belanght, de gemene man doen voor haer afgoden wel eenige superstitie,
maer achten haer overheijt meerder dan d'afgoden; d'grooten ofte edele
weten daer gants niet van, om haer afgoden eenige eer te bewijsen,
achten haer selven meer dan deselve te wesen; soo wanneer imand
't sij groot ofte cleijn comt te overlijden, wordt bij de papen
eenige gebeden ende offerhanden voorden overleden gedaen, alwaer
dan haer vrunden ende bekenden mede comen; 't gebeurt somtijts bij
aflijffigheijt van een heer ofte geleerde paep, dat hare vrunden
ende bekenden wel 30 a 40 mijl comen rijsen, om d'offerhande bij te
zijn, tot eer ende gedachtenisse vanden overleden; alle feestdagen
comen sommige gemeene burgers ende boeren voor de afgoden haer
reverentie doen ende steeken een ruijckent houtje in een potje met
vuir dat voorde beelden staet tot teeken van brant offeren, ende
nadat haer reverentie weder gedaen hebben, gaen sonder yets meer
te doen wech; houden dat voor haren afgodt dienst, seggen die wel
doet hier naemaels wel geschieden sal, en die quaet doet, daervoor
straffe sal ontfangen; van predicken ofte leeringe is haer onbekent,
ofte maelcanderen eenige onderrichtinge in haer gelooff te doen;
disputeeren daer noijt over, door dien sij al een gelooff hebben, door
't heele land, ende de afgoden al eene eer bewijsen; des daeghs twee
mael offert ende bidt een paep voorde beelden; alle feestdagen met
't geheele cloosters volcq met cloppen op d'beckens, trommels ende
andere instrumenten. d'Cloosters ende tempels die seer veel sijn,
leggen al int beste geberghte, yder onder zijn stadts jurisdictie
bescheijden; daer sijn cloosters daer wel 5 a 600 papen in sijn,
ende steden daer wel 3 a 4000 onder bescheijden sijn; woonen al 10,
20 a 30 bij malcanderen in een huijs, somtijts min en meerder. In yder
huijs heeft de outste 't commando. Indien eenige comen te misdoen,
mogen deselve met 20 a 30 slagen opde billen straffen, maer soo de
misdaet groot is, leveren hem aanden gouverneur vande stad daer sij
onder staen over; papen sijnder geen gebreck, was de leer maer goet,
alsoo yder die wil een paep can worden ende weder uijtscheijden als
't hem belieft; de papen sijn bij haer weijnigh geacht ende worden
niet meer als lants slaven gereekent door de groote tribuijt die zij
opbrengen ende 't wercq dat sij voor 't lant doen moeten; d'opper
papen sijn wel in achtinge, dat meest om haer geleertheijt comt,
worden onder d'geleerde van 't lant gereekent; dese worden Conincx
papen genaemt, voeren een lants zegel ende doen justitie als de
gemeene gouverneurs wanneer sij d'cloosters gaen visiteren; rijden
te paert, ende worden groote eere bewesen; alle papen mogen niet
eten dat leven ontfangen heeft, ofte van comen can; sijn 't hair
ende baert cael geschooren; mogen bij geen vrouwen converseeren;
diegene die dese geboden overtreet worden met 70 a 80 slagen opde
billen gestraft ende uijt 't clooster gebannen; soodrae haer 't hair
wort afgeschooren worden se op haer eenen arm gemerct [296], soo
dat men altijt can sien dattet een paep is geweest; de gemeene papen
moeten haer costen met arbeijden, coophandel ende bedelen bescharen
[297]; houden altijt jongens, doen alle neerstigheijt om d'selve wel
te leeren lesen en schrijven; als d'selve geschooren zijn, houdense
voor haer dienaers; [[24]] al wat sij winnen ofte bescharen is voor
hare Meester tot dat hijse vrij geeft; bij overlijden vande papen
sijn deselve hare erffgenamen ende moeten rouw over haer dragen,
twelc de vrij gegevene mede moeten doen, tot danckbaerheijt dat hij
haer gelijck een vader zijn kint opgebracht heeft ende onderwesen;
daer is nog een ander soorte die de papen gelijck zijn, soo int dienen
der beelden ende eeten der spijse, dese sijn niet geschooren ende
mogen trouwen [298]. d'Cloosters ende tempels worden vande grooten
ende gemeene man gebout, yder geeft daer toe nae sijn vermogen; de
papen doen den arbeijt voor de cost ende weijnigh salaris die haer
vande paep, die vande gouverneur vande stadt daer 't clooster ofte
tempel onder sorteert over 't bewint gestelt is, gegeven wort; sij
seggen mede dat inde oude tijden de spraeck al eens was, ende door
't bouwen van een toorn daer mede sij inden hemel wilden climmen,
door de gantsche werelt verandert is; den adel om haer vermaeck met
hoeren en ander geselschap te nemen, gaen dickmaels inde cloosters,
alsoo d'selve seer plaisierigh int geberghte ende 't geboomte leggen,
ende voorde beste huijsen van 't land gerekent worden, soo dat d'selve
meer voor bordeelen en brashuijsen als tempels mogen gerekent worden,
wel te verstaen d'gemeene Cloosters, alsoo de papen mede seer tot de
vochtigheijt genegen sijn [299]; daer plegen bij ons inde Conincx
stadt, twee bagijnen cloosters te wesen, een van adele en een van
gemeene vrouwen, waren mede 't hair kael afgeschooren, aten ende deden
d'beelden gelijcke dienst als de papen, worden vanden Coninck ende
grooten onderhouden, zijn over 4 a 5 jaren bij den jegenwoordigen
Coninck afgeschaft ende verloff gegeven om te trouwen [300].
Wat haer huijsen ende huijsraet aangaet, onder de grooten sijn veel
fatsoenlijcke maer onder den gemene man slechte huijsen, door dien
yder na sijn sin niet magh timmeren; niemand vermagh sijn huijs
met pannen decken sonder consent vanden gouverneur soo datse meest
met korck, riet ofte stroo gedeckt sijn, staen al tsamen met een
muijr ofte pagger van malcanderen gescheijden; d'huijsen staen op
houte pilaren, d'muijren worden onder van steen gemaeckt ende boven
worden houtjes cruijs wijs over malcanderen gebonden van buijten en
van binnen met cleij en sant effen gestreeken en van binnen met wit
papier geplackt; d'vloeren vande camers zijn onder gelijck een oven,
daer sij inde winter dagelijcx onder stooken ende geduijrigh warm
[301] zijn, soo datse beter keggels als camers gelijck zijn; d'vloer
met geolijt papier beplackt; de huijsen hebben maer een verdiepingh,
boven met een cleijne soldering, daer sij eenige cleijnigheden bergen
cunnen; de edelluijden hebben voor haer huijsen altijt een besonder
huijs daer sij haer vrunden ende bekenden onthaelen ende logieren,
nemen daer oocq haer vermaeck ende doen 't gene sij te verrichten
hebben, waer voor gemeenelijck een groote plaets, vijver ende thuijn
is, versiert met veele bloemen ende andere rarigheden, van boomen
en clippen; d'vrouwen woonen inde agterhuijsen alsoo se van niemand
mogen gesien worden; de coopluijden ende traije [302] borgers hebben
gemeenlijck ter sijden haer huijs een catel [303] om haer dingen te
doen en luijden van aansien te onthalen twelc gemeenlijck met tabacq
en arrack geschiet; hare vrouwen mogen vrij bij ydereen comen praten
ende op gast maelen gaen, dog sitten altijt bijsonder ende [[25]]
tegen de mans over; veel huijsraet wort bij haer niet gevonden, als
't gene sij dagelijcx gebruijcken; daer sijn veele tap ende vermaeck
huijsen, alwaerse gaen om de hoeren te hooren en sien dansen, singen en
op instrumenten spelen; des somers gebruijcken sij de bosschagie ende
groene boomen daer toe, om den tijt door te brengen; van herbergen
ofte logijs plaetse voorden reijsenden man weten niet, die bijden
wegh rijst ende het avont wort, gaet maer binnen de muir van 't een
of 't ander huijs sitten (als het geen edelman is), ende geeft soo
veel rijs als hij eten wil, die den hospus terstont laet kooken ende
met toespijs opschaffen moet; in veel dorpen gaet het met beurte bij
d'huijsen om, sonder daer yets tegen te seggen [304]; opden grooten
wegh nade Conincx stadt leggen post ende pleijster huijsen, soo voor
de groote als gemeene man om te vernachten; d'edelluijden ende die vant
land reijsen, die d'andere wegen passeeren worden bij d'opper-hooffden
vande buerte daerse vernachten de cost ende slaep plaets bestelt.
