[4] Ani Rizal, ay di lubhang mapaniniwalaan ito dahil sa
pinakaiin~gatan n~g m~ga tagarito ang maligo sa tanghali, pagkakain,
pagká bagong kalilitaw ang sipon at pagka pinápanahón ang babaye at
iba pa.
=Ikaanim na Pangkat.=
=Kaugaliang pinanununtunan sa m~ga Kapaslan~gan at Sigalutan.=
Palibhasa't ang m~ga Tagarito ay nan~gamamayan at may m~ga tatag na
pamahalaan ó balan~gay ay may m~ga hukom at tuntunin ring
pinanununtunan.
Itong m~ga tuntuning pinanununtunan sa kanikanilang balan~gay ay
pawang alinsunod sa kanilang m~ga alamat at kaugaliang kinagisnan[5]
na di binabago at mahigpit nilang tinatalima. Datapuat di umano'y may
m~ga pan~gulo rin namang nagsisipaglagda n~g m~ga kautusan, saka
itinatanyag sa bayánbayán nang isang mánanawag na pinan~gan~ganlang
_Biuhahasan._ Sa pagtatanyag, di umano, ay nagdádála n~g isang
batin~gaw na tinutugtog upáng mapag-alaman n~g m~ga tao.
Ang m~ga hukom sa m~ga usapin nila ay ang kanikanilang
pinakapangulo[6] na kung minsa'y nagiisa at kung minsa'y kasama n~g
isang datò sa balan~gay ó n~g isang maginoo sa nayon: at ang pan~gulo
sa balan~gay ay may sakdal na kapangyarihan na maaaring gumawa n~g ano
man na walang sanguni sa iba, at sa ganito, ang magkulang sa kanya ay
naparurusahan niya n~g kamatayan ó pagkaalipin ó pagbabayad kaya n~g
isang gayon.
N~gunit sa pagmumungkahian at m~ga sigalot n~g magkakasambahay ó n~g
magkakamag-anak ay karaniwang ang matatanda na lamang sa nayon ang
pinagsasakdalan na siyang humuhusay at ganap na dinidinig naman n~g
m~ga may sigalot:
Sa pagpaparusa naman ay walang bilibid ó bilanguang gaya n~gayon,
kundi ang kaugaliang parusa na inilalapat sa nagkasala ay ang
pagbayarin n~g isang gayon ó alipinin kaya at kung totoong mabigat ay
nilalapatan n~g parusang kamatayan. At upáng matanto n~g manbabasa ang
m~ga tuntunin sampú n~g m~ga salang kinalalapatan n~g m~ga parusang
nábangit ay aking ihahanay dito sa sumusunod.
* * * * *
=Sigalot n~g m~ga pan~gulo sa dalawang balan~gay=
Kung ang m~ga pan~gulo sa dalawang balan~gay (na magkasundô marahil)
ay magkaroon n~g ano mang sigalot ó usap ay pumipilì sa ibang
balan~gay n~g isang pan~gulo na mailalagay nilang pinakahukom upang
humatol sa kanila n~g walang hilig; sa pagka't bagá man sa iba't ibang
balan~gay ay may iba't ibang tuntuning pinanununtunan ay halos
magkakaayon di umano.[7]
* * * * *
=Pag-aasawa sa taga ibang balan~gay.=
Kung ang isang maharlika ó timawà, (maging lalaki maging babae) sa
isang balan~gay ay mag-asawa sa taga ibang balan~gay ay hindi
makalilipat sa balan~gay na tinatahanan n~g magiging asawa, kungdi
magbayad n~g isang gayong halaga na paratang n~g m~ga datò. Ang
paratang na ito ay mulâ sa isang putol na gintô hangang tatlo ayon sa
paratang n~g balangay, bukod pa ang isang paanyaya sa boong balan~gay
na aalisan. Kung ito'y hindi ganapin ay maaaring digmain n~g balan~gay
na aalisan ang balan~gay na lilipatan, malibang pagkasunduan na ang
m~ga anák n~g mag-asawa ay hahatiin sa kanikanyang balan~gay.
