[5] Aní Rizal ay siyang lalong mabuti, dahil sa siyang nakapagpapayapa
sa m~ga tao, sapagkat, anya'y may higit na tibay ang ugali kay sa
isang kautusang nasusulat ó nalilimbag, lubha pa't itong kautusang
nasusulat ay naipananaksil n~g m~ga may kapangyarihan. Ang katibayan,
anya n~g isang kautusan ay wala sa pagkakalimbag sa isang dahon n~g
papel, kung di na sa pagkalimbag sa ulo n~g magsisiganap, malaman mula
sa pagkabata, maayon sa kaugalian at lalong lalo n~g kailan~gan na
mátatag n~g walang pagkabago. Ang Tagarito n~gá, anyá, mula sa
pagkabata ay nakatátanto n~g kanilang m~ga alamat namumuhay at
lumalaki sa pan~ganorin n~g kanilang m~ga kaugalian, at hindi gaya
n~gayon na nagtatatag n~g m~ga kautusan sa bayan na di man lamang
nalalaman ó nauunawa at madalas pang binabago.
[6] N~guni't ani P. Placenecia ayon sa salaysay ni Dr. T. H. Pardo de
Tavera, kung may hilig sa kanino man ang pan~gulo ay pumipili sa ibang
balan~gay n~g mailalagay na pinakahukom at di umano'y may m~ga
kilalang gayong tao na humahatol n~g walan hilig.
[7] Aní Rizal, ay napagkikilalang may malabis na kasunduan kay sa
digmaan dito sa pagkakaayon-ayon n~g m~ga tuntunin, at di malayó
anyang, may isang malaking pagkakasunduan dito; sapagka't ang
pinakapan~gulo rito sa Maynilà, ay pinakapunong-hukbo n~g Sultan sa
Borneo. Anya'y may m~ga kasulatan noong siglo XII na nagpapatotoo
nito.
[8] Ang ganitong asal sa sarisaring anak, ani Rizal, na ang m~ga anak
sa tunay na asawa ay nagsisipagmana n~g magkakasindami; ang m~ga anak
sa babaeng kinasama ay nagmamana n~g isang gayon; ang m~ga anak sa
alipin ay hindi pinamamanahan n~g ano man, n~guni't pinapagiging laya
sampu n~g kanilang Ina; at ang anak sa kaagulo ay inaaring masamang
uri ay nagpapakilala n~g taos na katalinuan at bait n~g m~ga dating
Tagarito.
[9] Ang dating ugaling ito n~g m~ga Tagarito, ani Rizal, ay inuugali
n~gayon n~g maraming lupain sa Europa, at anya'y wari lalong mabuti't
matuid kay sa awáyin ang umagulo na ang kadalasang nangyayari ay siya
pang nalalagay sa katua.
[10] Ani Rizal ay makapupong magaling kay sa kautusan n~gayon n~g m~ga
Frances at m~ga Ingles, sapagka't anya'y wala nang iba pang magaling
na humatol sa m~ga sigalot n~g sambahayan na gaya n~g matatanda't m~ga
kamag-anakan nila na lubos nakatatalos n~g kanilang pamumuhay.
[11] Ito'y minagaling ni Rizal, dahil anya, tao rin sa kanikanyang
umpok ang humahatol at sapagka't halal kapua n~g nagkakasira ay sapat
makabatid n~g usap n~g ugali at lubhang mabuti kay sa hukom (n~gayon)
na humahatol n~g usap na di niya talos, at sa m~ga taong ang kilos,
pan~gun~gugali at wika ay gayon din. Dito n~ga, ani Rizal, ay
napagkikilala ang pagkaurong natin sa pagkakaroon natin n~gayon n~g
lubhang maraming kautusan at pasiyang kung ano-ano, hangang sa kung
minsan ay kailan~gang magsakdal sa kataastaasang hukuman kung sakaling
di nasiyahan sa hatol n~g hukom, at ang m~ga usapin ay nagluluat n~g
di ano lamang na inaabot tuloy n~g m~ga anak, apo at
pinagkakailan~ganang paggugulan n~g lubhang maraming salapi n~g naapi
upang magtaglay n~g kaukulang hatol.
[12] Dito, ani Rizal, ay napagkikilala na ginaganap ang lubos na
kaugaliang matuid sa m~ga pan~ganoring malayo-pilipino, dahil sa
isinasa isa't isa ang kaukulang matuid.
