Simul ac ventus subsederat, Ethbáalis monitis obsecuti, naves nostras
secundum eius præcepta reximus, suoque gaulo nobis subiuncto, iter
versus Ophir occepimus.
Vespere facto, in puppi Astartes, ex instituto Ethbáalis, veram atque
genuinam Phœniciam cœnam apparatam reperimus; caseus, olivæ, ficus,
uvæ passæ, duplaque vini portio nautis dispensabantur; nos vero sedes
in tapetibus præstantissimis cepimus, quæ in locum centonum
lacerorum, quibus nos iam tam diuturno usu assueti eramus,
sternebantur; ac nunc demum, post menses, quin profecto annos,
dapibus Tyriis ac Sidoniis cum voluptate fruebamur, vinaque Byblica
atque Arvad læti sorbillavimus.
Sic genio indulgentibus animi quoque nobis pedetentim ad dignandam
occasionem erigebantur, nec fatendum arbitror quot pocula hauserim
antea quam mea, quæ Ethbáal admodum cupiebat audire, pericla narrare
cœperim.
Fari autem in multam noctem non desii.
Finitá denique narratione, Ethbáal, cuius audiendi animus ne minimum
quidem languebat, sublatis ad astra manibus, Deos omnes obtestabatur
iurabatque ea, quæ narraveram, digna esse quæ posteritati litteris
aureis consignate traderentur. Memoravit deinde onus, quod ego
Gadibus misissem, perinde ac nuntia Tyrum rite pervenisse; deinceps
omnium civium consensu cunctos nos in oceano interivisse existimari,
atque, quum nulla fama de Bodmilcare perlata esset, opinione omnium,
vindictá ipsorum Deorum, ob suam perfidiam, sacramentumque violatum,
eum perculsum fuisse existimari.
Post hæc Ethbáali aliquot eximias margaritas in donum obtuli; qui
quidem primum omne præmium ob sua in nos merita abnuit, postremo
tamen a me persuasus, donum grato animo accepit. Quandoquidem damna
quæ gaulus suus pertulerat præsertim armamenta affecissent, non autem
ipsam compaginem, et quum ultro subiunctam suam navim duxissemus,
nulla causa suberat quare sollicitaremur, nosque solitæ quieti, quum
per otium liceret, traderemus.
Postero die inter sermocinandum Himilco ex Ethbáale quæsivit:
“Ullamne pugnam, Navarche, ex quo solveras sustinuisti?”
“Pugnamne, ais?” quærit ille, “minime; et quamobrem?”
“Nempe si in nostra manseris societate mox senties eam nostram esse
vicem. Nos etenim semper pugnamus, si non cum hominibus, quod quidem
plerumque fit, cum feris sylvestribus; quod si hoc minus fiat, cum
ventis fluctibusque colluctamur. Cæterum quo demum cunque nos
vertimus certamen invitamus, quemadmodum promontoria tempestates.
Certamina nostra fata sunt; quamobrem monitum te esse volo ut semper
in procinctu sis.”
Ethbáal ridebat. Sibi tamen videri arbitrabatur eam rerum gestarum
partem iam præterivisse, foreque ut reliquum ad Ophir iter prospero
eventu emetiamur. Tum ad me conversus interrogabat, quid in Ophir
comparare mihi in votis esset, quum iam cognoverit me satis magnam
vim auri, quod genus merces illic plerumque comparari solerent, in
meis cistis congestam habere.
Docui eum itaque me longe maiorem copiam succini in mercibus habere
quam auri; in votis mihi igitur esse aliquam partem eius mercimonii
cum ligno santalino commutare, item res alias, veluti aromata,
pavones, simias, aut quidquid regio ea mihi apta venum offerat, si
visum fuerit, commercari.
Oræ Arabiæ saxis erant asperæ, sed sex dierum spatio
præternavigavimus eas sine periculo, quibus exactis Havilam, caput
regni Ophir ac Sabæ pervenimus. Portus hic, Phœniciis absimilis,
nullas arces et munitiones, nullas crepidines, pavitos margines,
atque armamentaria habet, tamen securus atque commodus portus
mercatorius est.
Urbs in editioribus circum collibus exsurgens, aspectum amphitheatri
præbet, fastigiaque albicantia, cum tholis fuscis ac rubris,
virentibus palmetis intersecta, cærulo cœlo undique obiecta, aspectu
iucundissimum spectaculum est. Passim etiam eminent templorum tholi
ænei aurati, qui radiis solis collustrati micant et coruscant.
Tametsi incolæ omnes fortunas totamque prosperitatem mari in acceptis
referre debent, navigatione haud multum possunt; urbs tamen emporium
frequentissimum est inter regnum nostrum Indiasque dissitissimas.
Regina ipsa omnis est in rebus quæ ad navigationem pertinent, cuius
et regia in ipso littore sita est. Hæc e materia cedrina constat,
estque cancellis ac mœnianis decora. Parietes regiæ omnes tabulis
pictis, item, subinde lapidibus raris ac pretiosis, alias autem
tapetibus, bysso, aliisque telis bistinctis ac variegatis ornantur.
Placere reginæ, eique munuscula se digna offerre perquam cupiebam.
Hoc consilio selectissima succini frustula conquiri, fiscellæque ex
argento Tartessiaco affabre factæ digeri et imponi curavi, et eam
propriis manibus gestans, cum Ethbáale præcipuisque officialibus meis
ad portam regiæ me stiti, atque grande tympanum, cuius sonitu
propositum in regiam admitti significari solebat, more consueto et
ego pulsavi.
Mos reginæ erat sese in tentorio, tapetibus constrato et ornato, unde
latissimus in mare conspectus patebat, continere. Ubi nos gratiam ac
facultatem aditus petisse sibi nuntiatum esset, ipsa sine mora nos
sibi sisti iussit. Itaque per pulcherrimum hortum ducti, ad regium
tentorium accessimus. Circumquaque ingens plantarum multitudo,
calycibus, foliis, floribus ac fragrantia mirifica, circa fontes
salientes disposita, ad admirationem nos rapuit. Passim nitidissima
tentoria ac paradæ, tapetibus et appendiculis versicoloribus
exquisitissimis conspicua inter selectissima arbusta odorifera, et
alioquin rara, digesta cernebantur. Nonnullis arboribus cum ramis
patulis simii catenulis aureis erant deligati. Aves Indicæ, colorum
pompá nitentes ac variæ, præpetes in sublimi volitabant, pavones
autem explicatis pennis mirá varietate pictis superbi semitas
perambulabant. Cuncta quæ nobis sub oculos cadebant potentissimo
terrarum imperio digna esse videbantur.
