[14] Tungkol dito sa ayos n~g pagsulat n~g m~ga tagarito ay
pinagkaroonan n~g iba't ibang isipan n~g m~ga mananalaysay. Ani Marche
ay pahalang, ani Jambaulo na nakikita mandin n~g kasulatan dito na
malaong panahon bago ipinan~ganak ang Pan~ginoóng Jesu-Kristo ay gaya
rin n~g sabi ni Chirino na paibabang mula sa itaas, at ang sabi naman
nina Colin at Esguerra ay patiwali sa nabangit, dahil sa anila'y
paitaas na mula sa ibaba at ang pahalang ay inugali na lamang n~g
dumating ang m~ga taga España.
=Icasiam na pangcat.=
=Asal at gawi=
"Ang m~ga tagarito"; ani P. Chirino. "ay hindi gaya n~g m~ga insic at
hapón na mapagsikotsikot sa canilang pagbati, gayon man ay may
sariling bait at asal. Lalong lalo na ang m~ga tagalog na sa salita at
sa gawa ay m~ga magalang at mapagbigay loob. Nagsigaya sa atin (sa
kanila na m~ga kastila) n~g pagbati na nag-aalis n~g putong na isang
toalla ó diadema. Ugali rin na di tumatayo sa harap n~g m~ga taong
canilang iginagalang, kungdi nauupo sa lupa n~g di lubhang sayad na
nag-aalis n~g takip sa ulo at ipinapatong ang putong sa kaliwang
balikat saka nakikipag-usap sa nakatataas sa kanila. Ang pag-galang na
inuugali sa pagpasok ó sa pagcacasalubong ay ang magpakayukod at iunat
ang isa ó dalawang kamay sa mukha: iduop sa m~ga pisn~gi, at saka
maupo ó maghintay kayang tanun~gin n~g ibig; inaaring masama ang
magsalita, kung hindi tinatanong...."
Sayang at di nasiyasat ni P. Chirino ang dahil n~g m~ga ganitong
galaw, na marahil ay may catuturan. Sa India ay may isang bayan na
cung magbatian ang m~ga tao ay tumitigil muna saca, idinuduop ang
camay sa tapat n~g pusò (na tahanan n~g damdamin), itinutuloy sa noo
(na tahanan n~g isip) at itinitigil sa bibig (na tahanan n~g
salita),--na ang ibig sabihin ay bago co salitain ang aking na sa
_loob_ ay akin munang _iisipin_ saca co bubukhin sa _bibig_: at di
malayong ang gayong pag-galang n~g m~ga tagarito ay may cahulugan ding
gaya naman n~g sa m~ga taga Indiang yaon.
Di n~ga caila na sa asal nakikintal ang pagcatao n~g tanang
kinapal,--at ang bayang pilipino,--cung bagá ma't di siyang
pinacasacdal ay di naman siyang pinacahamac. Marahil ay walang
gasinong carunun~gan datapua't paraparang may sacdal na
damdamin,--mapagpatuloy sa walang matuluyan, mapagbiyaya sa mahirap,
at ito'y namamalas natin mula sa cayamanyamanan hangang sa
carukharukhaan. Sa caibigan ay idinadamay ang buhay at sa isang
pakitang loob ay iginaganti ang yaman.
Sa m~ga gawain ay gayon din, at ani Morga'y: "ang m~ga tagarito ay may
mabubuting licás sa anomang hipuin, malilicsi't matatalino, bagá man
maiinitin."
At sa paghahanap buhay ay di rin maliligtaan nino man ang cay Morgang
salaysay na anya'y: "Ang gawa't hanap buhay n~g m~ga tagarito (na
babae) ay manahi n~g sarisari; gumawa n~g saya, humabi n~g sinulid, at
mag-ayos n~g bahay n~g canicanyang asawa't magulang, magbayó n~g palay
na bibigasin, at maghanda n~g bala na, mag-alaga n~g manoc at baboy
at man~gasiwa n~g bala na sa bahay, samantalang ang m~ga lalaki naman,
ay siyang sa pagbubukid, sa palaisdaan, sa pagdadagat at
pan~gan~gaso." Ano pa't dito sa licás n~g canilang pamumuhay ay
malinaw na natatanghal ang matuid na gampaning isinatao n~g Maycapal,
na ang magaang gawa ay sa babae sapagca't mahina at ang mabigat ay sa
lalaki sapagca't malacas.