Wat haer trouwen belangt sij en mogen met haer vrunden tot int vierde
lit niet trouwen en [zij] vrijen ooc niet, worden bij haer ouders ofte
vrunden als sij 8, 10 a 12 ofte meer jaren out sijn aan malcanderen
gegeven; de meijsjens comen meest d'ouders vanden jongman thuijs,
tensij haer ouders geen soonen hebben, blijvende daer soo lange woonen,
soo lange sij haer selven connen behelpen; den bruijdegom moet als
hij bijde bruijt gaet eerst de stadt rondom rijden met eenige van sijn
vrunden; soo de bruijt den bruijdegom thuijs comt, wort van haer ouders
ende vrunden daer gebrocht, de vrunden houden dan de bruijloft met
malcanderen sonder eenige sermonien meer; een man mach sijn vrouw al
had hij daer verscheijde kinderen bij wegh jagen ende een ander nemen,
maer de vrouw geen ander man, tensij sij bij den rechter daer van is
geset; een man mach soo veel wijven houden als hij onderhouden ende
den cost geven can ende in de hoerehuijsen gaen als 't hem belieft,
sonder daer over aengesproocken te worden; hebben een wijff altijt in
huijs dat de naeste is, ende 't huijs op hout, de andere woonen buijten
in bijsondere huijsen; den adel ofte grooten hebben gemeenlijck 2 a
3 wijven binnen 't huijs, dog is altijt een als gouvernante over de
huijshoudingh; ider woont gemeenlijck appart ende gaet bij degeen
die 't hem belieft; dese natie achten haer vrouwen niet meer als
slavinnen ende om een cleijne misdaet verstooten deselve; soo d'man
d'kinderen niet wil houden, moet d'vrouw se altemael nae haer nemen,
waerover dit lant soo vol menschen is.
D'edele ende vrijluijden voeden hare kinderen wel op, bestellen
dselve onder opsicht van Meesters om int lesen ende schrijven wel
onderwesen te worden, daertoe dese natie seer genegen is, ende
dat met sachticheijt ende goede maniere, haer altijt voorhoudende
d'geleertheijt van voorgaende mannen ende dengene die daardoor tot
grooten staet gecomen zijn; sitten meest dach en nacht en lesen; 't is
te verwonderen dat sulcke jonge maets hare schriften soo connen [[26]]
uijtleggen daerin meest haer geleertheijt bestaet; in alle steden is
een huijs, daer alle jaren voor de overicheijt ende dengenen die om
de regeringe [305] om hals ofte van cant geraect sijn, geoffert wort
[306]; in dit huijs oeffent den adel haer int lesen en wort altijt van
haer bewaert; daer wort alle jaer in yder provintie in 2 a 3 steden
bijeencomste [307] gehouden ende bij d'stadthouder yder in sijn
provintie gecommitteerde gesonden soowel inde militie als politie
om haer 't examineren; die in zijn studie voltrocken is, wort den
stadthouder bekent gemaect ende nader voor hem g'examineert, soo hij
denselven bequaem vint om eenige regeringe waer te nemen, schrijft 't
selve aan 't hoff, daer jaerlijcx vant geheele lant een bij een comste
gehouden wort, om nader door des Conincx gecommitteerden g'examineert
te worden; op dese vergaderinge comen alle d'grootste van 't landt
soo wel die in eenige bedieninge geweest ende tegenwoordig sijn,
alsoo d'eene inde politie ende d'ander inde militie is gepromoveert,
om in beijde hare promotie te crijgen, om daer sij geordonneert worden
bequaem te sijn; den brief van promotie crijgen zij van den Coninck;
dit promoveeren maeckt meenigh jong edelman tot een out bedelaer,
door dien sij haer middelen die somtijts weijnigh sijn daer mede
vernielen, door d'groote oncosten, schenckagien ende gastmalen die
sij moeten doen, de ouders voor haer kinderen geven ende haer leven
eijndigen sonder in eenige bedieninge te geraken; 't is haer wel als
't maer de naem hebben datse gepromoveert sijn. D'ouders houden veel
van hare kinderen gelijck mede de kinderen van hare ouders doen, om dat
wanneer d'ouders eenige misdaet begaen hebben ende 't selve ontlopen,
moeten de kinderen daer voor instaen, gelijck mede d'ouders voorde
kinderen moeten doen; de slaven ofte diergelijcke nemen weijnigh
reguart op hare kinderen, door dien deselve soodrae eenigen arbeijt
connen doen de Meesters naer haer nemen; alle kinders moeten over
haer vader, overleden sijnde, drie, ende over d'moeder twee jaren
rouw dragen, eeten niet anders dan d'papen, mogen geen bediening
waernemen. Imand 't sij groot ofte cleijn in bedieninge sijnde ende
een van sijn ouders comt te sterven, moet terstont daer uijt gaen;
mogen bij geen vrouwen slapen en indien sij in die tijt kinderen comen
te procureeren worden d'selve voor hoere kinderen geacht; vermogen
niet te kijven noch te vechten of droncken drincken; dragen dan lange
rocken van hennip linden gemaect, onder sonder soom; sonder nettjes op;
om 't lijf een gorlos [308] van hennip gedraeijt, als een cabeltouw,
wel een mans arm dicq, ende diergelijcke touw wat dunder om 't hooft
met bamboese hoetjes op, een dicke stock ofte bamboes inde handt
waeraen sij kennen off d'vader off moeder doot is, alsoo d'bamboes
d'vader ende d'stock d'moeder beduijt; wassen of [[27]] reijnigen
haer selden, soo datse eer molicken [309] als mensen gelijcken; als
daar ymand comt te sterven loopen d'vrunden als dolle menschen langs
de straten, huijlen en krijten, het hair uijt het hooft te plucken;
sij dragen altijt sorge dat haer dooden wel begraven worden, aen
bergen bij de waerseggers haer aengewesen ende daer geen water bij en
comt, in dubbelde kisten ider 2 a 3 duijm dick ende van binnen vol
nieuwe clederen en andere goederen, elc na zijn vermogen, gestopt;
sij begraven de dooden gemeenlijck int voor ende naejaer, als d'rijs
van 't velt is; soose inde somer comen te sterven, worden in huijskens
van stroo gemaect die op staken staen, geleijt, ende worden als sijse
begraven willen, dan weder 't huijs gehaelt ende inde kisten met haer
clederen ende goet, als boven geseijt is, geleijt; dragen den dooden
's morgens met den dach wech, nadat sij des snachts te vooren wel
vrolijck zijn geweest; de dragers doen niet dan dansen ende singen,
de vrunden volgen 't lijck al huijllende ende krijtende; den derden
dagh gaen de vrunden ende bekenden weder voor 't graft offeren ende
hebben dan weder een vrolijcken dach; de graven sijn gemeenlijck 4,
5 a 6 voeten met aerde opgehooght seer fraeij ende net gemaect maer
voor d'groote heeren haer graven staen veel steenen ende beelden van
steen gehouwen, opde steenen staet gehouwen haer naem, afcomste ende
wat sij voor bedieninge gehadt hebben; allen 15en vande 8e maent, alsoo
sij na de maen reekenen omde drie jaer 13 maenden hebben vant jaer,
wort tgras vande graven gesneden ende nieuwe rijs geoffert [310],
dit is de grootste feestdagh naest 't nieuwe jaer die sij hebben;
daer sijn waerseggers ofte toveresse, dog en connen niemand leet
doen, die haer seggen of de dooden gerust of ongerust gestorven en
op een goede plaetse begraven zijn, waer naer sij haer reguleren,
't gebeurt wel, datse wel 2 a 3 mael verleijt worden.