Nos coram prostratos regina confestim surgere iubet. Ipsa usque
iuvenis formáque venustissima erat. Quamquam matronæ eam ad obsequia
circumsistebant, virginesque in comitatu aderant, ipsa specie ac
pulchritudine cunctas exsuperabat. Ornatus corporis, fragrantiá
redolens, sumptum regium atque elegantiam prodebat. In crinibus
circumque collum gemmas moniliaque gerebat, quorum pretio classis
comparari ac sustentari posset. Cæterum stolá erat amicta auro
acupictá, quæ imagines hominum, ferarum, aviumque præ se ferebat, quæ
a fronte disclusa, indumentorum sub ea magnificentiam visui
patefaciebat. Manicæ suæ ad cubitum usque patebant, et in carpis
armillas pretio haud æstimandas prodebant.
Ubi primum in conspectum suæ pulchritudinis ac magnificentiæ
veneramus, admiratio nos muto silentio perculit; at Hanno fere sine
mora propius accessit, aususque est oden quamdam Arabicam recitare ad
hunc fere tenorem:
Ignibus æthereis Phœbes tua lumina præstant,
Quin radiis eadem paria Apollini sunt:
Orbium ex arcu celeres iaculare sagittas,
Fortia corda quibus vulnere, sæva, feris.
Quaqua terra viret gentes tibi iure parebunt,
Ipsa adeo gratiis diva natura tuis
Sceptra tradit. Gratiis? An sic memorare licebit?
Vincula quin ea sunt, tendiculæque animi.
Quid digitos vocitem? Labiis quæ attrecto quid aiam?
Claviculas aditus dixerim Elysii.
Lingua, quá incolæ Ophir utuntur, nostræ similis est; regina autem,
quæ et Phœnicice bene callet, gratum sibi admodum prædicabat quod
Hanno de se acroama cecinisset. Dein dona quæ obtuleram inspicere
dignata est, tum me succinctam rerum gestarum itinerisque historiam
narrare iussit, quá finitá, ipsa surrexit ac nobis sequi iussis
prodiit, ministris comitantibus, hortumque omni gratiá dignitateque
Deæ cuiusdam peragravit, ut pulchritudines omnemque sui paradisi
pompam atque gloriam nobis ostenderet. Priusquam illi valedixissemus
nos ad se iterum visendum venire iussit, ut iter ingressuris quædam
mandata comitteret.
Eodem vespere regina munificentissima magnum commeatus apparatum pro
navibus donaque pro nobis misit, inter quæ iuvat memorare quædam pro
mulierculis indumenta acupicta, unam tunicam coccineam, cingulum
hyacinthinum, pro Hannone autem balteum humeralem auro ac sericá
pictum.
Havilæ septimanam exegimus merces commutando cunctaque loci
memorabilia visendo. Cives omnium fere gentium hanc urbem frequentare
soliti, hic frequentes nobis occurrebant, uti incolæ Indiarum,
Taprobanes, Æthiopi, denique, nonnulli ab ostiis Euphratis. Sabæ ipsi
magnam cum Iudæis similitudinem ferunt, perinde atque cum Phœnicibus
et Arabibus, nec nisi quod staturá paullo humiliores coloreque faciei
paululum fusciores sunt, ab iis differunt. Regina tamen omni ex parte
helvior est.
Aurum plumbumque album, perinde ac pavones, testæ concheæ, atque
ebur, quæ hic præstinaveramus, ex Indiis erant importata; aromata
tamen telæque ac vasa e vitro opaco etiam quidem e citeriori India,
sed etiam e regionibus longius dissitis importantur, quo hominum
memoriá nemini navigare contigit, nec intra minus quam duorum annorum
spatio attingi eæ regiones possent.
Paullo ante quam naves solverem me reginæ iterum stiti.
“Monitum te, Navarche Mago, esse volui,” fatur regina, “senem regem
Davidem, qui te Tartessum miserat, ante annum et dimidium mortem
oppetivisse, eique filium Salomonem in regno successisse, de cuius
ingenti potentia, præsertim vero sapientia, miri rumores ad me
perlati sunt. Regnum eius in oris Maris Algosi ad Sinum Elamiticum
usque patere fertur, ubi etiam portum Etzion-Geber ab ipso teneri
perhibetur. In votis mihi est fœdus cum eo pangere, cuius rei
negotium tibi concredo, et ex parte mea, huius rei gratia insigni
huic regi donum trades, quod et me et eo dignum habeatur.”
“Tuum est, regina, imperare, meum est obsequi;” respondi illi,
profunde proclinatus, valeque dicere cœpi.
Ipsa tamen me demorata sic prosequitur:
“Ante tamen omnia, dic mihi, Navarche, amabo, utrum tu sodalesque
tui, post tot exantlatos labores peregrinationesque prope infinitas,
non adeo sitis laboribus periculisque confecti ut alterum iter, in
meo servitio, perdurare nequeatis? Nuntiis edocta sum regem
Babyloniæ, Assur, atque Accad, cum ingenti exercitu in itinere versus
ostia Euphratis ad rebellionem quamdam opprimendam esse. Nemo prorsus
meo proposito ita ut tu exsequendo par est. Enixe itaque vellem, si
per te possem, nuntia quædam illi permittere, ac per te munuscula
quædam eidem mittere.”
Obtemperare voluntati reginæ nihil dubitavi; nec modo me velle edixi,
sed et certiorem eam fieri volui iter nec difficile nec diuturnum
futurum.
“I itaque, fortis nauta!” inquit regina suaviter renidens, “ego iam
faciam ut præmium regium feras.”
Itaque coram ea rursus me prostravi ac paullo post discessi.
Post horam Ethbáali valedixi. Is enim viá Etzion-Geber Sidonem
revertebatur per canalem Pharaonis, ego autem cum meis omnibus naves
conscendi aliud iter ingressurus.
Caput XXII.
Belesys Comperit Bichri Paullo Graviusculum Esse.
Iter ad ostia Euphratis haud plus unius mensis navigatione
absolvimus, quamquam partem itineris cum Arabibus, partem autem cum
Gedrosiis Ichthyophagis adversæ oræ feceramus.
Sammai popularesque sui auditá senis regis Davidis morte a me
enuntiatá, luctum unius septimanæ, more gentis, instituunt: ieiunant,
vestem scindunt, crines ac barbas nec pectunt nec tondent ac radunt;
septimaná vero exactá, se lavando multum sunt, regisque Salomonis,
filii regis mortui, successionem lauti celebrant.