* * * * *
=Katungkulan n~g m~ga kampon sa isang balangay.=
Ang sino mang kampon ay hindi bumabayad n~g buis, n~guni't
napatutulong n~g pangulo sa kanyang m~ga kailan~gan, gaya sa pagtatayô
n~g kanyang bahay ó sa kanyang pag-aani, sa pagbungkal n~g kanyang
bukid, sa paggaod sa kanyang sasakyan at ibp.; n~guni't ayon sa
salaysay ni Morga ay ibinubuis n~g m~ga kampon ang kanilang naaani sa
kanikanilang bukiran.
* * * * *
=Sa Nakamatay.=
Ang nakamatay n~g isang alipin at humin~gi n~g tawad ay hindi
pinarurusahan n~g lubhang mabigat, kungdi pinapagbabayad lamang sa
pan~ginoon n~g halagá n~g aliping napatay saka hinahatulan n~g hukom
n~g iba pang parusang kanyang magalin~gin.
Ang nakamatay n~g isang timaua ay kamatayan rin ang parusang
inilalapat; n~guni't kung humin~gi n~g tawad ay inuuurong ang gayong
parusa at ipinaaalipin na lamang sa namatayan. Di umano'y kung
sakaling salapi ang nagíng kahatulan ay kalahatí lamang ang ibinibigay
sa namatayan at ang kahahatí ay sa hukom.
Datapua't ang nakamatay n~g pangulo ó maginoo ay pinapatay n~g walang
patawad at ang m~ga kaalam ay pawang inaalipin sampû n~g kanilang m~ga
anák.
* * * * *
=Paghuli sa magnanakaw.=
Upang hulihin ang m~ga magnanakaw ay tinatawag ang m~ga
pinaghihinalaan, at m~ga pinapagsasalansan sa isang dako n~g m~ga
balaba n~g dahon ó n~g m~ga damit kaya, at kung pagkatapos nito'y
masumpun~gan sa salansan ang nawala ay hindi na pinag-uusig pa,
n~guni't kung hindi ay sinusubok sa alin man dito sa tatlong paraang
sumusunod:
Una.--Dinádalá ang m~ga pinaghihinalaan sa isang dakong malalim n~g
ilog na bawa't isa'y may daláng pangpigil sa ilalim n~g tubig upáng
kung pasisirin ay makapan~guyapit na matagal sa ilalim, at sa ganito,
ang unang lumitaw ay siyang inaaring may sala. Di umano'y namamatay
ang iba sa pagkalunod dahil sa takot na siyang ariing may sala.
Ikalawa.--Naglalagay n~g isang bató sa isang sisidlang may kumukulong
tubig, saka ipinadadampot sa m~ga pinagbibintan~gan at ang umayaw ay
siyang nagbabayad n~g nánakaw.
Ikatlo.--Pinapagtatan~gan ang m~ga pinagbibintan~gan n~g tig-isang
kandila na magkakasinlaki at magkakasinbigat, at kung sino ang unang
mamatayan ay siyang inaaring nagnakaw.
Ang parusa namang inilapat sa nagnakaw kung ang ninakaw ay hindi
lumalagpas sa halagang apat na putol na ginto ay ipinasasauli n~g
hukom ang ninakaw saka pinapagdadagdag pa n~g isang gayon. Kung higit
sa apat na putol na ginto ay inaalipin. At kung isang kate na ginto ay
nilalapatan n~g parusang kamatayan ó kung dili ay inaapilin ang
nagnakaw sampû n~g asawa't m~ga anák.
