Noóng unang dako ang m~ga tagarito ay magkakaibá n~g pananamit; na anó
pa,t, sa Luzón ay iba sa Bisaya'y iba at gayon din sa ibang dako.
Ang pagkakáganitó marahil ay sapagka't galing sa iba't ibang dako n~g
Kamalayahan ang m~ga tagarito at inugali n~g isa't isa ang pananamit
sa kanikanyang bayang pinangalin~gan.
Dito sa Luzón (sa ilang lalawigan marahil) ay nananamit ang m~ga
lalaki n~g _kanyan_ (barong _azul_) na lagpas n~g kaunti sa baywang,
isinasara sa harap, walang liig at maikli ang man~gás; n~guni't may
nagsusuot din n~g kulay itim. Ang sa m~ga maginoo'y kulay-pulá at sa
India pa nangagaling. Bukod dito'y nagbibigkis sa baywang n~g isang
kumot na tulóy ibinabahag; ang hita'y litaw, ang m~ga paa'y walang
suót at ang ulo'y walang takip maliban sa isang makitid na panyo na
mahigpit na itinali sa noó at kimót-kimutan na pinan~gan~ganlang
_potong_ ó _putong_. Ang _putong_ na ito ay iniiíkid n~g sari-saring
paraan, na kung minsa'y wari _turbante_ n~g m~ga _moro_ na walang
_bunete_, at kung minsan nama'y nakapulupot na parang kubóng n~g
_sumbrero_. Ang nagmámatapáng ay naglálawit, n~g m~ga dulo n~g
panyóng ito na pinaáabót hangang sa batok. Sa kulay nang panyo ay
napagkikilala ang pagkapuno, dahil sa siyang ginagamit na
pinakasagisag sampu sa kanilang pakay at kataasan. Ang síno mang hindi
pa nakakapatay (marahil sa digmá), n~g isa man lamang, ay hindi
tinútulutang gumamit ng _putong_ na pulá at kaya't makagamit n~g ikid
ó pugong na parang _corona_, ay kung nakápatáy na n~g pitó. Ang
pinakadagdág na kasuutan ay isang mainam na nakukulayang kumot na
isinasalabat sa balikat, saka ibinubuhol sa may ibaba n~g bisig, at
ang káyong dinaramit ay sutla't babarahin. Bagay naman sa paghihiyas
ay nan~gagkúkuwintás n~g tinanikalang ginto na iniíkid sa liig at ang
pagkakákawing-kawíng ay gaya n~g sa m~ga taga Europa; nan~gagsusuót sa
bisig at galang-galan~gan n~g kalombigas (pulsera) na gintong tinipi
at may anyóng sarisari, na tuloy sinásaglitan n~g mahahalagáng batóng
kawigin at ágata, puti't bugháw ang m~ga pinakamahál. Anáng iba'y
gumagamit din n~g garing; at sa m~ga daliri naman ay nan~gagsisingsing
n~g ginto't iba't ibang bató.
Sa ibang dako naman (sa katagalugan marahil) ay may kaibhán dahil sa
nan~gagbabaro at nan~gagsásalawal ang m~ga lalaqui, at kung may
pinaróroonan ó napasa sa simbahan (sa pagparoon lamang sa m~ga
simbahan, sa akalá ko) ay nananamit n~g isang kasuutang kulay itim na
kung tawagi'y _sarampuli_. Ang kasuotang ito'y mahaba na abot hangang
paa at ang mangas ay makipot na di umano'y isang kasuotang lubhang
mahinhín. Kung isuot ito n~g m~ga tagalog ay buo at parang sapot, na
ano pa't sa ulo pinapagdáraan at isang kasuotang karaniwan. Ang m~ga
babayi naman ay nan~gagbabaro at nan~gagsasaya, at kung may
pinaroroonan (sa pagpa sa simbahan din marahil) ay gumagamit n~g isang
pantakip sa ulo na abot hangang paa at kulay itim ang pinakapipiling
kulay, saká nan~gagtatapis; n~guni't ito'y higit na inuugali sa
katagaluga't kapanayan kay sa kabisayaan. Bukod dito'y nan~gaglalagay
sila sa buhok n~g pusod na tangalin (postizo) na ang ipinang-aalalay
n~g lalaki't babae ay ipit na ginto ó pilak na may batóng _perlas_ ó
_diamante_ sa pinakaulo, at kung hindi naglulugay n~g buhók ang lalaki
ay nagtatalí sa noo n~g panyô na kung tawagi'i _purug_ at ang m~ga
babae namán kung napasasadaan ay nan~gagsasalakot na ang tawag sa
Bisaya'y _sarok_.