Ad ostia fluminis primo mane pervenimus, nulláque morá factá,
penetrare, iterque prosequi cœpimus, donec ad oppidum nomine Oannes
veniremus. Hisce in regionibus nulli lapides inveniuntur, proindeque,
ut in cæteris circa Euphraten vicis, cuncta ædificia e lateribus
fiunt. Munitiones quoque e lateribus, partim coctis, partim sole
siccatis exstructæ sunt, atque bitumine coagmentatæ. A dextro oppidi
usque supersunt quædam vestigia ingentium sylvarum, quæ, ut opinio
fert doctissimorum quorumdam, tribus ante sæculis domicilia
elephantorum esse consueverunt. Ex adverso latere, quam longe oculis
patet, planities ac prata agrique segetibus virentes visuntur. Flumen
oculis persequentes centena tentoriorum in agris inter segetes et sub
umbris sylvarum conspicimus, ut fumus e medio eorum exsurgit, et hinc
atque illinc greges equorum deligati pascuntur. In flumine paucæ
naviculæ, et aliquot naves maiores, arte Phœniciá factæ, in ripis
destinatæ iacent. Conspectui tamen nostro maxime memorabiles
videbantur turbæ militum, cum gladiis destrictis, alii cum hastis,
qui quidem in manipulis tam in sylvis, quam in agris, pratisque, quam
vero etiam secundum ripam fluminis dispositi erant.
“En exercitum Assyriorum!” docet nos Himilco.
“Diis denique sint laudes!” maximo gaudio eloquitur Hannibal; “iam
nunc iterum licebit mihi oculos in exercitu quodammodo vero pascere.
Vide sis, quem situm teneant! Videdum quum apte sciteque sint copiæ
dispositæ. Officiales copiarum certe mihi cognoscendi sunt.”
Nec laudes ulterius texere poterat; nam clamores intervenerant
equitatús versus nos ruentis, cuius præfectus sermone Chaldaico
allocutus, nos naves confestim sistere, et qui essemus, edisserere
iussit. E puppi navis meæ præfecto urbanissime quam poteram respondi,
ipse vero, usque eo dum superiori responsum nuntiaret, locum, ubi
steteram, tenere me mandavit. Circiter intra quadrantem horæ e
castris quo iverat, cum turma equitum reversus est, cui robustus
quidam vir præerat, cataphractá plená indutus, quique manu hastam
gerebat.
Hannibal interim amico suo Sammai concinnum ordinem instructionemque
scitam copiarum extollere pergebat: equitatum quidem Assyriacum
præstantissimum esse non negabat, sed peditatum Iudaicum illi haud
secundum esse contendebat, nec peditatum Assyriorum Iudaicis copiis
pedestribus anteponendum esse. Antequam tamen rem inter se dirimere
potuissent, Chaldæus ille e regione navium constitit, nosque
inclamavit, mandataque tradidit, nostros præfectos e navibus
descendere, se coram Belesy, summo imperatore regis sistere, quidque
nobis velimus, quo proposito venerimus, aperire et explicare
oportere.
Hanno satis Chaldaice intellexit probeque norat “belesyn” eá linguá
“terribilem” sonare, et secum mussabat nomen idgenus quolibet homine
satis dignum, quin et formidabile esse.
Sumptis itaque litteris reginæ Sabæ, et evocatis octo nautis qui
munera reginæ portarent, accitisque postremo meis officialibus, simul
ac naves deligare poteramus, in terram descendi et ad præfectum illum
accessi. Chaldæus iste procerus, vastoque erat corpore, amplo vultu
maxillis solidis, largis ac profundioribus oculis, barbá spissá et
hispidá, ut sociorum fere omnium, moribus autem prorsus erat
agrestibus ac protervis.
“Heus vos marivagi, paullo celerius itate!” sic nos verbis procacibus
lacessit; “mihi enim nequaquam lubet lentis gressibus equitare.”
Primum nos per spatium deduxit septem essedis multisque carris
referctum; dein locum præterivimus tentoriis peditatús plenum, quorum
maxima pars Mesopotamii, securibus, lanceisque armati erant, hi vero
lineamentis vultús Iudæis admodum similes esse videbantur. Non multum
ab his aberant legiones Medorum, qui quidem cives erant gentis nuper
tantum subactæ, cuius tamen maiores seriem quondam regum Ninivitis
tribuerunt. Hi staturá mediocri, sed ampliore ac rotundiore capite,
rariore barba, oculisque parumper obliquioribus erant. Severitas
vultús istorum, cum truci aspectu nobis protinus in notitiam venit;
quibus si addimus gladios, breves, firmosque arcus, dubitare non
licebit quin hi in prœliis maxime formidabiles habendi sint.
Prætereuntes satis clare audivimus eos scommata convitiaque in nos
iactare, ac risu nos prosequi. Mox turba obstreperúm linguosorumque
Arabum seminudorum nobis obviam facta est. Isti cum suis camelis
semper in comitatu regum Assyriorum deprehenduntur. Inter hos agnovi
aliquot Midianitas, servorum mangones, perinde ac nonnullos
mercatores Phœnicios, qui exercituum susceptores esse consueverunt,
summum tamen lucrum e mercatu captivorum, et e præda militum conflare
solent.
Hinc ad sedes equitatús progressi sumus. Ante tentorium stabamus
rotundum, tapetibus laute pictis undique ornatum, cuius præsidium
pedestres Cardaces erant, cum galeis cristatis et cataphractis, sutis
cruralibus induti, parmis instructi, pro armis autem clavas manibus
gerebant. Hoc erat tentorium Belesys terribilis.
“Intrate!” mandat præfectus equitatús, qui huc nos duxerat, ac per
lusum subiungit: “Interim fore spero ut dux exercitús nostri belle
excepturus, et pro re nata, vultum in comem mutaturus sit.”
Edito tum resonanti cachinno, tolutim abequitavit.
Custodes Cardaces minutá diligentiá nos perquisiverunt, tum, voce
submissá, inter se consultabant. Vestimenta Hannonis videbantur eorum
sollertiam singulari modo capere ac devincire, utpote qui pretiosis
iis vestibus indutus erat, quas a regina Sabæ dono accepisset. Unus
itaque eorum ad hunc conversus quæsivit ex eo:
“Dic velim, tune navarchus es?”
“Minime,” respondit illi Hanno, et me digito indicans, “iste
Navarchus noster est.”