=Ikapitong Pangkat.=
=Wikà=
Dito sa Pilipinas na gaya rin sa lahat n~g lupain ay may maraming
wika, palibhasa't "ang bilang n~g pagkakapangkatpangkat, n~g wika sa
isang lupain" anang isang manunulat, "ay naaayon sa
pagkakahagdanghagdan n~g katalinuan n~g bayánbayán." N~guni't halos
lahat n~g wika rito, maliban sa wikang _ita_ ay kagyat na wikang
_malayo_, at ayon sa sapantaha n~g halos lahat n~g mananalaysay ay
pawang suplíng ang lahat na ito sa isang matandang wika.
Ito'y lubos na mapaniniwalaan at may m~ga aklat at pangyayaring
nagpapatotoo nito. Halimbawa sa aklat ni Padre Concepcion ay may
nasasaysay, na "noong unang pumarito ang m~ga kastila ay nagsipagsama
n~g isang tagapagpaaninaw (ó interprete) na malayo at nákaunawaan n~g
m~ga tagarito." Ayon kay Padre Colin naman ay "may isang taga
Kapangpan~gan na nakarating sa Sumatra (isang lupaing malaya) at
sumapit sa isang dako na kanyang kinaringan n~g kanyang sariling wika
at siya'y nakisagot na parang siya'y ipinan~ganak sa dakong yaon,
anopa't tuloy sinabi sa kanya n~g isang matanda na kayo'y m~ga inapó
n~g m~ga nagsialis dito noong unang dako na nan~gamayan sa ibang
lupain at di na namin nan~gabalitaan (basahin ang Pinangalin~gan n~g
Lahing Pilipino). At ako noong taong 1902 na naglalakbay na patun~go
sa Melbourne ay nakipag-usap akong maminsanminsan sa m~ga grumeteng
malayo sa bapor at madalas na kami ay nagkakaunawaan sa kanilang
wikang malayo at sa aking wikang tagalog na gaya rin n~g
pagkakaunawaan n~g m~ga portugés, kastila't italiano sa kanikanyang
wika.
Datapua't sa m~ga wikang pilipino ay ang tagalog at bisaya ang m~ga
pinakamalaganap. Ang dalawang ito ay masasabing magkapatid na wika
sapagka't ang karamihan n~g salita ay magkapara at ang kaibahan n~g
ibang m~ga salita ay nasa dulo lamang, na pagkain sa tagalog ay _un_
sa bisaya, gaya n~g _sulatin_ ay _sulatun_, _kanin_ ay _kanun_,
_patayin_ ay _patayun_. At sa dalawa pang ito ay ang wikang tagalog
ang siyang lubhang kilala na ani Baron Willam von Humbold ay "siyang
pinakamayaman at pinakadalisay sa lahat n~g wikang _malayo
polinesia_", at ani P. Chirino naman ay "ang luhang nakalugod at
nakahalina sa akin ay ang wikang tagalog. At siya ko n~gang sabi sa
unang arzobispo at sa ibang matalinong tao na nálalaman sa wikang
tagalog ang m~ga kainaman n~g apat na pinakapan~gulong wika, dito sa
sandaigdigan na dili iba't ang hebreo, griego, latin at kastila: sa
hebreo ay ang m~ga kababalaghan at m~ga malalalim na kahulugan; sa
griego ay ang m~ga artikulo at ang dali n~g pagbangit n~g ano mang
n~galan, sa latin ay ang kayabun~ga't karikitan; at sa kastila ay ang
pagkamagalang, pagkamapagpitagan at pagkamapagbigay-loob." Siyang
totoó sapagka't ang wikang tagalog ay isang wikang naipagbabadya n~g
tanang soloobin at damdaming sumasapuso't isip n~g tao. Nariyan ang
ating m~ga awit, dalit, salawikain; ang ating m~ga padalahan, novena't
dasalan; ang ating komedia, dupluhan, panawagan at bugtun~gan; ang
ating kundiman at kumintang; ang ating m~ga palabas-dulaan, m~ga
aklat, man~ga pahayagan at iba't iba pang nagtatanghal n~g kayamanan
n~g tin~gig n~g wikang tagalog. Gayon din ang pagtula na sa wikang
tagalog ay katutubo at lubhang mayamang gaya n~g wikang árabe, at
malinaw nating namamalas sa m~ga awit, salawikain at babasahin ang
gawi't sadyang pananalitang tagalog na patula. Sa tulang tagalog n~ga
ay mapuno puno n~gayon n~g m~ga korrido ó awit ang ating m~ga tindahan
n~g aklat. At sa tulang tagalog ay sumilang ang m~ga bantog na sina
Francisco Baltazar G, Pilapil, at ibp.