Sa acalá co, sa hangang dito ay sapat n~g makilala ang asal n~g
tagarito sa canilang kilos at galaw, n~guni't hindi lamang ito. Sa
wica man ay namamalas rin ang asal, palibhasa't siyang calulua n~g
bayan: at sa _wicang tagalog_ hangang n~gayo'y nababacas pa sa m~ga
batian ang tawag na _Ale_, mang ó mama (amain) Ginoó at iba pa na
nagpapakilala n~g pagcamagalang; at gayon din ang tawag na _ka_ gaya
n~g _ka Maneng ka Biang_ at iba pa na nagpapakilala n~g
pagcacapatiran.
Sa catagang sabi n~ga ay di asal gubat na gaya n~g sabi n~g ibang
mananalaysay, cungdi isang ugaling mahal na tangkilikin n~g alin mang
lupaing may inimpoc na bait.
=Icasampung Pangcat=
=Pagkakalakalan.=
Ang pagkakalakalan dito na noon pang una'y laganap na bago natuklasan
ito n~g m~ga taga Europa ay isa sa m~ga pinakamahalagang bahagi n~g
kasaysayan n~g Pilipinas.
Kapagkaraka n~ga, di umano, ay may m~ga sadya n~g pamiliha't
tiyangihan ang m~ga bayan-bayan at balabalan~gay, lalong lalo na rito
sa Kalusonan at Kabisayaan, ang m~ga karaniwang kalakal ay bigás,
palay, isda, kayo, almas, m~ga bun~ga n~g kahoy, hiyas at iba't iba
pang m~ga kakainin kasangkapan at m~ga kagamitan sa lupaing ito.
N~guni't bukod sa m~ga pagkakalakalang ito n~g m~ga tagarito ay may
pakikipagkalakalan rin sa m~ga kalapit lupain, lalong lalo na sa m~ga
taga Malaya na nagsisidayo rito: kaya't n~g dumating rito sina Legaspi
ay may isang sasakyan n~g m~ga morong malayo na totoo nilang nakalaban
sa pulo n~g Bohol, at anáng m~ga nabihag (na m~ga morong malayo) ay
pan~gan~galakal ang kanilang ipinarito. At sa Cebu man ay may
nakatagpo rin ang m~ga kastila na sasakyang mula sa Siam na doo'y
nakikipagkalakalan.
Sa China at Hapón ay di mapag-aalinlan~gan na ang m~ga tagarito ay
may pakikipagkalakalan kapagkaraka dahil sa m~ga kasangkapang insik na
dito'y nan~gasumpun~gan noong una, saka maraming katunayan na sa atin
ay nagpapatotoo, gaya n~g sulat ni Legaspi kay Felipe II sa España, na
anya'y: "Sa dako pa roon niring aming kinatitigilan ay may malalaking
pulò na pinan~gan~ganlang Luzón, at Vindoro; na pinaparoonan taon-taon
n~g m~ga insic at m~ga hapón, upáng man~galakal. Ang kanilang dala'y
seda, lana, porselana, paban~go, tansò, lata, m~ga kàyong babarahin na
may culay at iba pa. Sa pagbalic ay nagsisipag-uwi sila n~g gintô at
pagkit. Ang m~ga tao sa dalawang pulong ito ay m~ga moro at pagcabili
n~g m~ga calacal n~g m~ga insic at m~ga hapón ay kinacalacal naman sa
iba't ibang pulò.