Di umano'y kaugalian din naman (marahil sa ibang balan~gay) na sa
unang pagnanakaw ay pinapagbabayad lamang n~g isang gayon, sa
ikalawa'y inaalipin at sa ikatlo ay pinapatay ó kung sakaling
pinatatawad dito sa huling parusa ay kung inaalipin sampu n~g asawa't
m~ga anák.--N~guni't ang anák na hiwalay sa bahay niya ay hindi
idinadamay sa pagkaalipin, dahil sa isipang hindi kaalam sa
pagnanakaw.
* * * * *
=Pagsásamá=
Kung ang dalawang tao ay magsamá n~g tiggayong halagá upang
man~galakal, at ang may hawak n~g salapi ay maharang n~g kampon sa di
kasundong balan~gay ay katungkulan n~g kasamá na tubusin ang naharang;
n~guni't kung ang pagkapahamak ay kasalanan n~g may hawak n~g salapi
ay kailan~gang isauli ang salaping naparual ó kung dili ay n~g m~ga
anák. At kung walang maibayad ay masasanlang pinakaalipin siya at ang
kalahati n~g kanyang m~ga anák sa kasamáng dapat pagbayaran.
* * * * *
=Pagmamanahan=
Sa pagmamanahan ay hindi kailan~gan ang testamento, kungdi sukat na
ang pahimakas na bilin n~g namatay sa kanino mang kaharap; sapagka't
ang bilin n~g magulang ay lubhang mahalagá, dahil sa kapanampalatayan
na ang m~ga kalulua n~g kanilang nan~gasirang magulang at kanunuan ay
kasama rin nila sa sandaigdigang ito at siyang sa kanila'y
nagpapaginhawa ó nagbibigay-hirap ayon sa asal nila (basahin ang
paglilibing) ano pa't sa ganito'y hindi inuugali ang pagdadaya at
pagsisinun~galing.
_Sa katungkulan._--Ang m~ga anak lamang sa tunay na asawa ang
nakapagmamana n~g katungkulan n~g magulang, ano pa't kung pan~gulo sa
isang balan~gay ang magulang at mamatay ay ang pan~ganay sa m~ga
lalaki ang humahalili at kung patay na ay ang pan~galawa; n~guni't
kung walang anak na lalaki ay m~ga anák na babae ang humahalili n~g
papagayon din, at kung sakaling walang anak ay kamag-anak na
pinakamalapit ang nagmamana, na ani Rizal, ay siya ring kautusang
pínanununtunan n~g m~ga anak-hari sa España, Inglaterra, Austria at
ibp.
_Sa m~ga tunay na anák n~g mag-asawa._--Ang tunay na magkakapatid sa
ama't ina ay nagsisipagmana n~g magkakasindami, malibang ibigin n~g
amá ó n~g iná na palaman~gan ang sino man sa kanilang anak n~g dalawa
ó tatlong putol na ginto ó n~g isang hiyás kaya. Kung ang isa sa m~ga
anák ay nag-asawa sa isang uring maginoo at dahil sa kalakhan n~g
kanyang bigay-kayang ipinagkaloob ay makahigit sa mana kay sa kanyang
m~ga kapatid ay hindi ibinibilang ang kahigitang yaon; datapua't ang
ano mang bagay na ibinigay n~g magulang sa kanino mang anák maging sa
pan~gan~gailan~gan ó hindi ay ibinibilang sa pagmamanahan.
Kung sa pagmamanahang ito ay may isang aliping nauukol sa lahat n~g
magmamana ay binabahagi ang panahon n~g paglilingkod nito sa bawa't
isa sa kanyang papan~ginoonin ayon sa pagkakasunduan nila. Kung
sakaling hindi lubos ang pagkaalipin, kungdi kakalahati ó ikapat na
bahagi lamang ang pagkaalipin ay pagbabayaran n~g m~ga pan~ginoon ang
paglilingkod niya sa panahon n~g kanyang kalayaan ayon sa kanyang
pagkaalipin.