Nae dat sij haer ouders wel hebben begraven ende alles gedaen 't
gene haer toestaet te doen, soo daer dan wat overschiet, soo blijft
den outsten soon int huijs ende wat daer toe behoort, besitten;
de landen en vordere goederen worden onder de soonen gedeelt, hebben
noijt hooren seggen dat de dochteren (soo daer soonen sijn) eenig part
int goet hebben, alsoo de vrouwen niet dan haer clederen ende 't geen
tot haer lijf behoort ten houwelijck brengen; soo wanneer d'ouders 80
jaren out geworden sijn, moeten aande soonen afstant van haer goederen
doen, achten d'selve dan onbequaem om yets te regeeren, dog houden haer
altijt in groote achtinge; den outsten soon als vooren int besit gegaen
sijnde, laet op 'teijgen erff een besonder huijs timmeren van [311]
d'ouders, om daer in te woonen ende worden van de zoons onderhouden.
Wat d'trouwigheijt en ontrouwigheijt als mede d'couragie deser [[28]]
natie belangt, sijn seer genegen tot diverije, liegen en bedriegen,
men moet d'selve niet te veel betrouwen, achtent voor een romeijn
stuck als sij imand te cort gedaen hebben, en wort bij haer voor geen
schande gereekent; daerom hebben voor een gebruijck soo imant in een
coopmanschap bedroogen is, mag daer weder uijt scheijden, van paerden
en coebeesten, al wast over 3 a 4 maenden, van landen ende vaste
goederen niet langer tot dat transport gedaen is; sijn goetaerdigh ende
seer goet van gelooff, wij conde haer alles wijs maken wat wij wilde,
ende d'vreemde luijden toegedaen, voornamentlijck d'papen; hebben een
vrouwenhart gelijck ons van gelooffwaerdige luijden vertelt is, dat
over ettelijcke jaren wanneer door den Jappander haren Coninck wiert
vermoort, steden en dorpen verbrant ende gedestrueert; den Hollander
Jan Jansz. verhaelde ons dat bij sijn tijt wanneer den Tarter over 't
ijs quam ende 't land in nam, datter meer inde bossen gevonden worden
die haer selven opgehangen hadden, dan van haer vijand doot geslagen
waren, alsoo 't selve voor geen schande gereekent wort ende beclagen
soodanige persoonen, seggen sulcx uijt noot gedaen te hebben; 't is
mede wel geschiet datter eenige hollantse, engelse ofte portugeese
schepen, die na Japan gaende op de cust van Coree vervallen zijn,
deselve met haer oorloghs joncken trachten te nemen, altijt met vuijle
broecken onverrichter saecke sijn 'thuijs gecomen; mogen geen bloet
sien, soodra alser eenige onder de voet vallen, stellent op een loopen;
sijn seer afkeerigh van siecken ende voornamentlijck die smettelijck
zijn, worden terstont uijt hare huijsen buijten de stadt ofte dorp
daer sij woonen int velt in een cleijn huijsken van stroo daer toe
gemaect gebracht, alwaer niemand bij haer comt ofte met haer spreeckt,
dan diegene die op haer passen; dengene die daer voorbijgaet, sullen
d'siecken aenspouwen; die geen vrunden hebben om haer hantreijckinge
te doen, sullense liever laten vergaen, dan naer haer comen kijcken;
de huijsen ofte dorpen daer eenige sieckte is, worden terstont met
vuire staaken afgepaggert, ende [het] dack vande huijsen daer d'sieckte
is vol do tacken geleijt tot een teeken vanden onbekende.
Wat voor handelinge daer gedreven wort, soo van vreemde natie als onder
malcanderen, daer comt niemand om te handelen dan d'Japanders van 't
eijland 't Suissina die aende Z.O. zijde inde stadt Pousan een logie
hebben, die de heer van 't selve eijland toecomt, brengen daer peper,
sappanhout [312], alluijn, buffels hoorns, harte en rochevellen,
met meer andere waren, die bij ons ende Chineesen in Japan gebrocht
worden, waer voor sij andere goederen ruijlen, die daer vallen en in
Japan getrocken sijn; sij hebben eenige handeling [[29]] op Packin
ende d'noorder quartieren van China, moetent al met paerden [313] over
lant doen waerop groote oncosten vallen, daerom niet dan bij groote
coopluijden gedreven wort; die van des Conincx stad op Packin reijsen
ende weder comen, moeten op 't spoedigste drie maenden onderwegen zijn;
de handeling onder malcanderen geschiet meest met stucke linde [314],
elcq nae sijn waerdij, d'groote heeren ende coopluijden handelen wel
met silver, maer de boeren en slechte luijden, met rijs en andere
granen.
Dit lant voor dat den Tarter hem meester daer van maeckte was
vol weelde en dartelheijt, deden niet dan eeten, drincken en alle
dartelheijt aen te rechten, maer wort nu vanden Japander ende Tarter
soo besnoeijt, dat bij quade jaren genoch te doen hebben den wagen
recht te houden, door de sware tribuijten die sij moeten opbrengen,
voornamentlijck aenden Tarter die gemeenlijck driemael sjaers comt
om tselve te halen [315]; sij en weten niet meer dan van 12 landen
ofte coninckrijcken waer van, nae haer seggen, China den keijser is,
ende d'andere in vorige tijden aan hem tribuijt mosten opbrengen;
dat nu ider sijn eijgen meester is, door dien den Tarter China besit
ende de andere niet onder haer can brengen; den Tarter noemen sij
Tieckese ende Oranckaij; ons lant noemen sij Nampancoeck [316],
dat is gelijck Portugael bijde Japanders genaemt wort, van ons ofte
Hollant en weten sij niet; die naem van Nampancoeck hebben sij van de
Japanders; dese naem is meest onder haer bekent van wegen den toebacq,
alsoo over 50 a 60 jaren, daervan niet en wisten; het drincken ende
planten is haer vande Japanders geleert, ende het saet daervan eerst,
soo de Japanders haer seijde, uijt Nampancoeck gecomen was, daerom
nog veel bij haer Nampancoij genaemt wort, die daer nu soo sterck
gedroncken wort, dat kinderen van 4 a 5 jaren 'tgebruijcken, ende
nu ter tijt soo wel onder de mans als vrouwen, weijnigh gevonden
worden diese niet en drincken; doen den tabacq daer eerst gebrocht
wiert gaven voor yder pijp een maes silver ofte de waerdij daervan;
Nampancoeck is bij haer voor een vande beste landen vermaert; haer
oude schriften vermelden datter 84000 landen sijn, dog wordt bij haer
maer voor een fabel geacht, seggen datter de eijlanden, clippen ende
rutsen daeronder gereekent moeten sijn, dat de son in een etmael niet
en can bescheijnen soo veel landen; wanneer wij haer eenige landen
noemden, staken de spot met ons ende seijden dat het namen van steden
en dorpen waren, doordien haer caerten niet vorder als Siam strecken.
Dit lant can sijn selven voeden, dat tot menschen nootdruft van
nooden is, heeft overvloet van rijs en andere granen, cattoene en
hennipe lijwaten; daer sijn mede veel zijwormen, dog en weten de
zij niet wel te bereijden, om daervan eenige goede stoffe te maken;
als mede silver [317], ijser, loot, tijgersvellen, wortel nise ende
meer andere goederen; sij konnen haer selven met d'medecijn die daer
vallen mede behelpen, maer wort onder de gemene man weijnigh gebruijct,
alsoo d'doctoors bij de grooten in dienst sijn ende d'gemeene man tegen
[[30]] d'oncosten niet wel mogen. Is van nature een seer gesont lant;
de gemene man gebruijct de blinde ende waerseggers voor doctoors,
wiens raet zij doen en volgen, 't sij met offeren op 't geberghte,
aen rivieren, clippen en rutsen, ofte in afgoden huijsen den duijvel
om raet te vragen; dit laetste wort nu soo niet meer gebruijct, alsoo
den Coninck int jaer 1662 deselve altemael heeft laten afbreeken
ende vernielen.
De maten, ellen ende gewichten, soo veel 't lant ende de coopluijden
aangaet, sijn door 't geheele land eguael [318], maer onder de gemene
man en slechte schachers wort met deselve veel valsheijt gepleegt,
den uijtgever gemeenelijck te licht ende te cleijn, den ontfanger te
swaer, en te groot bevonden, ende hoewel dat daer bij veele gouverneurs
goede opsicht op wort genomen, kennen 't selve egter niet afbrengen,
doordien yder sijn eijgen maet ende gewicht gebruijct; eenige munte
is bij haer onbekent, dan kassies, die alleen op de grensen van China
gangbaer sijn; 't silver geven sij bij 't gewichte uijt, sijn groote
en cleijne stucken, gelijck het schuijt silver in Japan.