Datapua't ang wikang tagalog, baga man mayaman at sagana sa tin~gig ay
haluan din na gaya n~g inglés at iba't ibang wika, palibhasa't galing
sa kamalayahan, saka nakapamayanan n~g m~ga tagá iba't ibang lupa: ano
pa n~ga't sa wikang tagalog (sampú sa ibang man~ga wika rito) ay may
nahahalaw na man~ga salitang árabe, gaya n~g _utak_, _alak_,
_paningkayad_, _lahi_, _taksil_, _libo_, _lasap_, _sipat_, _sulat_,
_luhod_, _salamat_, _salawal_, _hukom_, _hiya_, _asawa_ at ibp; may
man~ga salita ring sanscrito, gaya n~g _kastuli_, _halaga_,
_kalapati_, _kuta_, _pana_, _sinta_, _kasubha_, _tinga_, _tumbaga_,
_laksa_, _yuta_ at ani Dr. Pardo de Tavera ay lahat n~g salitang may
kahulugang katalinuan, kabaitan, damdamin, pamahiin, pan~galan n~g
m~ga dios, n~g m~ga tala, n~g bilang na may kataasan, n~g m~ga
halaman, n~g digma sampu n~g m~ga bagaybagay at hanga nito at
katapustapusan ay ang m~ga pan~galan n~g m~ga titik n~g kamahala't
pagkamaginoo, ang pan~galan n~g ibang m~ga hayop, n~g m~ga
kasangkapang pangawa at ang pan~galan n~g m~ga salapi. Ano pa n~ga't
ayon dito'y ating mapagbubulay na doon pa sa Malaya ay hiniram na n~g
m~ga tagarito sa m~ga taga India ang m~ga salitang iyan at marahil ay
noong panahong ang kapangyarihan n~g India ay lumalaganap sa
kamalayahan na siyang pinagbuhatan n~g m~ga tagarito.
Bukod sa m~ga salitang hiram sa árabe at sa sanscrito ay may hiram rin
sa m~ga insik, gaya n~g _susi_, _impo_, _chaa_, _pisaw_, _tinsem_,
_sotanhon_, _mike_, _misua_, _pansit_, _bulang-lang_, _bihon_,
_mangkok_, _suliaw_, at ibang m~ga salitang kalakal-insik.
Gayon din ang kastila, na sapagka't namuno ritong malaong panahon ay
nakapaghalo rin n~g m~ga salitang tungkol sa pananampalataya, sa
karunun~gan, sa kasangkapan at sa pagkain at ibapa, gaya n~g _Dios_,
_Espiritu_, _Santo_, _Vírgen_, _manzanas_, _sapatos_, _kabayo_,
_kumpisal_, _baso_, _misa_, _piso_, _tabako_, _parè_, _cura_,
_pamalo_, _biguela_, _karwahe_, _tranvia_, _mantika_, at iba pa.
Sa m~ga lupaing _malaya_ ay di natin masabing may hiram sapagka't ang
m~ga tagarito ay malaya rin, at ito'y malinaw nating natutunayan sa
pagkakahawig n~g m~ga salita sa m~ga salita n~g lahat n~g wikang
malaya,[13] gaya n~g m~ga wika sa Java, Sasak, Makassar, Bugis,
Bouton, Salayer, Tomere, Tomohon, Langowan, Ratahian, Belang,
Tamawanko, Kema, Bantek, Menado, Bolang-Itam, Sanguir, Salibabo, Sula,
Kaheli, Wayapo, Massaratty, Amblaw, Ternate, Tidore, Kaioa, Batchian,
Gani, Sahoc, Galela, Liang, Morella, Batu-merah, Lariki, Saparua,
Awaiya, Kamarian, Teluti, Ahtiago, Gah, Wahai, Goram, Matabello, Teor,
Ke, Aru, Mysol, Dorey, Teto, Baikeno, Brissi, Sabu, Rotty Allor,
Solor, Bajaw, at iba pa.