_M~ga anák sa una't hulíng asawa._--Kung ang sino man ay
nakapag-asawang makalawa at kapua pinagkaroonan n~g anák ay nagmamana
ang isa't isa sa m~ga anák n~g ayon sa mana't bigay, kaya na ukol sa
kanikanyang ina, at ang pag-aari n~g amá ay binabahagi sa lahat na
walang palamang sa kanino man.
_M~ga anák sa tunay na asawa at m~ga anák sa alipin._--Kung ang sino
mang lalaki ay nagkaanak sa tunay na asawa at nagkáanák pa sa alipin
ay hindi nagmamana ang sa alipin; n~guni't ang aliping naanakan ay
pinapagiging-laya at ang anák ay pinagkakalooban n~g miski ano, na
kung maginoo halimbawa ang lalaki, ay isang putol na ginto ó isang
alipin kaya.
_M~ga anák sa asawa at m~ga anák sa babaeng kinakasama lamang._--Kung
ang isang lalaki ay nagkaanak sa asawa at gayon din sa isang babaeng
laya na hindi asawa ay hindi nagmamana n~g magkakasingdami ang m~ga
anák, kungdi ang dalawang ikatlong bahagi n~g tinatangkilik n~g amá ay
iniuukol sa m~ga anák sa tunay na asawa at ang ikatlong bahagi ay sa
m~ga anák sa babaeng laya na kinakasama lamang at di tunay na asawa.
_M~ga anák sa di asawa._--Kung ang sino man ay walang anák sa tunay na
asawa, kungdi sa babaeng kinasama lamang ay nan~gagmamanang lahat ang
m~ga anák at kung sakaling may anák sa alipin ay pinagkakalooban
lamang n~g ayon sa nabangit sa dakong una.
Kung walang kaanák-anák liban sa alipin lamang ay walang nagmamana,
kungdi ang magulang ó nuno ó m~ga kapatid ó m~ga kamag-anak na malapit
n~g namatay at ang ipinagkakaloob lamang sa m~ga anák sa alipin ay ang
gaya rin n~g nabangit na.
_M~ga anák sa kaa~gulo._--Ang m~ga anák sa kaaagulo ay hindi
nagmamana n~g ano man at inaari pang masamang uri.[8]
_Sa Inaring Anak._--ang pag-aring anak sa iba ay totoong kaugalian at
sa pagmamanahan ay nagmamana n~g ibayong halaga ayon sa ibinigay n~g
ama n~g siya'y ipaaring anak: ano pa't kung ipinagbigay siya n~g isang
putol na ginto ay magmamana siya n~g dalawang putol sa pagmamanahan.
* * * * *
=Sa Bigay-kaya.=
Ang nanunungkol n~g bigay-kaya ay ang lalaki at ito'y ayon sa
kasunduan. Ang kasunduang ito ay karaniwang pinagkakayarian n~g m~ga
magulang mula sa pagkabata n~g m~ga anak, at kung gayon ay katungkulan
n~g m~ga magulang n~g lalaki na ipagpauna ang kalahati n~g bigay-kaya
na pinan~gan~ganlang _kalabgayan_ at pagdating n~g araw n~g pag-aasawa
ay saka ibinibigay ang kalahating kabuoan na pinan~gan~ganlan _bigay ó
dahik_.
Ang bigay-kaya ay napapa sa magulang n~g babae. At ang babae sa
kanilang pagkadalaga ay walang ano mang tinatangkilik at kahi ma't
kumikita ay sa magulang din.
Ang kasunduang mulâ sa pagkabata at may páunang _kalabgayan_ ay
kinasasanghian kung minsan n~g ligalig, dahil sa kung lumaki ang m~ga
bata at umayaw ang sino man sa kanila ay inuusap ang magulang n~g
umayaw dahil sa sapantahang siyang nag-udyok. N~guni't kung patay na
ang magulang n~g sino man ay nagsasaulian na lamang at hindî na
nag-uusapin.