Cardaces stupefacti mirabantur.
Ego nempe habitu navali quotidiano eram indutus; quoniam vero
Assyriis solemne est dignitatem e pretioso indumento æstimare, meam
simplicitatem exteriorem aliunde quam e simulatione coniectare non
poterant.
“Tune Belesyn convenire cupis?” quærit custos. Me probante, penetrale
ingressus est, moxque reversus, facultatem nobis intrandi fecit.
Imperator exercitús Assyriorum in ulteriori parte penetralium
tentorii, turbá officialium servorumque circumdatus, in grabato
reclinis, vel potius porrectus, nos excepit. Lautissime erat indutus,
nullam tamen cataphractam gerebat. Utrimque milites armati eum
circumsistebant, duoque pocillatores vino parati aderant, quibus
tamen in præsenti ipse vix egebat, quandoquidem iam utique plus satis
ingurgitavisse videbatur.
Uno Bichri dempto tentorium ingressi, profunde nos inclinavimus;
verum iuvenis sagittarius, qui non semper morem conciliatorium præ se
ferre solebat, ad ostentandam urbanitatem parum videbatur, ut nos
cæteri, proclivis.
Uno pocillatore submoto, nempe qui visui ipsi obstabat, Belesys
protinus in nos invehitur. Vir ille erat procerioris staturæ, demissá
hirtáque barbá, labiis tumentibus, maxillis firmis, crinibus denique
unguento delibutis ac fulgentibus. Ad latus eius adiacebat genus
scipionis, cum figura capitis taurini. Ut oculos in nos coniecerat,
caput quassare, oculos retorquere, omnibusque vultús lineamentis in
torvum distorquere cœpit, quod totus suus comitatus, veluti per
adulationem imitaturus, prorsus idem fecit. Interea nos taciti
exspectabamus donec ipse fari inciperet. Denique, ad confirmandam
nostram suspicionem, eum prorsus ebrium esse, boare in nos cœpit:
“Videtisne hos duos grandes nebulones? Videtisne istum muculentum
ephebum cum arcu? Apprehendite illos, numeretisque iis quinos et
vicenos ictus scorpionum singulis; postea autem adnumerate eos meis
sagittariis. Aspectum eorum minime aspernor.”
Plane attonitus, linguam refrænavi. Nullá ratione habitá Hannonis
pugno gestientis oculisque micantibus eius, loqui singultiendo
pergit:
“Iuvenculum illum cum aureo balteo humerali, nudum exuetis et inter
servos relegabitis. Cætera avium terriculamenta nihil moror, pro
arbitrio de iis statuetis; est tamen inter illos turpis quidam
scordalus, luscinus, eum pendetis, vel detruncabitis, ut vobis
videbitur, quo citius eo melius.”
“Quid?” furore abreptus vagit Himilco, “tune scordalum luscinum me
vocitas? Quin et Navarchum nostrum, Præfectum classis Phœniciæ, audes
contumeliis verborum lacessere, ac terriculamentum avium nominibus
vituperare ac maledicere? Dii Deæque te omnes——”
Belesys in cachinnos effusus est; tum mandata ad suos, ut nos
apprehendant, repetit, sumptoque e manu proximi pocillatoris poculo
vim, eoque uno haustu deglutito, poculum in faciem hominis reiecit.
“Capistrate eos! inquam,” magno boatu eos adoritur.
Aliquot eorum ad imperata exsequenda accedunt. Ego manum eius, qui me
attrectare tentabat, averti. Hannibal Chaldæum, qui eum prehendere
tentabat, in terram deiecit, pugno illi celeriter inter oculos
illato, haud absimili modo quo Cimbrum Prydhayniensem. Sammai
Celtarum more, adversarium, medium stomachum eius arietando,
prostravit. Bichri, omnium nostrum obstinatissimus, qui et
pernicitate inter nos plurimum poterat, aliquid longe asperius et
insimul efficacius audere statuit.
Tigridis instar sese in Imperatorem super grabatum præcipitavit,
fixoque in pectore eius genu, alterá manu barbam eius prehendit,
alterá autem sicam gutturi eius ita admovit ut mucronem eius dux
sentiret.
“Capitale et egregium facinus, Bichri! bene fecisti!” clamat
Hannibal, stricto gladio.
“Tenetodum fortiter, Bichri; et Dii servent Regem!” vociferatur
Sammai, Hannibalis secutus exemplum.
Ego et Hanno, ex instituto nostro, tueri quam aggredi satius
ducentes, gladios strinximus. Himilco, celeri dexteroque nautis
proprio flexu manús, quo terricolas subvertere solent, alterum
Chaldæum prostravit. Cæteri quoque nautæ mei, rerum statu cito
perspecto, suis manipulis depositis, copides in promptu habuerunt.
“Visne eum iugulem?” quærit ex me Bichri placidus et compositus.
“Siste parumper,” respondi illi, “dum cum eo colloquar.”
Propius itaque accedens, ut dux me clarius audiat, sic eum alloquor:
“Belesys, si vel clamaveris, aut obstiteris, sica illa gulam tuam
penetrabit.”
“Milites,” inquam, ad eos nunc conversus, “simul atque quisquam
vestrum manum sustulerit, aut opem duci vestro ferre tentaverit,
cadaver, non ducem vestrum cernetis.”
Propinquitas sicæ Bichri ad gulam eius ducem ex ebrietate ad
sobrietatem videbatur revocare; ac proinde voce multo magis temperatá
ac submissá, milites servosque suos, ut æquo bonoque essent animo
implorabat, qui obsecuti ad latera tentorii pedes retraxerunt.
Bichri interea dum cantilenam quandam suæ gentis Beniaminiticæ
incipit, alterum quoque pedem de industria sublevat genuque pectori
ducis insistit,
“Ephebe,” gemit dux, “tu me suffocas; sine ut respirem, sine me
spirare, obsecro.”
“O, tu nugas agis,” Bichri respondet, quin spatium unius digiti
cesserit; “satis scio quid agam. Cæterum nec sum tam ponderosus.”
“Sine ut exsurgam!” ingemiscit Belesys; “quin etiam ego nihil nisi
iocatus sum; si mihi libertatem concesseris, regio modo te munerabor;
cededum!”
“Ad libertatem tuam quod attinet, nihil mei negotii est; id omne
penes Navarchum Magonem esse scias; nemo apud nos mandata nisi
Navarchus impertit: eum fac exores!”