Sa lalawigan nang Sambales, ang lalaki'y nag-aahit n~g buhók sa
harapán n~g ulo at sa kaymotan ay nag-iiwan n~g isang kumpól na lugáy
na, aní Rizal, ang ayos na ito n~g pagbubuhok sa Sambales at ang
pananamit n~g m~ga taga Bisaya, ay nahahawig sa _kimono_ Hapón, At ang
m~ga babae sa lalawigang itó ay nan~gagbabaro n~g sarisaring kulay at
nan~gagsasaya rin, at ang m~ga may mahal na uri ay nan~gagkukundiman,
nan~gagsusutla at nan~gananamit n~g iba't ibang káyo na pinamumutihan
n~g ginto at n~g sari-saring gayák na palawít; nan~gagkukuwintas n~g
tinanikalang ginto, nan~gagkakalombigas (pulsera) sa galang-galan~gan,
nan~gaghihikaw sa tain~ga n~g makapal na tiping ginto at
nan~gagsisingsíng sa daliri n~g ginto rin at sari-saring hiyás.
Sa Katanduanes naman ay nan~gagsasaya ang m~ga babae n~g ayon sa ugali
n~g m~ga taga Bisaya, nan~gagsisigamit n~g mahahabang balabal, ang
buhók ay pusód, na mainam ang pagkasuklay at sa noo'y may sintás na
nababatikan n~g ginto, na ang luwang ay dalawang dali. Sa bawa't
tain~ga ay nakahikaw n~g tatlo, isa sa kaugalian n~gayon at ang
dalawa'y sa may dakong itaás na magkasunód: at marahil ay ang m~ga ito
rin an sinasabi ni P. Chirino na nagsisipaggayák n~g kakatwa sa
bukong-bukong.
Ang m~ga taga Bisaya naman ay nan~gaggugupit n~g buhók na kagaya n~g
sa dating kaugalian sa España at nan~gagpipinta sa katawan n~g
sari-saring anyô at kulay. Ang pagkakapinta'y mainam at bagay-bagay at
anang iba'y hindi lamang katawan ang pinipintahan kundi pati n~g
baba't kilay. Ang paraan n~g pagpipinta, bago gawín ay ginuguhitan
muna n~g mán~gan~gatha n~g akalang maáayo't mábabagay sa katawan at
gayon din sa pagkalalaki ó pagkababae, saka pinipintahan. Ang panguhit
na ginagamit ay kawayang parang _pincel_ na matulis ang dulo at siyang
ipinangduduro hangang sa lumabas ang dugo, saca binubúdburan n~g
pulbós, ó kung dili ay usok n~g sahing na maitim, na kailan ma'y di na
man~gun~gupas. Hindi pinipintahang bigla ang boong katawan, kundi
bahabahagi, at datiha'y hindi muna nagpipinta hangang hindi
makapapamalas n~g anomang katapan~gan. Ang m~ga bata'y hindi
nagpipinta n~g n~guni't ang m~ga babae ay nagpipinta n~g Isang boong
kamay at n~g bahagi n~g ikalawá. Dito sa pulo n~g Luzón ay
nan~gagpipintá rin ang m~ga taga Iloko, hindi lamang lubós na kagaya
n~g sa m~ga taga Bisaya. Sa paghihiyás ay nan~gaghihikaw n~g
malalaking hikaw na ginto at garing at nan~gagkákalombigas; sa ulo'y
nan~gakakulubóng n~g ukáng Wari _turbante_ na may batíkbatík na ginto;
nan~gagbabaro n~g makipot at mahaba na walang liig, at sa harapán
isinásará. Hindi nan~gagsasalawal, kundi bahág lamang na ibinibigkis
sa harapán. Ang m~ga babae'y may magagandang anyo't kilos, malilinis
at, makikisig na lumakad; ang buhok ay maitím mahaba at nakapusód,
nan~gakatapi sa baywang n~g kayóng sari-saring kulay at nan~gakabaro
n~g walang liig; hindi nagsisipagsuot sa paa, n~guni't, nan~gaghiyas
na nagsisipagkuwintás n~g ginto, nagsisipaghikaw at
nagsisipagkalombigas.
Bagay namán sa kalinisan, lalaki't babae at lalo na ang m~ga máginoo,
ay totoong malinis sa kanikanyang katawa't bihis; nan~gagpapaitim na
mainam n~g buhók na nagsisipaggugo at nagsisipaglan~gis n~g lín~gáng
may paban~gó. Sa n~gipin ay lubhang main~gat na lahat, na mula sa
pagkabata ay pinapantay n~g m~ga bato't iba pang m~ga kasangkapang
pangkiskis at pinaiitim hangang sa tumanda, na tuloy sinasaglitan n~g
ginto at nililinis pagkakain at pagkakagising.
Bata't matanda ay naliligo sa m~ga ilog at sa malaking bangbang na,
ani Morga'y, kahi't sa anong oras, dahil sa di umano'y inaaring
pinakamainam na kagamutan: kaya't pagkapan~ganak (anyá) n~g babaye ay
agád naliligo at pati bata'y pinaliliguan din[4]. At ani Colin, ang
karaniwang oras na ipinaliligo ay sa pagkalubóg n~g araw, pagkatapos
n~g gawain at sa pangagaling sa pakikipaglibing na naging kaugalian
din sa Hapón. Saka kung naliligo ay mahinhing naúupo na inilúlubóg ang
katawán hangang sa lalamunan na nan~gagpapakain~gat upang huwag maging
tudláng n~g matá nino man.