Kung ang sino man ay magsabi na ibig niyang mag-asawa, kay gayon at sa
kaarawan ay umayaw ay pinarurusahan n~g mahigpit at kung mayaman ay
sinasamsaman n~g malaking bahagi n~g yaman.
* * * * *
=Sa Pakikiagulo=
Ang salang makiagulo, palibhasa't sigalot sa sambahayan ay karaniwang
sa matatanda isinasakdal, at ang karaniwang parusa na inihahatol naman
n~g matandá ay pagbayarin ang nakiagulong lalaki n~g isang gayong
halaga[9] sa asawa n~g babae na pinakapantakip sa nasirang dangal. At
sa minsang nabayaran ay nagsasama uling tiwasay ang mag-asawa at
nililimot na ang bagay na yaon, at pati anak ay hindi inaaring anak sa
pakikiagulò.
Datapua't ang asawa n~g isang pan~gulo na magkasala n~g pakikiagulo ay
nilalapatan n~g parusang kamatayan, at ang lalaking umagulo ay
pinapatay kung mahuli ó kung nakataanan ay pinapagbayad n~g isang
gayong halaga.
* * * * *
=Sa Paghihiwalay n~g mag-asawa.=
Sa m~ga ganitong sigalot ay matatanda ang humahatol na kasama n~g m~ga
kamag-anakan[10] n~g magasawang naghihiwalay.
Kung ang mag-asawa ay naghihiwalay ay hinahati ang kanilang kinita sa
kanilang pagsasama, n~guni't ang dating pag-aari bago nagsama ay hindi
hinahati, kungdi dinadala n~g isa't isa ang kanyang dati.
Kung ang babae ang humihiwalay sa asawa upang mag-asawa sa iba ay
kailan~gang isauli ang bigay-kaya at dagdagan n~g isang gayon, na ang
magsasauli nang nabangit na bigay-kaya ay ang magiging bagong asawa.
N~guni't kung humihiwalay lamang at hindi upang mag-asawa sa iba ay
ang bigay-kaya lamang ang isinasauli.
Kung ang lalaki ang humiwalay, maging sa pag-aasawa sa iba ó hindi man
at hindi kalooban n~g babae ay walang matuid ang lalaki na bumawi n~g
bigay-kayang ibinigay niya ayon sa salaysay ni P. Colin; n~guni't ani
P. Placencia ay isinasauli ang kalahati n~g bigay-kaya.
Kung ang mag-asawang naghihiwalay ay may anak ay napapa sa anák ang
bigay-kaya at ang nag-iin~gat nito ay ang m~ga nuno kung buhay pa ó
kung dili ay isang taong mapagkakatiwalaan. N~guni't ani P. Aduarte
ayon sa salaysay ni Rizal ay hindi na naghihiwalay ang magasawa kung
may anak dahil sa paglingap sa anák.
* * * * *
=Iba't ibang kapaslan~gan.=
Ang sumira n~g puri n~g isang anák na dalaga ó asawa n~g isang maginoo
ay nilalapatan n~g parusang kamatayan.
Ang mahuling mangaway ó mangkulang ay kamatayan din ang parusan
inilalapat. N~guni't kung humin~gi n~g tawad ay pagkaalipin na lamang
at kung may salapi ay maaaring magbayad n~g isang gayon at huag
maalipin, at kung gayon ay ibinibigay ang kalahati n~g salapi sa
ginawan n~g masama at kalahati ay sa m~ga hukom.
Ang panunun~gayaw ay inaaring malaking sala lalonglalo na kung sa
mayaman, sa matanda ó sa babae, at pinarurusahan n~g isang gayong
halaga ó kung dili ay pagkaalipin. At kung ang tinun~gayaw ay pan~gulo
ó maginoo ay kamatayan ang parusang inilalapat, malibang patawarin na
kung gayon ay pagkaalipin na lamang.
