Mr. J. P. Amersfoort.
Indien het waar is, dat beschaving, wetenschap en kunst hand aan
hand gaan, dan zal meestal daar waar eene dezer drie aanwezig is,
behoefte aan de andere bestaan; dan ook dragen de wetenschappelijke
voortbrengselen--waaraan het ons tegenwoordig niet ontbreekt--het
hunne bij tot de toenemende beschaving, alom merkbaar.
Was men vroeger gewoon, alles meer oppervlakkig en algemeen te
beschouwen, thans dringt men niet zelden tot de mindere of liever,
tot de onder-afdeelingen door, onverschillig van welken tak van
wetenschap ze zijn; overtuigd als men is, dat deze het juist zijn,
die aaneengehecht, de stoffen leveren voor een beter en meer volmaakt
geheel.
Welnu, ook de wetenschap der geschiedenis heeft hare onderdeelen,
en die zijn voornamelijk de plaatsbeschrijvingen. En wanneer dan deze
laatste spreken van oude, van langvervlogen tijden, dan vooral is het
dienstig, dat ook de grond geschetst worde waarop de te behandelen
onderwerpen voorvielen. Dit staat met dusdanige beschrijving in naauw
verband, gelijk blijken zal.
Hierom eerstens hebben wij ons voorgenomen iets te leveren over
Oudewater's bodem. Bovendien is die wetenschap (onder den naam
van geologie of aardvorming bekend) ook van nut voor menig inwoner
dier plaats, waarvan eene korte schets van den grond en deszelfs
verschillende lagen bestaat.
Zoodanige schets daar te stellen is echter geene gemakkelijke taak.
Uitstekende geleerden, waaronder mannen als professor Harting--langen
tijd onze geachte stadgenoot--de heer Staring en anderen, hebben
tot de kennis der geologie van geheel ons vaderland zelfs, roemvol
de hand geleend. Ondersteund door van 's lands wege gedeeltelijk
bekostigde, en op sommige plaatsen des rijks ondernomen putboringen,
konden zij zich met volle teugen aan de bron dier edele wetenschap
laven, en mogten zij zulke belangrijke resultaten bekomen, dat
wij bij het lezen van hunnen arbeid, onze geringe ervarenheid met
de kennis dier heeren vergelijkende, onwillekeurig terugdeinsden,
om iets omtrent de geologie van Oudewater en omtrek in het licht te
geven. Onze eerste drijfveer echter gevoegd bij de overtuiging, dat
elke bijdrage, van hoe weinig oogenschijnlijk nut, hoe oppervlakkig
ook daargesteld, den geleerden nogtans aanleiding kan geven tot het
maken van gevolgtrekkingen, die tot de kennis van den vaderlandschen
bodem van belang zijn, behaalden op deze vrees de overwinning.
Alvorens dan dezen arbeid te aanvaarden, gevoelen wij ons echter
verpligt aan te merken, dat wij geene vergravingen of putboringen
zagen bewerkstelligen; maar dat alleen de veeltijds onzamenhangende
berigten van werklieden ons ten dienste stonden. Wat wij dus konden te
weten komen van laatstgenoemden, zelf ontdekten en met de werken der
geleerden eenigzins in toepassing bragten, zullen wij thans trachten
uiteen te zetten.
Wanneer wij, goedgunstige lezer! den bouwgrond, of liever, de bovenste
aardlaag in Oudewater bezien, dan ontwaren wij al dadelijk, dat die tot
de klei-soorten behoort. Zet men echter den voet buiten het stadje,
dan is de afwisseling van klei- met veenachtigen grond zeer in het
oog loopend.
Doch deze bodem is niet altijd zóó geweest als hij zich thans aan
onze blikken voordoet; neen, veranderingen, groote vervormingen hadden
ook hier, even als elders, op en in dien grond plaats.
Die talrijke weiden, waarop in den liefelijken zomertijd, dartele
runderen als op een donzig groen met bloemen doorweven tapijt,
heen en weder huppelen of rustig grazen, waarop hagelwitte lammeren
hun vreedzaam geblaat doen hooren, waren hier eertijds niet; en die
menigvuldige bouwlanden, overvloedig getooid met graanhalmen, wier
ontelbare airen, bij elke koelte zich wringende en buigende, als eene
gouden korenzee aan ons voor natuurschoon gevoelig oog vertoonen,
zou men vóór een aantal eeuwen er te vergeefs gezocht hebben. De
weiden waren drassige gronden, doorzaaid met talrijke waterpoelen; de
IJssel was in zijnen loop nog door geen dijken beperkt, en de treffende
vergezigten van thans, werden toen belemmerd door eeuwenoude bosschen,
die hunne reusachtige takken hemelhoog verhieven.
De mensch echter wist door zijn vernuft, waterachtig land tot weiding
zijner runderen en het voortbrengen van veldvruchten bekwaam te maken:
den IJsselstroom binnen zekere grenzen te beperken; hij alzoo heeft
veel tot verandering van den bodem toegebragt. Maar ook nog vóór zijn
voet de plaatsen betrad, die wij dagelijks bewandelen,--vóór deze
streek zich vertoonde in de gedaante als waarvan wij zoo even eene
schets gaven, ook toen was Oudewater's bodem reeds aan menigvuldige
verwisselingen onderworpen geweest. Trachten wij deze gesteldheden
nu achtereenvolgend en zoo beknopt mogelijk na te gaan.
Zeer noodzakelijk oordeelen wij het, den lezer in de eerste plaats
bekend te maken, dat de geologen bij het beschrijven van een bodem,
dien voornamelijk, tot op eene zekere grens, in twee afdeelingen
scheiden: in alluvium en diluvium. Wij volgen hun voorbeeld, en
beginnen al dadelijk eenige verklaringen te geven van het