Ad nutum meum, ut facultatem spirandi illi concederet, Bichri alterum
pedem in terram demisit, quin tamen sive manum in barba relaxaret,
sive vero sicam a gutture eius amoliretur. Belesys graviter
halitabat; vultus vehementer expalluit, sudorque gelidus in fronte
eius oboriebatur; unde nec amplius dubitandum erat quin iam omnino
sobrius factus esset. Nunc demum de navarcho percontari cœpit,
misereque eum implorare, ut aggressorem suum compesceret. Himilco
nihil moratus dum ego eloquerer, eum ludificare cœpit:
“A, numquid tu tandem vetusculum avium terriculamentum videre
concupisti? En et me, luscinum illum scordalum præsto habes. Longum,
crede mihi, diuturnumque iter est Libyam omnem circumnavigare, ut
collum tibi præcidamus, nihilo tamen secius pretium operæ erit id
suscepisse, si vel inde didiceris saluti tuæ ita consulere, ut ipse
tu ex omni turba tua solus ebrius ne fueris.”
His dictis, erepto poculo vini e manu alterius pocillatoris, illud
exhausit, poculum autem vacuum in vultum ducis coniecit.
“Humanius, velim, agas!” rogo gubernatorem iracundum, manu humero
eius illatá, “Belesys enim rerum nostrarum omnino ignarus fuit, ac
prorsus præter se; nec sciebat nos regi suo dona tulisse.”
Assyrius auditis his verbis adeo contremuit, ut collum suum imprudens
sicæ paululum illideret, quam Bichri gutturi suo usque imminentem
tenebat. Protinus ipse aliquid de suo illustri rege clamitare cœpit,
quem nomine Belochum II-um memoravit; ego tamen eum præstare
commonefeci submissiori agere voce, quod monitum Bichri, manu in gula
eius arctius compressá, ut clarius intelligeret, confirmavit.
“At ego iocabar solum; te autem iocorum patientiorem esse deceret;”
respondit ille. “Modo iube hunc adolescentem manum in gutture meo
laxare, ego autem iuro per omnipotentem Nisroch, me ne capillis
quidem in capitibus vestris ullam noxam illaturum. Anne nunc iam
fidem mihi habebis?”
“Necdum prorsus;” respondi leni risu.
Nunc iam mihi ius competere arbitrabar cum eo per ioca, affectatamque
urbanitatem ac reverentiam agendi, proin sic eum alloquor:
“Nunc vero, vir fortissime, Belesys, serve potentissimi Belochi,
visne mihi gratiam visendarum nostrarum navium largiri?”
“Volo, equidem. Sum paratissimus. Protinus veniam.”
“Sumemus otium,” prosequor ego. “Ausculta modo. Æquum esse, ut
honores omnes tuæ dignitati debiti et condigni a nobis exhibeantur,
tibi certe palam est. Quamobrem, eo profecturus inter Hannibalem
atque Sammai ambulabis, qui gratiá honoris strictis gladiis te
comitabuntur, Bichri autem te a tergo sequetur, quod æque honoris
causá fiet. Quum vero navim ingressus fueris, illic permanebis donec
ego regem convenire possim. In navi autem, ut iam probe audisti,
solus navarchus mandata impertit.”
“Leges tuas me satis perspicere existimo,” respondit ipse. “Visne me
tecum ire? Prorsus intelligo. Sum itaque tuus; si clamorem civero tu
me interficies; quum vero in navi fuero, obses tenebor.”
“Recte intelligis,” inquam.
Himilco nequam eum iterum ludificare cœpit, quæsivitque utrum
plusculum vini elicere nequiret; at bellidux nihil respondit, sed
oculis clausis secum alte cogitare cœpit. Bichri interea in pectore
sui captivi ulterius sedere perrexit. Hic, quamvis indignitatibus
prorsus opprimeretur, tamen tantam iuvenis admirationem concepit ut
maximis oblatis opibus eum ad partes suas trahere et in suum
servitium illectare tentaret.
“At tu, age, descende! descende, inquam, te obsecro,” obtestabatur
dux adolescentem; “mihi crede, tu longe onustior es quam tu ipse
existimare videris.”
Bichri nihil quidquam respondit, sed sibilare cantilenam perrexit,
seque interea in ventre ducis sursum deorsumque agitabat.
Himilco interim uni pocillatorum clam subduxit lagenam vini,
obtestantem paucis pugni ictibus perdomuit veluti gratias illi
relaturus, ac tunc demum se egregie delectare aiebat.
“Agedum, Bellidux, procedamus!” eum alloquor; “nihil attinet diem hic
totum pessumdare; fieri enim poterit ut interea quis intret; iamne
cepisti consilium?”
Loco respondendi incertum motum tentavit; Bichri truci aspectu sicam
propius ad gulam eius admovit.
“Sic, Ædepol, ibo vobiscum,” respondit subito. “Profecto mea solius
culpa fuit totum.”
Profectionem itaque quo statui modo et ordine paro. Salvá omni
honoris specie, Hannibal atque Sammai ex utroque latere Belesys locum
suum ceperunt, Bichri autem usque secum sibilans, a tergo solus
subsecutus est. Ego cum Himilcone atque nautis, qui manipulos suos
iterum collegerant, agmen clausi.
Relicto tentorio, ut in medium progressi sumus, castrenses omnes quos
præteribamus, in summam Ducis reverentiam in terram se prostraverunt;
ego vero, ob profundam inscitiam tantæ multitudinis veri rerum statús
vix risum continere poteram. Belesys ne verbum quidem interea
protulit, nec ullo indicio suam conditionem significavit, atque intra
dimidiæ horæ spatium in stega Astartes ipse constabat, testis
salutationis solemnis, quá me reducem nautæ excipere soliti sint,
taciturnus.
“Ad loca vestra!” amice alloquor nautas; “en vobis illustrem
Imperatorem exercitús Assyriorum qui nos visitando naves cohonestat.”
“Et in animo ei est,” subiungit Himilco, “vos duplici portione vini
donare.”
“Dii servent regem Assyriorum! Dii servent illustrem suum
Imperatorem!” magno clamore omnium vocibus consalutant eum nostri.
Belesys, qui usque pallido erat vultu, invitus subridebat, atque
hilaritate quadam simulatá paratum sese spopondit non modo ad
præstandas duplas portiones vini, verum etiam ad eos aliquot ovibus
bobusque donandos. Nostri iterum cum magno clamore plausuque verba
Ducis exceperunt, et Hannibale præeunte cum militari salutatione illi
gratias reddiderunt. Sammai nihil nisi humeris gestiebat, Bichri vero
facere non poterat quin Dionyso patefaceret hunc hominem, qui nunc
ante se staret, nihil esse nisi ignavum et ebrium heluonem, qui
quinquaginta hominum millia ad nutum et voluntatem plagis et
flagellis regeret ac terreret.