Het vee ende 't gevogelte datter is, sijn dese: paerden, koebeesten;
stieren, die daer weijnig gesneden worden, sijnder met meenighte;
d'lantman gebruijcken d'koebeesten en stieren om 't landt te ploegen,
den reijsende ende coopman de paerden om haer goet te voeren; tijgers
sijnder mede veel, waer van de vellen nae China en Japan gevoert
worden; beere, harten, wilde en tamme verckens, honden, vossen,
katten ende meer ander gedierte, veel slangen ende fenijnigh gedierte,
swanen, gansen, entvogels, hoenders, oijevaers, reijgers, kraenvogels,
arenden, valcken, achsters, craeijen, koeckoecken, duijven, snippen,
fesanten, leeuwercken, vincken, lijsters, kievitten en kuijcken dieven,
met meer ander gevogelte, dog alles in overvloet.
Sooveel haer spraeck, schrijven [319] en reekenen belanght, haer
spraeck is alle andere spraaken different. Is seer moeijelijck om
te leeren, doordien sij een dingh op verscheijde maniere noemen;
spreeken seer prompt ende langhsaem, voornamenlijck onder d'grooten
ende geleerde; schrijven op driederlij maniere, 't eerste ofte
principaelste is gelijck dat vande Chineese ende Japanders, op dese
wijse worden alle hare boecken gedruct, ende gesz, 't land ende
de overheijt rakende, gesz tweede, Is [320] seer radt, gelijck 't
loopent int vaderlant; wort veel bij d'grooten ende d'gouverneurs
gebruijct om vonnisse in, ende apostille op recquesten te stellen,
mitsgaders brieven aan malcandere te schrijven, alsoo d'gemeene man
niet wel lesen can; het derde ofte slechtste wort vande vrouwen
ende gemeene man geschreven. Is seer licht voor haer te leeren,
doch connen daardoor alle dingen ende noijt gehoorde namen seer
licht ende beter als met 't voorgaende schrijven [321]; dit geschiet
alles met penseelen, seer vaerdigh [[31]] en rat. Sij hebben veel
geschreven en gedructe boucken van oude tijden, daer op zij zulcken
reguart nemen dat des Conincx broeder ofte prins des lants altijt 't
opsicht daer over heeft; d'copije ende druckplaetsen [322] worden in
veele steden ende vastigheden bewaert, om bij ongeluck van brant ofte
andersints daer van niet geheel ontbloot te sijn; haer almenachen ende
diergelijcke boecken worden in China gemaect, alsoo sij de kennisse
niet en hebben om sulcx te doen [323]; sij drucken met houte platen,
elcke sij vant papier is een bijsondere plaet; sij reekenen met
lange houtjes gelijckmen met de rekenpen[ningen] int vaderlant doet;
weten van geen coopmans bouckhouden, als sij yets copen teijckenen
d'inkoop op en dan weder hoe veel sij daer van maken, treckent tegen
malcanderen af en sien watter overschiet off te cort comt.
Wanneer den Coninck uijtgaet, wort van al den adel (in swarte
zijderocken gecleet, hebben op haer bor[s]ten ende op den rugh een
wapen ofte een ander geborduert figuer, met een grooten breeden riem
an) gevolght; de ruijters ende soldaten die rantsoen genieten, trecken
voor uijt, yder op 't fraeijste toegemaect, met veel vlaggen ende
gespel op alderhande instrumenten, agter d'selve comt de guarde ofte
lijff schutten vanden Coninck bestaende uijt d'principaelste borgers
vande stadt, alwaer den Coninck tusschen sittende in een fraeij gemaect
vergult huijsje gedragen wort ende dat soo stil dat men pas 't gedruijs
vande menschen en paerden hooren can; even voorden Coninck rijt een
secretaris of ander dienaer van sijn majesteijt met een beslooten
cassje voor dengene die eenige versoeck aanden Coninck te doen hebben,
't sij dat haer van haer overheijt ofte imand anders ongelijck gedaen
is, geen uijtspraeck van eenige rechters kennen crijgen, dat haer
ouders ofte vrunden 't onrecht gestraft sijn ende andere apellen meer,
welcke recqueste bijde luijden aen bamboesen gebonden worden ende bij
haer agter een muer ofte pagger leggende worden opgesteeken ende bijde
daer oppassende persoonen afgehaelt, den voornoemden secretaris ofte
andere overgelevert, bij hem aanden Coninck tsijner thuijscomste,
't gemelte kassje overgelevert, om bij sijn Maijesteijt daer op
voor 't laetst gedisponeert te worden, 'twelcq voorde uijtterste
uijtspraeck gehouden wort, ende terstont sonder tegenseggen van imand
ter executie gestelt; alle straten daer den Coninck passeert, worden
aen wedersijde afgeslooten, niemand vermach eenige deur ofte venster
open te doen ofte te laten, veel minder over eenige muer ofte pagger
sien, soo wanneer den Coninck voorbij den adel ofte soldaten passeert,
moeten met den rugh naer hem toestaen, sonder omkijcken ofte hoesten,
waerom meest al de soldaten, met een houtie inde mont gelijck 't gebit
van een paert loopen [324]. Soo wanneer den Tartarsen gesant comt moet
den Coninck in persoon met alle d'groote heeren buijten de stadt hem
[[32]] in halen en reverentie doen, hem convoijeerende tot in sijn
logiement, wort meerder eere int inhalen ende uijtrijden dan den
Coninck aangedaen, heeft alle gespel op instrumenten, springers ende
buijtelaers voor hem loopen ende ijder sijn kunst al gaende doet;
daer worden mede veel anticquiteijten die bij haer gemaeckt ofte
versonnen connen werden vooruijt gedragen. Geduijrende sijn aenwesen
in des Conincx stadt, is van sijn logement tot des Conincx hoff de
straten met soldaten beset, ontrent 10 a 12 vadem van malcanderen 2 a
3 man die niet en doen dan briefkens die uijt het logement des Tarters
comen malcanderen toe mannen, opdat den Coninck mag weten hoe 't met
den gesant van stont tot stont gelegen is, in somma soucken maer alle
middelen om hem te eeren ende wel te onthalen, ten respecte van sijn
heer ende dat bij den gesant over haer geen dachten gedaen wort [325].
[1662. [[Blijkbaar eene verschrijving voor: 1663.]] ] Int begin
van 't jaer den duijren tijt, nu al drie jaren geduijrt hebbende,
veel menschen daar door verslonden, den gemeenen man geen incomste
conde opbrengen gelijck vooren hebben verhaelt, dog d' eene stadt
meer als d'ander eenig gewas heeft, voornamentlijck de steden die
in lage landen ofte bij rivieren ende morassen leggen, connen altijt
nog eenige rijs winnen, sonder dat soude 't geheele land ten naesten
bij uijtgestorven hebben; onse gouverneur die ons geen rantsoen meer
conde geven, schreeff sulcx aenden stadthouder die ons sonder kennisse
vanden Coninck door dien ons rantsoen uijt des Conincx eijgen incomste
wiert gegeven, in geen ander stadt conde setten.
Int laetste van Februarij bequam den gouverneur ordre om ons in drie
andere steden te verdeelen, te weten in Saijsingh [326] 12: Sunischien
[327] 5: Namman [328] 5 man, sijnde doen nog 22 sterck; over dit
verdeelen waren wij ten hooghsten bedroeft, door aldaer van huijsen,
huijsraet ende thuijntjes op die lants wijse redelijck versien waren,
't selve met groote moeijten gecregen ende nu verlaten mosten, in
een nieuwe stadt comende om d'duijre tijt daer niet licht weder aen
te comen soude sijn, dog is dese droeffheijt voorder terecht gecomen
[329] tot groote blijschap verandert.