Ang tumin~gin n~g walang galang sa pan~gulo at ibp. na gaya nito ay
nilalapatan n~g parusang pagkaalipin sa tanang buhay, n~guni't di
umano'y bihirang mangyari ito, dahil sa pinakakain~gatang malabis n~g
m~ga kampon.
Kung sa gabi ay pumasok ang sino man sa bahay n~g isang pan~gulo ó
maginoo n~g walang kapahintulutan ay nilalapatan n~g parusang
kamatayan, at karaniwa'y pinahihirapan muna, dahil sa baka sakaling
ginagamit na tik-tik n~g ibang pan~gulo; at kung sakaling matunayan na
sugong tik-tik ay nilalapatan n~g parusang pagkaalipin at sa nagsugo
ay kamatayan, malibang magbayad n~g isang gayong timbang na ginto.
Ang di lubhang malaking pagkakaalitan ó pagmumungkahian sa isang
nayon ay matatanda na lamang ang pinagsasakdalan n~g nagkaalit at
siyang humahatol ayon sa patotoo n~g m~ga saksi at alinsunod sa
minanang kaugalian sa kanilang m~ga kanunuan[11], ang hatol naman n~g
matatandang ito ay lubhang pinakagagalang at ginaganap nila.
* * * * *
=Pag-uutan~gan.=
Ang karaniwang palakad sa pag-uutan~gan ay patubuan, kung ang may
utang ay may tinatankilik na sasanlain ay inilalagak na sanla sa
pinagkakautan~gan ang kaláhati sampu n~g pakinabang noon hangang hindi
nakababayad n~g utang. Kung walang ano mang tinatangkilik at sa
katampatang panahon ay di makabayad ay nagiging alipin, at karaniwa'y
sa tanang buhay dahil sa lakad n~g tubo.
* * * * *
=Pagbabayad n~g Paratang.=
Ang karaniwang kahatulan sa m~ga usapin ay pagbayarin. Ang pagbabayad
ay ganito; na ang kalahati n~g bukid at n~g tanang tinatangkilik ay
napapa sa pan~ginoon, na tuloy paglilingkuran niya samantalang siya at
ang kanyang m~ga anak ay pakain at padamit. Kung sakaling hindi
makabayad sa kaukulang panahon ay nan~gagiging alipin; at di umano'y
kung sakaling makabayad man ang amá ay sinisin~gil n~g pan~ginoon pati
n~g ipinakain at ipinadamit sa m~ga anák at kung walang maibayad ay
nagiging alipin ang m~ga anák.
Kung ang nagkausaping nahatulang magbayad ay walang ibayad at
ipagbayad n~g isang kaibigan ay sa kaibigan nagbayad maglilingkod,
datapua't hindi parang aliping sagigilir, kungdi parang aliping
namamahay. N~guni't kung hindi maglingkod n~g ganito ay ipalalagay sa
kanyang patubuan.
* * * * *
=Pagcaalipin.=
Ang sino mang mabihag sa balan~gay na kaalit ay inaalipin.
Ang may utang na walang ikabayad ay inaalipin at di umano'y sa m~ga
ganitong bagay ay anák ang karaniwang napapasanla na tumutubos sa
magulang.
Inaalipin din ang lumabag sa isang pan~gulo ó maginoo na gaya
halimbawa n~g magdaan sa silong ó bukiran nila, ó makasira n~g ano
mang pag-aari nila, ó makatapon kaya n~g ano mang dumi kung nagdaraan
sila ó magkasala n~g ano man sa m~ga kabahay n~g pan~gulo, at iba pa.
Ang m~ga anak n~g talagang alipin na ay alipin din.
Ang m~ga anák n~g amáng laya at n~g inang alipin ay nagiging alipin
ang ikalawa, ikapat, ikaanim at ibp, at kung may labis na isa ay
magiging gaya n~g sa bugtong na anák.