“Illi igitur Græci non sunt;” iuvenis Phocæus respondet, “quippe qui
verberibus minime obtemperarent.”
Belesys erubuit: casu enim exceperat verba quæ híc serebantur,
eademque admodum ægre tulit. Offensionem quidem animi dissimulare
conabatur, mecum tamen collocutus annotabat se arbitratum esse
Phœnices negotiis mercatoriis adeo esse deditos ut ea, quæ ad
regendam Rempublicam pertinerent, nihil omnino curarent. Hannibal iam
prope exempla Adonibalis, Suffetis Navalis Uticensis, in adversam
partem allegaturus erat, quum protinus animadvertimus partem
exercitús Assyriorum ex una parte fluminis in alteram transduci.
Universum flumen navibus atque ratibus erat opertum, quæ carros et
essedas vehebant, in puppibus autem milites videbantur, qui frænis
equorum tranantium capita sustinebant. Copiæ pedestres utribus
inflatis transvehebantur. Cæterum res omnes summá confusione, nullo
certo ordine ac discipliná gerebantur. Complures gregariorum
miserorum undis absumpti erant, quod tamen centuriones, qui in ripa
flagris descendentes urgebant, parum curare videbantur. Certo quodam
loco animadvertimus quemadmodum captivi ante quemdam tribunum in
catasta sedentem præsidio circumdatum, ducebantur. Verosimile nobis
parebat oppidum quoddam fuisse captum. Simulacra Deorum, magna copia
prædæ primum ante pedes tribuni disponebantur, deinde captivi, viri,
mulieres, pueri coram eo sistebantur. Misera illa erat turba, exspes
et abiecta. Virorum plurimi catenis et compedibus æneis erant vincti,
cæteris fere omnibus manus a tergo erant colligatæ, atque cuncti ad
prosternendum se coram tribuno adigebantur, qui colla eorum pedibus
calcabat. Tribunus nonnullis pepercit, eosque vitá donavit; multo
plures tamen extemplo pensi, partim obtruncati periverunt, sociis
malorum inspectantibus. Animadverti etiam ex omni numero horum
miserorum quaternos selectos missosque, qui sudibus in propinquo
tumulo terræ defixis adigerentur.
Spectaculum hoc erat visu omnino horribile. Sammai atque Hannibal
testes iam antea fuerunt eventuum huiusce generis temporibus belli in
proprio regno; verum Aminocli, suisque popularibus Græcis, de
humanitate deque humana libertate longe aliter videbatur, spectaculum
rerum hîc gestarum prorsus ferendum non erat, nec dubitabant asserere
se mori, quam tantæ talique servituti obtemperare, malle.
Dum has crudelitates sævitiamque contemplaremur, nuntii a rege
advenerunt ut a me, quis essem, quid et quamobrem venissem,
sciscitarentur. Paucissimis quam poteram verbis docui. Post elapsam
circiter unam horam unus eorumdem nuntiorum rediit ut in conspectum
regis Belochi nos accerseret. Præter Hannonem nautasque qui reginæ
dona portabant, accivi neminem. Itantibus nobis Hanno alte silebat,
veluti qui acroama, quod regi gratum futurum esset, meditaretur. At
hic præclarus conatus ad nihilum recidit, quandoquidem nobis ad regem
propius accedere datum non erat, sed magnificentiam eius e longinquo
solum nobis spectare licuit. Centum circiter a solio passibus nos
prosternere iussi eramus.
Rex Belochus II. sub umbra arborum in solio ita erat circumseptus a
prætorianis, pocillatoribus ac ministris, cum flabellis et
umbraculis, perinde a servis, muscarias agitantibus, ut diu nihil
viderem nisi tiaram eius, quæ magno fulgore micabat, item partes
indumentorum mirá arte pictorum, ac denique nudos pedes gemmis
coruscantes. Postremo tamen ministrorum turba patescere in utramque
partem cœpit, quo facto, facultatem nactus sum in tanta adstantium
turba faciem ipsius regis contueri. Longi capilli ex una parte, ex
altera vero demissa cincinnaque barba vultum eius cinxerunt.
Milites utrimque longis ordinibus stabant, in medio autem veluti
xystus patebat. Centuriones aliquot ad nos accesserunt, ut quidquid
documentorum munerumque attulissemus, exciperent: quo facto, iterum
nos prosternere iubebamur; hoc autem peracto, prætoriani regis nos ad
naves nostras reduxerunt. Eo quum veneram, Belesyn tædio captivitatis
admodum gravatum reperi, cupidumque libertatis obtinendæ. Quum vero
eum monuissem necdum me eum libertate donare posse, opusque esse ut
breve dumtaxat tempus captivitatem perduret, et hoc veluti obses,
gratiá meæ securitatis, admodum excanduit.
Post circiter horæ spatium aliquot litteræ in capsula aurea ad
reginam Sabæ datæ a rege ad me perlatæ sunt. In vicem munerum a
regina missorum quædam res frumentaria ieiuna, item aliquot telæ
pannique pro me sodalibusque a rege missa sunt.
Sic itaque omnia mea officia feliciter ad finem perlata sunt, nec
quidquam supererat quare hîc diutius morarer; hinc protinus consilium
naves solvendi cepi.
“Iam per me licebit ut hinc abscedas;” sic allocutus sum captivum;
“ut amici invicem valedicamus.”
Belesys graviori suspirio animum sublevavit.
“Multum me delectat,” inquit, “te verbis tuis stare.”
Hilari risu verba eius excepi.
“Num me putavisti te retenturum? Quidnam boni tu mihi præstare
potuisses?”
“Ulcisci iucundum est,” respondit ille; “verebar nempe, ne
contumeliam a me acceptam inultam præterire non sineres.”
“Inde colligo ita te meo loco facturum fuisse. Cæterum, mihi crede,
generosum atque liberalem fuisse multo esse iucundius quam malefacta
ulcisci.”
Belesys ad hæc nihil nisi subrisit.
“Manus, quæ præcidi nequit,” tandem respondit ipse, “mulcenda est.”
Diligentem operam dedi interea ut antequam ipse a nobis discederet,
probe cerneret scorpiones missilibus oneratas, ac pro omni eventu
paratas, quibus ostensis dimisi eum omnibus honoris dignitatisque
officiis per speciem erga eum rite observatis.