Int begin van Maert na dat afscheijt vanden gouverneur genomen ende
sijn E: voor sijn goet tractement ende vruntschap van hem genooten
bedanct hadden, is yder naer sijn stadt vertrocken; tot de siecken
en ons weijnigh goetjen gaff den gouverneur paerden om te voeren,
dog d'gesonden moesten te voet afleggen; die van Sunischien ende
Naijsingh reijsden eenen wegh, den eersten avont quamen in een
stadt alwaer vernachten, des anderen nachts vernachten wederom in
een stadt, den vierden dagh quamen in de stadt Sunischien, daer wij
des ander daechs wederom van daen vertrocken, latende daer 5 man die
aldaer bescheijden waren te blijven; des nachts mosten in [[33]]
een lantspackhuijs vernachten; des morgens met den dagh stonden
op en quamen ontrent 9 uiren in Sijsingh, wierden bijden ons daer
brengende gouverneurs dienaer aenden gouverneur off admirael vande
provintie Thiellado die daer resideert overgelevert, die ons terstont
van een huijs met weijnigh huijsraet versagh, ende liet ons rantsoen
als vooren gehad hadden geven; dit scheen een goet sachtsinnig man
te wesen, is twee dagen naer onse comste vertrocken; drie dagen nae
sijn vertrecq quamer een nieuwen gouverneur inde plaets, twelcq een
straff voor ons was; liet ons alle dagen somers inde heete son ende
swinters inden regen, hagel en sneeuw vanden morgen tot den avont
voor hem staen ende dagelijcx bij moeij weder niet dan pijlen halen,
door dien d'sulcke niet en doen als haer dienaers ende ondersaten,
int schieten met pijl en boogh dagelijcx te oeffenen, om dat yder de
beste schieter soude hebben; ende leijde ons meer andere arbeijt te
last, waervoor den Almogende hem betalinge van Christenen menschen
te plagen heeft gegeven, gelijck wij hier nae sullen verhalen; wij
suckkelden met malcanderen daer soo al deur, met groote droeffheijt,
de winter nu op handen comende, door d'quade jaren niet meer hadden
als wij gingen ende stonden, dat onse maets inde twee andere steden
nu gelegentheijt hadden haer weder door 't goet gewas, een weijnig
inde cleeren te steeken, twelcq wij den gouverneur alles voorhielden,
dat de helft 3 dagen soude oppassen en d'ander helft die dagen om
wat te bescharen soude uijtgaen ende alsoo bij beurte daer in soude
continueeren, waer mede wij ons mosten te vreden stellen, dog brochten
naderhand doordien van andere grooten seer beclaeght worden, soo veel
te weegh, ons met oogluijcking toestont dat bij beurte voor 15 a 30
dagen moghten uijtgaen, ende [wat] beschaerden eguael met malcanderen
deijlden, waer in wij tot vertrecq vande selve gouverneur continueerden
bleven, twelcq geschiede [1664.] tot int begin van 't jaer 1664,
dat sijn tijt geexpireert was, bijden Coninck tot veltoverste ofte
tweede vande selve provintie gestelt wiert, ende cregen doen weder
eenen nieuwen gouverneur, die ons terstont van alle last ontsloegh ende
belaste dat wij niet meer doen soude, als ons volcq inde andere steden
deden, van tweemael smaents te monsteren, bij beurte op ons huijs
te passen ende uijtgaende hem om verloff vragen, ofte ten secretarij
bekent te maken om indient den noot vereijste te weten waer sij ons
soucken soude. Wij danckten den goeden Godt, dat van soo een vreet
mensch verlost waren ende soo een goet man weder inde plaets gecregen
hadden, door dien den nieuwen ons niet dan alles goets dede, ende
groote vruntschap bewees, [[34]] liet ons meijnighmael roepen ende
gaf ons eeten en drincken, beclagende ons altijt; zeijde dickmaels
waerom wij nu aande zeecant woonde, niet na Japan sochten te gaen,
daer op altijt tot antwoord gaven, dat den Coninck ons niet wilden
licentieren, dat wij den wegh niet en wisten en ooc geen vaertuijgh
hadden, om wech te loopen; gaf ons daer op tot antwoort, offer aende
zeecant geen vaertuijgen genoch en waren [330], waer op wij zijn E:
opdiende, dat ons die niet toebehoorde; indien ons misluckte, dat ons
den Coninck niet alleen om ons weghloopen, maer mede omdat wij een
ander mans vaertuijg genomen hadden, soude straffen; dit seijde wij
om geen agterdocht bij haer soude sijn, waer zijn E: (soo dickmaels
sulcx zeijde) altijt seer lachte; wij nu eenige kans siende, deden
alle devoir om een vaertuijg te becomen, dog costen noijt een becomen
daer te crijgen, door dien den coop altijt van eenige wangunstige
menschen wiert omgestooten; den vertrocken gouverneur had omtrent
ses maenden in sijn bedieninge geweest, worde door last des Conincx
opgehaelt om sijn straffe regeeringe, verschoonde edele nog onedel,
lietse om een geringe sake soo slaen daer van sij aan haer doot quamen,
wiert daer over bij den Coninck met 90 slagen opde scheenen gestraft
ende voor sijn leven wegh gebannen.
Int laetste van 't jaer sagen eerst een ende daernae twee sterren met
staerten, d'eerste int Z.O. die wel twee maenden gesien worde, de ander
int Z: Weste, met de staerten na malcanderen toe haer verthoonende
[331], twelcq sulcken verslagentheijt aen 't hoff veroorsaeckten dat
den Coninck alle zeehavens en oorloghs joncken wel liet versorgen, als
mede alle vastigheden van victualie en ammonitie versien, de ruijters
en soldaten daghelijcx oeffenen [332], niet anders denckende, dan dat
haer d'een of d'ander opden hals comen soude [333], verboot mede bij
avont geen licht 't sij inde huijsen ofte op 't land aande zeecant
leggende te branden; den gemeenen man maeckten haer goetjen meest op,
behielden meest soo veel om tot aenstaende rijs snijden te mogen leven,
te meer door dien eer dat den Tarter het land innam, diergelijcke
teekens aen den hemel hadden gesien [334], gelijck mede doen den
Japander met haer in oorlogh quam, ende daer nog bangh voor waren;
d'grooten ende cleijne vraeghden ons gestadigh waer dat wij quamen,
wat men seijde in ons land, als sulcx gesien worde, seijde daer op
dat sulcx bij ons een teeken tot straffe vanden hemel gehouden wiert
ende gemeenelijck wel oorlogh, dieren tijt en quade siecte beduijde
twelcke sij met ons affi[r]meerden. [335]
[[35]] [1665.] Dit jaer suckelde daar soo al door; deden ons best
om aen een vaertuijgh te comen, maer wiert altijt wederom gestooten;
hadden een cleijn vaertuijgh daer mede wij onse toespijs beschaerde
ende aende eijlanden voeren om de gelegentheijt te ontdecken of den
Almogenden 't eeniger tijt nog eenige uijtcomste wilde verleenen;
onse maets inde twee andere steden die door 't comen ende gaen van
hare gouverneurs het somtijts soet ende suer hadden door dien de
gouverneurs gelijck ons, gunstige en nijdighe waren, dog mosten met
malcanderen al voor suijcker opeeten, denckende dat wij arme gevangens
in een vreemt heijdens lant waren ende danckten Godt dat sij ons int
leven lieten ende sooveel gaven dat wij van honger niet souden sterven.
