping babae
na dati ring kaugalian n~g m~ga Hebreo at ito't ating natutunghan sa
Banal na Kasulatan na tinulutan ni Rakel si Jakob na lumakip sa
kanyang aliping kay Bala, dahil sa siya'y hindi mag-kaanak.
Tungkol sa m~ga anak, ay ang anak lamang sa asawa ang kinikilalang
anak sa kautusan at ang sa _sandil_ ó babae ay hindi.
Kung nagkakaalit, ang mag-asawa ay naghihiwalay, at ang humahatol sa
m~ga ganitong sigalot ay ang m~ga kamag-anakan nila't ang m~ga
matatanda at ito, ani Rizal, ay lalong mabuti kay sa kautusan n~g m~ga
inglés at n~g m~ga frances tungkol sa paghihiwalay n~g mag-asawa,
sapagka't sa m~ga ganitong sigalot n~g m~ga kabahay ay makapupong
mabuting humatol ang m~ga kamag-anaka't matatanda kay sa sino mang
pantas at hukom, magpakadunong dunong man. Basahin ang Kaugalian
Pinanununtunan sa kapasla~gan at Sigalutan.