* * * * *
=M~ga di lubos na alipin.=
Ang bugtong na anák n~g isang magulang na alipin at isa'y laya ay
kalahatí lamang ang pagkaalipin. Ang ganitong alipin ay naglilingkod
n~g salisihang buan sa makatuid baga'y isang buang ipinaglilingkod ang
bahagi niyang laya.[12]
* * * * *
=Katungkulang n~g alipin.=
Ang aliping namamahay ay nakapagbabahay n~g sarili, n~guni't
kailan~gang maglingkod sa kanyang pan~ginoon sa panahon n~g paghahasik
at pag-aani sa bukiran, gumaod sa sasakyan kung may paroroonan,
tumulong sa pagtatayo n~g bahay at maglingkod sa bahay niya kung may
panauhin.
Ang aliping sagigilir ay hindi nakabubukod n~g bahay at may
katungkulang gumawa n~g ano mang ipagawa sa kanya n~g pan~ginoon sa
tanáng buhay niya.
Ang kakalahati ang pagkaalipin ay naglilingkod n~g salisihang buan. At
sa buang ikinalalaya ay maaaring ipaghanap niya n~g sa ganang kanyang
sarili ó kung sa pan~ginoon din niya ay may matuid na maipakabig sa
kanyang utang ang dapat niyang kitain sa panahon n~g kanyang kalayaan
na ipinaglilingkod niya. At ang halaga ay isinasan-ayon naman sa
kanyang pagkaalipin kung namamahay ó kung sagigilir.
Ang tatlong ikapat na bahagi ang pagkaalipin ay tatlong araw na
naglilingkod sa pan~ginoon at isa'y sa kanyang sarili. Ang asawa nito
ay naglilingkod din sa kanyang pan~ginoon n~g kapara niya.
Ang ikapat na bahagi lamang ang pagkaalipin ay naglilingkod na isang
araw sa pan~ginoon at tatlo'y sa kanyang sarili.
Ang aliping námana n~g dalawa, tatlo ó limang magkakapatid ay
naglilingkod sa bawa't isa sa kanila n~g ayon sa panahong
pinagkasunduan nila na ipaglilingkod sa bawa't isa sa kanila. At kung
sakaling hindi lubos ang pagkaalipin ay pagbabayaran ang kanyang
paglilingkod sa panahon n~g kanyang kalayaan at ayon sa kanyang
pagkaalipin.
* * * * *
=Pagcalayà n~g alipin.=
Ang m~ga aliping _sagigilir_ at _namamahay_ ay nakaaalis sa
pagkaalipin kung nagbabayad sa pan~ginoon n~g katampatang halagá.
Ang halaga n~g salaping dapat ibayad n~g _aliping sagigilir_ upáng
maging _aliping namamahay_ ay limang putol na ginto ó higit pa, at
saká ang kalahati n~g boong hiyas at pag-aaring tinatangkilik, at kung
sakaling may lumabis na isang paliyok ó ban~ga sa paghahati ay
binabasag, at kung kumot ay hinahapak sa gitna; at upáng lubos na
mawala sa pagkaalipin at maging _timawà_ ó _maharlika_ ay kailan~gang
magbayad n~g sampung putol na ginto ó higit pa.
Ang paraan n~g pagbabayad ay nag-aanyaya n~g m~ga tao ang alipin at
sa harap n~g pan~ginoon at n~g m~ga kaibigan ay ginagawa ang
pagbabayaran at iba pang kailan~gan.
Di umano'y karaniwan ding ugali n~g m~ga Tagalog na sa oras n~g
kamatayan ay pinapagiging laya n~g pan~ginoon ang m~ga anák n~g m~ga
alipin na ipinan~ganak sa kanyang bahay.
At gayon din na kung ang sino mang laya ay magkaanak sa kanyang
aliping babae ay pinapagiging laya ang anák sampu n~g alipin, na dili
iba't siyang inugali ni Abraham kay Agar at kay Ismael.