[1666.] Int begin van 't jaer raeckten wij onsen goeden vrunt weder
quijt, door dien sijn tijt g'expireert ende vanden Coninck met een
grooter bedieningh begifticht was; hadde ons in sijn twee jaren veel
vruntschap bewesen, was vande borgers ende boeren om sijn goetheijt
seer bemint, vanden Coninck ende grooten om sijn goede regeringe
ende kennisse die hij hadde; de stadts ende lant huijsen seer laten
verbeeteren ende goede ordre op d'zee lant [336] en oorloghsjoncken
gehouden in sijn tijt, twelcq te hove soo hoogh wiert genomen dat den
Coninck hem met soodanige offitie begiftichden; drie dagen nae sijn
vertrecq, alsoo d'zee cant niet lang sonder opperhooft, den ouden
voorde comste vande nieuwe ontrent de stadt, daer niet uijt mag
gaen, sij oocq een goeden dagh bij d'waerseggers haer aanwijsende
[337], waernemen om in een stadt ofte bedieninge te mogen comen,
quam den nieuwen gouverneur die ons d'selve lesse wilden leezen,
die ons den voorverhaelden gebannen gouverneur geleert hadde, maer
sijn rijck en duerde niet langh; wilde hebben dat wij alle dagen padie
souden stampen, waerop wij antwoorden dat ons zulcx ofte diergelijcke
vanden voorgaenden gouverneur niet en was te last geleijt, dat wij
van 't rantsoen even costen eeten ende genoch te doen hadden om met
bedelen onse clederen ende andere nootwendigheden te crijgen, dat
ons den Coninck daer niet gesonden hadden om te arbeijden, datse ons
geen rantsoen souden geven, maer vrij laten loopen soude, ende dan
sien mochten om ons cost ende clederen te bescharen, of in Japan als
anders bij onse natie te comen ende diergelijcke redenen meer, waerop
ons geen antwoort gaf, belasten dat wij souden wegh gaen, ende daernae
wel ordre stellen souden, waernae wij ons souden hebben te reguleren,
maer 't was metter haest anders met hem verkeert, alsoo cort daer
aan de joncken souden drillen, door onaghsaemheijt vanden constapel
den brant inde kruijtkist [338] raeckte, 'twelcq 't voorste van 't
jonck, door dien de kist altijt voorde mast staet, meest wech nam
ende vijff man aen haer doot raeckte, welcq ongeluck hij meijnde te
[[36]] verbergen ende den stadthouder niet bekent te maecken, maer
viel anders uijt door dien d'verspieders die der altijt ontrent sijn,
ende vanden Coninck het geheele lant door gesonden, het den stadthouder
haest geopenbaert hebben, die 't selve terstont aan 't hoff schreef,
den gouverneur uijt last des Conincx opgehaelt, met 90 slagen voorde
scheenen gestraft ende voor al sijn leven wegh gebannen wiert, meest
omdat hij sulcx had willen verswijgen en het ongeluck op hem te nemen
sonder sijn overigheijt kennisse daervan te willen doen.
In Julij quammer weder een ander gouverneur, die tselve als d'
voorgaende ons wilde te last leggen, begeerden dat wij yder 100 vadem
touw van stroo des daeghs souden draeijen, dat voor ons onmogelijck
was te doen, twelcq wij hem seijde ende als d'voorgaende gouverneur
gedaen hadde, onse gelegentheijt hem voorsloegen, dog en was in
geenderhande maniere te wederspreeken, maer seijde dat hij ons dan,
indien wij sulcx niet conde doen aen een ander arbeijt soude setten;
indien hij niet inpotent geworden hadde, sijn voortganck soude genomen
hebben; wij nu siende, datter niet dan een slavernije voor ons te
verwachten stont, indien hij ons aenden arbeijt setten ende bij sijn
naevolgers voorseeker wij daerin souden blijven continueeren, alsoo
tgeen bij een gouverneur ingevoert wort niet licht bij sijn vervanger
sal afgeschaft worden, gelijck ons inde Peingse stadt van 't arbeijden
ende uijtplucken van 't gras nog wel indachtigh was, ende soude 't met
't oppassen ende pijllen halen mede sijn voortganck genomen hebben,
ten ware wij soo een uijtnemende goet gouverneur gecregen hadde,
ende in sijn tijt met bedelen ons best hadden gedaen, om soo veel
te bescharen, om een vaertuijgh 2 a 3 dubbelt te connen betaelen,
alsoo anders voor ons daeraen niet licht te comen soude geweest sijn;
sochten dan alle middelen ter werelt om aen een vaertuijg te comen,
willende liever onse cans eens wagen dan altijt met sorge, droeffheijt
en in slavernije bij dese heijdense natie te leven, daer ons dagelijcx
van een parthije wangunstige menschen alle verdriet wiert aengedaen;
vonden ten laetsten goet, om door een Coreijer sijnde onsen buerman
ende goede bekende die dagelijcx in ons huijs quam ende dickmaels met
cost ende dranck van ons gevoet wiert, d'selve 't een en 't ander inde
mouw te steeken, een vaertuijg te laten coopen onder schijn van met
't selve op d'eijlanden wol te gaen bescharen, hem voorder beloovende,
wanneer wij van 't wol bedelen quamen, om d'selve daer door meer
t'animeeren tot het coopen van een vaertuijgh, nog beter te beloonen;
die terstont daer nae [[37]] vernam ende van een visser een vaertuijg
cocht; wij hem d'betalinge ter handt stelden ende 't vaertuijgh
ons overleverende, den vercoper sulcx vernemende dat voor ons was,
scheijden uijt den coop door dien van andere daertoe opgemaect wiert,
seggende dat wij daer mede wilde wegh loopcn ende hij dan een doot
man soude sijn, gelijck voorseker waer sal wesen [339], dog stelden
hem egter tevrede, ende betaelden hem wel twee mael de waerdij. Dese
meer siende op 't gelt als op 't ongemack dat te verwachten stont ende
wij op d'cans die nu hadden, lietent beijde soo deur gaen; terstont
versagen 't vaertuijgh van seijl, ancker en touwen, riemen en alle
't gene van nooden hadden, om met d'eerste quartier maens, alsoo
't dan daer d'beste weer is ende 't inde wijffel maent [340] was,
onse hielen te lichten, biddende dat den Almogende onsen Lijtsman
wilde sijn; twee van onse maets te weten den onderbarbier Matheus
Ibocken ende Cornelis Dircksz. die bijgevalle uijt de stadt Sunichien
ons waren comen besoecken, gelijck wij malcanderen dickmaels deden,
die wij 't selve voorhielden ende met ons wel haest overeenquamen ende
mede instapte, eenen Jan Pieterse mede in deselve stadt woonachtig,
was in de navigatie ervaren, gingh een van ons volcq hem waerschouwen
dat alles claer ende gereet was; inde stadt comende bevont denselven
bij ons ander volcq inde stadt Namman gegaen was, nog 15 mijl verder
gelegen; die hem terstont daer van daen haelden ende in vier dagen al
weder met hem bij ons was, hebbende in die tijt soo heen als weder
ontrent 50 mijl gegaen; leijdent doen met malcanderen ter degen
over ende maeckten den 4en September alles claer, versagen ons van
branthout om met d'onderganck vande maen ende een voor eb [341] het
ancker te lichten, ende in de name Godes door te gaen, alsoo daer
al eenige mompelingh onder de bueren was; omdat de bueren te minder
achterdocht soude hebben, te meer alsoo al tgene wij int vaertuijg
brogten daer mede de stadtsmueren mosten overclimmen, waeren met
malcanderen savonts vrolijck, brochten ondertussen de rijs, water
ende coock potten met 't geen meer van nooden hadden int vaertuijg,
gingen mettet ondergaen vande maen de muer over ende in 't vaertuijg
waermede wij nog om wat water te crijgen aan een eijlant voeren,
ontrent een canonschoot vande stadt; ons van water versien hebbende,
d' stadt en oorloghsjoncken daer verbij mosten, gepasseert sijnde,
cregen voorde wint, en hadden voor stroom, maeckten 't seijl bij en
lietent de baij uijt staen [342], ontrent den dagh passeerden een
vaertuijg die ons preijde [343], dog en gaven geen antwoort uijt
vreese oft een wacht mochte geweest sijn.
Des anderen daeghs sijnde den 5en September met 't opgaen van de son
wiert stil, leijden ons zeijl neer ende settent op een vricken, uijt
vreese of sij ons mogten naer volgen ende door 't seijl niet bekent
't [[38]] worden; tegen den middagh begont weer wat te coelen uijt
den westen, maeckten 't seijl weder bij, onsen cours bij gissinge
Z.O. aensettende; tegen den avont begon 't heel stijf te coelen uijt
d'selve hand, hadden doen den uijttersten houck van Coree agteruijt,
waren doen buijten vrees van weder gecregen te worden.
Den 6en do smorgens waren dicht bij een van de eerste Japanse
eijlanden, behielden denselven wint ende voortgancq, savonts waren,
soo ons daer nae vande Japanders gewesen is, dicht bij Firando ende
alsoo niemant van ons meer in Japan hadde geweest, die cust ons
onbekent was, ende vande Cooreejers niet te degen onderrecht waren,
seggende dat wij geen eijlanden aen stuerboort mosten laten leggen om
in Nangasackij te comen, leijdent over om boven een eijland, dat eerst
seer cleijn geleeck, te comen; raeckten dien nacht bewesten 't landt.