"Gayon din ang isang aklat n~g m~ga insic tungcol sa pagcacalacalan na
sinulat ni Chau-lu-cua ó Chan Ju-cua na sa pagbangit n~g tungcol sa
m~ga lupaing ito ay sinaysay na:
"Pagca ang m~ga sasacyan n~g man~gan~galacal (na insic) ay dumarating
sa doon~gang ito (dito sa Pilipinas) ay dumodoong sa isang dacong lual
... na inaaring tiangihan, at doon nan~gan~galacal n~g m~ga calacal
n~g lupain. Pagcadoong n~g sasacyan ay inaalayan n~g capitan ang m~ga
mandarin n~g m~ga puting payong. Ito naman ay ginaganti n~g m~ga
man~gan~galacal upang sila'y pagpakitaan n~g mabuting-loob n~g
ginoong ito. Ang m~ga calacal n~g lupaing ay pagkit na dilaw, sinulid,
perlas, susô, (ó sigay marahil), m~ga bun~ga n~g cahoy at cáyong yuta
(na marahil ay sinamay ó huse ó pinya), ang calacal n~g m~ga insic ay
porcelana, ginto, tinga m~ga basong sarisaring culay, cawaling bacal
at m~ga carayom."
Ang paraan naman di umano, n~g pan~gan~galacal n~g m~ga insic dito,
anáng ibang m~ga mananalaysay ay tinatambol ang canilang _gongs_
pagdating upáng malaman n~g m~ga tagarito na may sasacyan n~g calacal
na dumating at agad naman sumasalubong ang m~ga tagarito na sumasacay
sa canilang m~ga munting bangca.
Bucod sa nan~gabangit na lupaing ay nan~galacal rin dito marahil ang
m~ga taga iba't ibang lupain sa Asia, sapagca't noong siglong ica
labing pito, ani P. Delgado, ay nakikipagcalacalan rito ang m~ga taga
Malabar, taga Koromandel, taga Bengala, taga Kambodhe, at marami pa.
Balican co uli ang m~ga calacal ay di dapat ligtaan ang calacal na
alipin na di umano'y dito napagkikilala ang yaman n~g m~ga tagarito na
gaya rin marahil noong panahon nina Abrabam, na ang may pinacamaraming
alipin ay siyang pinacamayaman. Ang pinacamalaking pamilihan sa
calacal na ito ayon sa m~ga casaysayan ay sa Butuan, (Mindanaw,) na
doon nagdadalá ang m~ga tagá Borneo, at taga iba't ibang lupaing
calapit upang magbilí, hangang sa nagcamurang totoo, na noong 1573 ay
ipinagbili rito sa Maynila, n~g anim na piso't cahati lamang ang isá.
At maraming sasacyan dito sa Luzón, anáng isang mananalaysay, ay
dumadayo sa Butuan, upáng mamili, sapagca't bucod n~ga sa m~ga bihag
n~g m~ga moro roon na ipinagbibili ay nagbibili rin, di umano, pati
m~ga insic at hapón n~g m~ga galing namán sa canicanilang lupain.
Gayon din ang calacal na sigay na isa sa m~ga calacal na dinadayo rito
n~g m~ga taga Siam, taga Kambodhe at m~ga taga iba pang lupain dahil
sa siyang pinacasalapi sa canicanilang lupain.
Bagay naman sa m~ga mahalagang bató rito na ang iba'y kinacalacal n~g
m~ga tagarito ay di co na bangitin dahil sa nan~gan~gailan~gan n~g
totoong mahabang salaysay sa cayamanan n~g lupaing ito sa m~ga
mahalagang bató.
Tungcol sa pagbabayaran ay hindi gumagamit n~g salapi, cung di
gintong durog ang itinitimbang na totoong macapal sa lupaing ito anang
m~ga mananalaysay. Ang pan~galan n~g m~ga panimbang, ani Dr. Pardo de
Tavera, ay pan~galang insic gaya n~g _tael_ ó _tae_ na nababahagi n~g
dalawang _tinga_ at isang _tinga_ ay may isang _sapaha_ at isang
_sapaha_ ay pitong _sema_ at ang caliitliitan, di umano, ay ang
_sangasahe_; n~guni't sa pagtimbang n~g m~ga calacal ay gumagamit n~g
_pikul_. At sa pagsucat ay dangcal, sico at dipa ang inuugali.