Navi descensurus omni arte ac pollicitationibus enitebatur, si forte
iuvenem Bichri ad suas partes perducere et ad sua servitia perlicere
posset. Honorem tamen hunc, tanta industriá oblatum, iuvenis firmo
animo identidem accipere renuit.
Caput XXIII.
Rationes Nostras cum Bodmilcare pariamus.
Satis iam advesperaverat quum ad brevia fluminis perveni, sed quum
tempore nocturno iter tentandum non iudicarem, satius duxi sub
anchoris pernoctare. Quædam minora Chaldæorum castra nobis in
conspectu erant. Ego tamen, nequid Belesys insidiarum nobis moliri
posset, diligentiori curá cavi.
In ripa fluminis haud pauca tabernacula e ramentis confecta stabant,
in quibus aliquot mercatores Phœnicii a militibus prædas mercabantur
et cambiebant erga vinum. Himilco et Gisco compluresque alii,
impensiori se aiebant prodeundi desiderio flagrare, quibus ego copiam
votis potiundi, tametsi sciebam eos nihil nisi potaturos, ac de rebus
suis gestis gloriari velle, nullo pacto negare poteram. Unum nonnisi
stipulabar, ne extra auditum discederent. Binis circiter horis post,
cupidus sciendi quid rei in emporiolo tam alacri ac strenuo,
plurimisque lampadibus collustrato, gereretur, accitis Bichri atque
Ioná, in cymba ad ripam remigavimus. Iam in ripam egressurus
animadverti duas naves secundum flumen vectas, et e medio flumine
versus ripam tendentes, quasi prope nos, paullo infra, anchoras
essent iacturæ. Eas minores secutus est gaulus, qui prope adversam
ripam sequebatur; sed quod et flumen nimis latum erat, et crepusculum
perquam opacum, formam eius discernere haud poteram. Præterea, quum
ignarus non essem frequentissimam híc mercaturam servorum vigere,
minus curiosus, rem neglexi.
Himilconem et Gisconem ferventissimas cum Chaldaicis militibus
loquelas conserentes reperi. Milites horum res gestas, mirabiliaque
omnia, de ingentibus cervis, de putido oleo piscario, de sole ex
adverso latere lucente, cæterasque idgenus, absque dubitatione
tamquam fabulas Milesias, si non ut audacissima mendacia,
æstimaverunt. Quidam eorum asseverabat prorsus neminem illi
persuadere posse, plane ullam gentem adeo esse ab omni humanitate
alienam ac remotam ut Ionam, hominem mortalem, sui omnino similem, in
numerum Deorum retulerit, eumque ut Numen venerata sit. Ad hæc Bichri
respondit, nec sine contemptu, sibi non liquere quare Ionæ minus quam
Nisroch ab ullo cœtu tribui posset, aut deberet. Gisco autem
subiunxit se iam omnia credere doctum esse, quum intelligeret
Assyrios, nullo adversante, tolerare ut ipsis ab eiusmodi hominibus
velut Belochus, eiusque Dux Belesys, ad arbitrium imperetur.
Chaldæus tanto probro Deo, regique suo, illato in furorem actus, dira
ei minabatur, fore ut cuncta eius sub cuti latentia ossa comminueret;
ad quæ Gisco responsum regessit se prorsus paratum ab eo in pugnam,
vel singulare certamen, provocari, et cum eo, quo demum cunque modo
visum esset, decertare, sive ut incolæ Prydhayn, sive vero ut incolæ
Ar-Mor, uti libuerit.
“Ego vero,” inquit Himilco, “consultum non duco ut tu nobiscum armis
decertes: nos, enim, quocunque nos divertimus, vincimus; Siculos,
Garamantes, Suomi, Germanos, omnes ex ordine profligavimus.
Peragravimus terras ad flumen Illiturgis, Montes Pyrenæos, Carpentum
Deorum, Insulas Fortunatas, ubi quantum cupivimus auri comparavimus.
Nihil prorsus est quod nobis non e sententia succedat. Quamobrem
nihil tibi satius esse arbitror quam a molestando nos desistere.”
Exstupuit Chaldæus tantá nominum eluvione auditá, quæ Himilco
volubili linguá effundebat, et quasi sui purgandi causá, sic ei
leniori voce respondit:
“Vos, Sidonii, certe miri estis viatores. Ipse Cardax sum, et mirum
mihi molimentum perfecisse videbar, quum e dissitissimis montibus
nostris hucce venissem. Ergo terrarum orbis longe maior est quam ego
existimavi.”
Alter quidam Chaldæus, auditis sermonibus, ex sua parte adiecit, se
quidem Tartessi nunquam fuisse, modo tamen Tartessium quemdam
vidisse.
“Tune ais modo Tartessium vidisse?” mirabundus quærit Himilco,
“ubinam, rogo?”
“In regiis castris. Ipse in societate erat navarchi Phœnicii, qui sub
rege Belocho servitium iniit.”
Tremor mihi omnes artus percurrit. Ictu oculi gaulus duæque barcæ
mihi in mentem venerunt, ac tota prorsus res in animo mihi clarescere
cœpit.
“Quidnam nomen ei est? obsecro,” Chaldæum interrogo, “efferto eius
nomen, siclo te donabo.”
“Fac binos, tum dicam tibi.”
Proieci illi nummos, quos ipse collegit et in crumenam abdidit. Hoc
facto abire cœpit, quid opus esse dictitans nomen navarchi nunc
effutire, quum iam sibi solutum esset. Ob hominis proterviam furore
abreptus iam violentas illi illaturus eram manus, quum quidam
Phœniciorum mercatorum se ingessit:
“Quid attinet ob insolentiam nebulonis furere? Iam ego dicam quod
velis: nomen navarchi Bodmilcar est; estque Tyrius.”
Nomen ipsum audire satis habebam. Idem omnes mei mox exceperunt, ac
temporis momento iter ad naves nostras habebamus. Simul ac stegam
attigeramus, consilium omnium præfectorum inivimus, eisque confestim
patefeci Bodmilcarem infra nos, spatio paucorum remulcalium
longitudinis in insidiis iacere; eum cum regio exercitu iunctum
armorum societate, esseque perquam verosimile ut Belesys nos a tergo
adorturus esset. Quam triste id futurum esset, monere meos pergebam,
si nostra cœpta, hactenus tam prospera, ab exsecrando inimico nostro
denique frustrarentur.
Sammai atque Hanno verbis contendere cœperunt uter eorum Bodmilcarem
occisurus esset.