Den 7en do seijlden met slappe coelte ende variable winden langs de
eijlanden, (bevonden doen datter verscheijde nevens malcanderen lagen),
om boven d'selve te comen; 's avonts vrickte na een eijlantje, om des
naghts daer onder te anckeren, door dien de lucht seer windigh sag,
maer sagen soo veel blick vieren [344] vande eijlantjes, dat wij beter
agten onder zeijl te blijven; seijlden alsoo met een labber coelte,
de wint van agteren, den geheelen nacht door.
Den 8en do bevonden ons op d'selve plaets daer wij savonts geweest
hadde, dochten 'tselve door de stroom geschiet te sijn; staken in
zee om soo beter boven d'eijlanden te comen; ontrent twee mijl in zee
gecomen zijnde cregen de wint met een harde coelte tegen, soo dat wij
genoch te doen hadde met ons cleijn out onnosel vaertuijg d'wal te
crijgen ende een baij te soecken, alsoo de wint hant over hant toenam;
half middag quamen in een baeij ten ancker, daer wij wat koockten ende
aten sonder te weten wat voor eijlanden waren; d' Inwoonders voeren
ons somtijts voorbij sonder ons te moeijen; tegen den avont 't weer
wat bedaert sijnde, quaem een vaertuijgh met ses man yder met twee
houwers op zij dicht voorbij ons heen vricken, setten een man aende
ander zijde van d'baij aen landt, wij dit siende lichten terstont ons
ancker ende maeckten 't zeijl bij ende sochten soo met vricken als
zeijlen weder in zee te comen, maer worden van voorsz. vaertuijgh
haest gevolght ende ingehaelt, die wij indien den wint ons niet
had tegengecomen ende verscheijde vaertuijgen tot adsistentie
uijt de baij sagen comen, wel van ons souden gehouden hebben, met
stocken ende bamboesen die wij als piecken daer toe gemaect hadden,
maer siende naer dat wij wel gehoort hadden 't Japanders geleeken
ende ons wesen waer dat naer toe wilden, waer op wij een prince
vlaggetje--dat daer toe gemaect hadden bij aldien op eenige Japanse
eijlanden [[39]] quamen te vervallen, haer te verthoonen,--opstaken
en riepen Hollando Nangasakij, wesen dat wij 't seijl souden strijcken
ende binnen vricken, gelijck wij als verwonnen sijnde terstond deden;
quamen ons aen boort ende namen den man die aen 't roer sat in haer
vaertuijg over; cort daeraen boucheerden [345] ons voor een dorp
al waer sij ons met een groot ancker ende dick touw wel vertuijde,
ende met wacht barcken wel bewaerde; namen bijden voorgaenden man nog
een over die sij beijde aan lant brachten ende haer ondervragende,
dog conden malcanderen niet verstaen; aen lant was alles in roer, ten
leeck geen man die geen een of twee houwers op sij hadde; wij sagen
malcanderen met bedroeffden oogen aen, denckende dat onse cost nu al
gecoockt [346] was; sij wesen wel na Nangasakij ende woude beduijden
dat daer onse schepen en lantsluijden waren, daermede sij ons wat
trooste, dog niet sonder agterdocht, alsoo als inden val zijnde, het
niet en conde ontcomen, ende tevreden wilde stellen. In d' nacht quam
daer een groote barcq de baij in vricken ende leijde ons aan boort
alwaer (soo in Nangasacky verstonden) en selfs ons daer bracht, de
derde persoon vande eijlanden was, die ons kende, ende seijde dat wij
Hollanders waren; wees ofte beduijde, datter vijff schepen in Nangasaky
waren, dat over 4 a 5 dagen ons daer brengen soude, dat wij tevreden
souden zijn, dattet eijland van Goto, d'inwoonders Japanders waren,
ende onder den Keijser stonden; sij wesen waer wij van daen quamen,
waer op wij haer wesen en beduijden soo veel conden waer wij vandaen
quamen, te weten van Coree ende dat wij over 13 jaren ons schip op
een eijland verlooren hadden ende nu sochten na Nangasackij te gaen,
om weder bij ons volcq te comen; waeren doen met malcanderen wat beter
gemoet, dog al met vrees, door dien de Coreejers ons wijs gemaect
hadden, dat alle vreemde natie die op d'Japanse eijlanden vervallen
dootgeslagen worden, hadden doen wel 40 mijl op een onbekent vaerwater
geseijlt, met ons onnosel cleijn out vaertuijgh.
Den 9: 10 en 11en do bleven ten ancker leggen en wierden int vaertuijg
ende d'aen lant sijnde als vooren wel bewaert; versagen ons van
toespijs, water, branthout, en 't gene meer van nooden hadden; deckten
't vaertuijg, door dient gestadig regende, met strooje matjes om daer
in droog te sitten.
Den 12en versagen ons van alles voorde reijs na Nangasacky; smiddaghs
lichten 't ancker ende quamen tegen den avont aende binne sij van 't
eijland voor een dorp ten ancker alwaer wij dien nacht bleven leggen.
Den 13en do met sonnen opgangh gingh den voorsz. derde persoon in
sijn barck, bij hem hebbende eenige brieven ende goederen die aen
't Keijsers hoff mosten wezen; lichten d'anckers, worden met twee
groote en twee cleijne barcken geconvoijeert; de twee aen lant
gebrochte [[40]] maets voeren met een vande groote barcquen over,
ende quamen op Nangasackij eerst bij ons. Inden avont quamen voorde
baij ende ontrent middernacht op d'rheede voor Nangasackij ten ancker
ende sagen daer 5 schepen leggen, gelijck ons te vooren was gewesen;
waren vande inwoners ende grooten van Gotte alles goetgedaen, sonder
daervan yets van ons te eijschen, hoewel wij haer wel eenige rijs
presenteerde door dien niet anders hadden, maer weijgerden te nemen.
Den 14en do smorgens worden te samen aen lant gebracht, ende van
's Compes tolcken verwellecompt, die ons van alles ondervraeght [347]
hebben, en 't selve bij haer op 't papier gestelt sijnde den gouverneur
overgelevert, tegen den middag wierden voorden gouverneur gebracht,
ende ons d'agterstaende vragen voorgehouden heeft, naer dat bij ons
als daernevens staet geantwoort was; den gouverneur prees ons seer
dat wij ons vrijheijt over soo een wijt water met groot perijckel
ende soo een cleijn out onnosel vaertuig gesocht en gecregen hadde,
belastende d'tolcken ons op 'teijland bij d'opperhooft te brengen;
daer comende worden van d'E: Willem Volger opperhooft, Sr Nicolaes de
Roeij tweede persoon ende sijn Es vordere bijhebbende suppoosten wel
onthaelt ende op onse maniere wederom inde cleeren gesteeken, waer
voor haer den Almogende tot danckbaerheijt verleene sijnen geluckigen
segen ende langhduirige gesontheijt. Wij konnen den goeden Godt niet
genoch dancken dat ons uijt een gevanghenisse, soo veel droef heijt
ende perijckulen van 13 jaren en 28 dagen soo genadelijck heeft
verlost, hoopende dat de acht daer geblevene maets mede soodanige
verlossinge mogen erlangen, ende weder bij onse natie mogen geraken,
waertoe haer den Almogenden wil behulpsaem zijn.
[[41]] Den eersten October [348] is d' hr Volger van 't eijland ende
den 23en do uijt d'baij vertrocken met seven schepen; wij sagen de
schepen met droefheijt nae, door dien anders geen gissinge gemaeckt
hadden dan met sijn E: na Batavia te navigeren, maer worden door den
Nangasackijsen gouverneur een jaer overgehouden.
Den 25en do worden vanden tolcq van 't eijland gehaelt ende voort bijde
gouverneur gebrocht, die d'voorgeseijde vragen ons yder int bijsonder
voorhielden, ende wiert als vooren bij ons daer op geantwoort [349];
sijn door d'tolcken doen weder op 't eijland gebrocht.
Vragen bijden gouverneur van Nangasackij 't onser eerste aancomste
ons afgevraeght ende bij ons ondergenoemt als onder ider vrage staet
daer op geantwoort.
Eerstelijck wat voor volcq wij waren ende waer wij van daen quamen.