Sinasapantaha rin ni Dr P. de Tavera na dito'y nagcaroon n~g m~ga
salaping galing sa India, dahil sa tawag na _salapi_ na pan~galan n~g
salapi sa India.
=Ikalabing isang Pangcat.=
=Sasakyang-tubig.=
Ang m~ga tagarito ay gaya rin n~g hapón at ibp. na nagkaroon n~g
kanilang m~ga sasakyan-tubig na ayon sa kanilang katha. Kung paano at
saan nila pinag-aralang gawin ay di natin batid, bagá man sa akala
ko'y sa kamalayahan Ang m~ga sasakyang ito ay siya nilang ginamit sa
pamamalakaya n~g isda sa pagtawid-tawid at pagkakalakalan at gayon din
sa pakikidigma.
Tungkol sa m~ga sasakyang ito, ani Morga, ay sarisaring hitsura. Ang
iba'y m~ga bankáng lulanán n~g kanilang m~ga kalakal na m~ga
isinasadsad cung gabi sa m~ga pasigan at baybayin, at ang iba sa m~ga
ito ay malakílalakí na iisahing layag at taganás na tablang
pinapagduopduop. Ang m~ga ito ang canilang ginagamit sa m~ga ilog at
bangbang na nan~galoloob sa lupain. Nagsisigamit din n~g m~ga
balan~gay na malalaking sasacyan at matutuling patacbuhin magíng sa
unahan at magíng sa hulihan at nacapaglululan n~g maraming mangagaod
sa magcabicabilang panig at napatutulin n~g tulong n~g saguan, pangaod
at tikin habang tinitimban~gan n~g iba sa magcabilang panig na tuloy
tinutugmaan nilang lahat n~g m~ga awit[15] na siya nilang
pinagcacaunawaan cung patatacbuhin n~g matulin ó n~g marahan. Sa
ibabaw nito ay may isang lapag na nacatatakip sa m~ga mangagaod. Ang
lapag na ito ay matibay na nalalacaran n~g m~ga taong pangdigma at
nilululanan n~g ayon sa caya n~g sasacyan. Sa lapag na ito naglalagay
n~g layag na pinapagtitibay sa dalawang cahoy ó cung may calac-han ang
sasacyan ay pinapagtatatlo ang cahoy ó cawayan at ang namamahala naman
sa tun~go n~g takbo n~g sasakyan ay sa hulihan lumalagay. Bukod dito'y
may hinubugang balangkas na may atip na pawid at siyang ginagamit na
pinakakarang kung umuulan ó sumisikat ang araw: anó pa,t, pawang
nasisilong ang tanáng lulan. Ang magkabilang panig n~g sasakyan ay may
katig na malalaking kawayan na duopduop na baga ma,t, sumasayad sa
tubig ay dí nakababagal sa takbo at ito'y siyang tumitimbang na mabuti
sa sasakyan at nakahahadlang tuloy sa pagkataob kung sakaling napúpunô
n~g tubig. Ngunit may lalo páng malalaki na nakapaglululan n~g isang
daang mangagod sa bawa't panig at sa ibabaw ay tatlong pung sundalong
pandigma.[16]
Sa m~ga tagarito naman, dí umano, ay maraming marunong tumabas at
gumawa n~g m~ga sasakyang-tubig, na lalong lalo na sa Katanduanes na
aní Morga ay magagaling na mangagawa ang m~ga tagaroon na
nan~gakagágawa n~g malalaki,t matutulin na ipinagbibili nila sa m~ga
kalapit pulo. At saká dí umano'y nan~gakagágawa rin n~g m~ga huegong
sasampuin at lalabing dalawahin na pinapagsususonsuson at pawang buong
puno na pinag-ukáan lamang saka pinapahiran n~g alkitran.