Antwoort: dat wij Hollanders waren en van Coree quamen.
2.
Hoe wij daer gecomen waren, en met wat schip.
dat wij Ao 1653 den 16en Augustij 't jacht de Sperwer, door een storm
die vijf dagen duerde, hadden verlooren.
3.
Waer dat wij 't schip hadden verlooren, hoe veel man en geschut
op hadden.
Op t eijland bij ons Quelpaert en bij die van Coree Chesu genaemt,
hadden op gehadt 64 man, met 30 stucken.
4.
Hoeveel 't Quelpaerts eijlant van 't vaste lant afleijt ende de
gelegentheijt van dien.
Leijt omtrent 10 a 12 mijl om de Zuijd van 't vaste land. Is seer
volcqrijck ende vruchtbaer, groot int rond 15 mijlen.
5.
Waer dat wij met 't schip van daen quamen, en of wij ergens aangeweest
waren.
Dat wij den 18en Junij Ao voorsz. van Batavia naer Taijouan
gedestineert waren, op hebbende d'hr Caser om aldaer als gouverneur
d'heer Verburgh te verlossen.
6.
Wat onse ladinge was ende waer met d'selve naer toe wilde ende wie
doen alhier opperhooft was.
Dat wij van Taijouan quamen ende na Japan wilde, dat wij met harte
vellen, suijcker, aluijn en andere goederen geladen waren, dat d'hr
Coijet als doen regeerende opperhooft was.
7.
Waer 't volcq, goederen en geschut was gebleven.
Datter 28 man was gebleven, de goederen en geschut verlooren, dat
naderhant van haer nog eenige stucken waren opgevist van weijnigh
inportantie ende den ommegangh van d'selve sij niet en wisten.
8.
Naer t verlies van 't schip wat sij ons deden.
Antwoort, setten ons in een gevangen huijs, deden ons niet dan alles
[[42]] goets, gaven ons eten en drincken.
9.
Of wij eenige last hadden om d'Chineesen ende andere joncken te nemen
ofte op de Chineese cust te rooven.
Anders geen last hadden dan recht door naer Japan te gaen, maer door
den storm op de cust van Coree vervallen waren.
10.
Of wij ooc eenige Christenen of andere natie als Hollanders op ons
schip hadden gehadt.
Niet dan Compes dienaers.
11.
Hoe lange wij op 't eijland hebben geweest ende waer van 't selve
naer toegebracht sijn.
Naer dat ontrent 10 maenden op 't eijland geweest waren, sijn door
den Coninck naer 't hof ontboden, d'welcke 't selve is houdende in
d'stad Sior.
12.
Hoeverre de stad Sior van Chesu leijt ende hoe lange wij onderwegen
waren.
Chesu leijt als vooren 10 a 12 mijl van 't vaste land, reijsden doen
nog 14 dagen te paert, leijt ontrent soo te water als te lande in
alles 90 mijlen van malcanderen.
13.
Hoe lange wij inde Conincx stadt hebben gewoont ende wat aldaer gedaen
hebben, wat ons den Coninck voor onderhout heeft gegeven.
Dat wij op haer manier daer drie jaren hebben gewoont, ende zijn
gebruijckt voor lijffschutten vanden veltoverste, cregen yder man 70
cattij rijs ter maent tot rantsoen, met eenig onderhout van cleederen.
14.
Om wat oorsaeck ons den Coninck van daer heeft gesonden ende waer
nae toe.
Door dien dat onsen opperstierman met nog een ander bijden Tarter
waren gelopen, om over China weder bij onse natie te geraken, dog
sulcx misluckt sijnde, heeft den Coninck ons inde provintie Thiellado
gebannen.
15.
Waer de maets die bijden Tarter gelopen, vervaren zijn.
Wierden terstont inde gevanckenisse geset, dat wij niet seeker en
wisten of deselve om hals gebracht of haer eijgen doot gestorven sijn
alsoo de sekerheijt niet hebben connen vernemen.
16.
Of wij niet en wisten hoe groot 't land van Coree is.
Coree is ontrent Z. en N. naer onse gissinge lanck 140 a 150 mijl,
breet O. en W. 70 a 80 mijl. Is verdeelt in 8 provintie ende 360
steden met [[43]] veel groote ende cleijne eijlanden.
17.
Off wij daer eenige Christenen of andere vreemde natie hadden gesien.
Niet dan een Hollander Jan Janse die Ao 1627 met een jacht van Taijouan
naer Japan wilde gaen, en door storm op die cust vervallen sijn, bij
gebreck van water sijn genootsaeckt geweest, met de boot naer land
te varen ende dat sij met haer 3 van die van 't land gevat waren,
dog dat sijn twee maets inden oorlogh doen den Tarter 't land innam,
waren gebleven; daer waren nog eenige Chinesen die van wegen den
oorlogh uijt haer land daer waren gevlucht.
18.
Of den voorsz. Jan Jansen nog int leven ende waer denselven woonachtigh
was.
De seekerheijt van sijn leven niet te weten, alsoo hem in thien jaren
niet hadden gesien, door dien aan 'thof woonde, ende geseijt wiert
van sommige dat hij nog leeffde ende van andere dat hij overleden was.
19.
Hoe haer geweer ende oorlogs gereetschap is.
Haer geweer is musquetten, houwers, pijl en boogh, hebben oocq eenige
cleijne stuckjes.
20.
Off op Coree eenige casteelen ofte vastigheden zijn.
De steden sijn van cleijne tegenstandt, hebben op 't hooge geberghte
eenige schansen, daer sij in tijt van oorlogh in vluchten, die altijt
van victualie voor drie jaren versien zijn.
21.
Wat oorloghs joncken sij ter zee hebben.
Elcke stadt moet een oorloghs joncq ter zee onderhouden, yder gemant
met 2 a 300 man, soo roeijers als soldaten, met eenige cleijne stuckjes
daer op.
22.
Off zij eenige oorlog voeren of aen eenige Coningen trijbuijt moeten
opbrengen.
Voeren geen oorlogh, den Tarter comt 2 a 3 mael sjaers trijbuijt halen,
brengen mede aen Japan trijbuijt op, hoe veel is ons onbekent.
23.
Wat voor geloof zij hebben en of sij ons daertoe oijt hebben soecken
[[44]] te brengen.
Zij hebben naer ons gevoelen 't selve geloof vande Chineese, haer
manier is niemand daer toe te trecken maer een yder bij sijn gevoelen
te laten.
24.
Of sij daer veel tempels ende beelden hebben ende hoe deselve worden
bedient.
Int geberghte leggen veel tempels ende cloosters, waerin veel beelden
staen ende worden bedient (naer ons duncken) op d'Chineese manier.
25.
Offer veel papen zijn en hoe deselve geschooren en gecleet gaen.
Papen zijnder in overvloet, die haer cost met arbeijden en bedelen
moeten winnen, sijn gecleet en geschooren als de Japanderse papen.
26.
Hoe de grooten ende gemenen man gecleet gaen.
Gaen meest gecleet op d'Chineese maniere, dragen hoeden, sommige van
paerden ende koe hair en oocq van bamboesen gemaect, gaen met kousen
en schoenen.
27.
Offer veel rijs ende andere granen wast.
Om de Z. wast rijs ende andere granen in overvloet bij natte jaren,
door dien haer gewas meest aanden regen hanght, ende met drooge
jaren grooten hongersnoot veroorsaect, gelijck Ao 1660, 1661 en 1662
meenigh 1000 van honger sijn vergaen; daer valt mede veel catoen,
maer omde noort moeten haer meest met garst ende geerst generen,
alsoo daer geen rijs door de coude can wassen.
28.
Offer veel paerden ende koebeesten zijn.
Paerden sijnder in overvloet, de beesten zijn tsedert 2 a 3 jaren
herwaerts door een pestilentiale sieckte veel vermindert, die nog
bleef continueeren.
29.
Of op Coree eenige vreemde natie quamen handelen, dan of sij op andere
plaetsen eenigen handel dreven.
Daer comt niemand om te handelen dan dese natie, die aldaer een logie
hebben, zij handelen maer op N. quartieren van China ende in Packin.
30.
Of wij noijt in de Japanse logie hadden geweest.
Dat ons zulcx wel expresselijck was verboden.
31.