“Modo ego illi in longitudinem manus occurram!” minatur Sammai.
“Quin ego eius rivalis sum, et manu meá illi cadendum erit,” animo
accensus ruboreque perfusus clamitabat Hanno.
“Nolite fatuari, ephebi!” interpello eos; “mittite nugas; multo
graviora nobis impendent. Curate vestra officia. In alveum nobis
enitendum est.”
Omni cautelá adhibitá solvimus et ad ostium fluminis ire maturamus.
Itaque Astarte medium fluminis cursum intrat, Adonibal sibi a recto,
Cabiri autem a lævo. Lumina cuncta restinximus. Nautæ omnes, sanguine
concitato, armati sua quisque loca tenuerunt, oculisque intentis
tenebras intuebantur. Bichri sagittas in constrato prope ad manus
disposuit, ipse conquiniscens inter Dionysum atque Ionam arcum
intentum tenebat. Tubicen asciolá grandiori in cingulo erat armatus,
ephebus autem Phocæus arcu sagittisque pro subitaneo usu apparatis
erat munitus. Himilco, machærá scutoque in manibus, in puppi stabat,
præceptaque gubernatori impertiebat. Hannibal atque Sammai suas
quisque ante copias stantes suspensis pedibus adventum hostium
speculabantur.
Circa diluculum sonitum percepimus aquarum e regione syrtis ruentium;
et per rarescentes tenebras satis clare perspiciebamus tres
Bodmilcaris naves, ut eæ exitum in ostio præcludere nobis nitebantur.
Melcarth in medio erat posita. Constrata omnium trium turbá hominum
armatorum scatebant, cunctis eorum galeas gerentibus. In littoribus
prorsus nulla hominum vestigia cernebantur.
“Profluvium nobis favet,” inquam, “aggrediamur itaque opus, si ita
videbitur, succensoriis.”
Sine mora aliquot tabulæ flagranti materiá oneratæ aquis mandatæ
sunt.
Eodem fere tempore Ionam ad impetum faciendum tubá signum dare iussi.
Nec hostes segnes se præbuerunt, et provocantibus nobis celeriter
responderunt, ac brevi post tela versus nos provolarunt, quibus nos
pari grandine telorum respondimus et sic pugna ipsa hoc in modo
initium cepit.
Quandoquidem Melcarth meá curá ædificata erat, non eram nescius ita
firma robustaque eius statumina lateraque esse, ut arietando nostrá
prorá nullum detrimentum illi inferre possemus, nec minus habebam
exploratum insolitam laterum eius altitudinem ipsis præ nobis ad
obruendum nos telis ingenti commodo esse; probeque sensi eam a
nostris ad comminus pugnandum nullo pacto conscendi posse.
Verumtamen, vicissim, et debilitates eius mihi probe cognitæ erant.
Ipse ego experientiá edoctus eram ingentem molem onusque segnem ad
movendum ac tardam reddere; quamobrem statui, si id fieri posset,
usum huius debilitatis capere. Postquam itaque sciscitando a
Himilcone, qui de alveo fluminis satis cognoverat, certior fuissem
factus tantum aquæ a Melcarth calcari, ut in longitudinem remulcæ ab
eo, quo nunc sita esset loco, ad rectum recedere non posset, omnes
meas naves, quæque quantum par esset, materiam flammificam in eo
coacervare iussi. Hoc constituto, per signa Cabiros accersi iussi;
quæ quum ad latus nostrum pervenisset, accito Himilcone, eam
conscendo, Astarten autem curæ Hamilcaris concredo.—Dum hæc
gerebantur, sagittæ circum nos cadere nunquam desinebant. Manifestum
quoque nobis videbatur Bodmilcarem a Belesy, ad tergum nostrum,
auxilium exspectare, itaque pugnare acsi de victoria sibi iam certo
constaret.
Gisco Himilconi in prora Cabirorum stanti se adiunxit, quorum in
medio et ipse locum cepi, indeque mandata dedi. Nunquam quoad memini,
quisquam tantá diligentiá tamque scite rexit quam modo Cabiri
regebatur. Postquam alias duas naves stupis subiunxeramus,
materiamque flammificam, quæ in singulis erant, succenderamus, rectá
in Melcarth invecti sumus; atque, quum fere ad dimidium iactus
sagittæ accessissemus, Bodmilcar nos animadvertit nosque deridere
cœpit.
“Heus, Mago, salve! Perquam opportune advenis; quædam inter nos
negotia supersunt parianda: illud nempe negotiolum in Ægypto; item,
illud alterum Tartessi; necnon denique, illud in Freto Gaditano.
Iuvabit hæc omnia hoc ipso die pariare ac dirimere. Spero futurum ut
ante solis occasum ex istis antennis te pendentem oscillare cernam.
Te videre multum gaudeo.”
Verbum ultimum proferentem sagitta eum feriit.
“Ictus est! tactus est!” magná voce clamavit Bichri, quæ universum
tumultum superavit.
“Minime vero!” reboat Bodmilcar, “cataphracta mea sagittis impervia
est.”
“Videamus!” reclamo ego, “utrum naves tuæ igni sint imperviæ.”
Nunc Cabiri magná vi incitata irruit inter Melcarth barcamque a
dextro eius. Gaulus, ubi nos vitare tentat, capitur inter rates
ardentes. Sagittis inter nos cadentibus, quarum una genam meam
vulneraverat, ego stupam helciariam discidi. Flammæ subito
erumpebant, aterque fumus in altum prorumpere cœpit. Gisco in fœmore
vulnus accepit, nec ob id pedibus stare valebat, tamen in genua
provolutus, alacri animo gubernare non destitit. Tam celeriter
prætervolavimus hostes, ut missilia eorum ex magna parte in undas
pone nos consurgentes inciderent. Vertentes nos in adversum navis
hostilis latus, æquá celeritate recurrimus, inclamoque Bodmilcarem,
me eodem modo eum tractare velle, quo Ægyptios Tanidi tractavissem.
Et Himilco eum aliquot iocis mordacibus in discrimine suo lacessivit.
Ad primam navim reversus Adonibalem Cabirosque mecum uná in alteram
barcarum impetum facere iussi, inde autem alteram antevertere.
Impetum omni quá pares eramus celeritate instituimus. Barca quoque
nihil non tentavit ut nos eluderet; sero tamen. Nam, antequam
quidquam tentare potuisset, unum latus eius infregi, eamque ingenti
impetu, quo navim nostram ei impuleramus, lateri Melcarth impegi, et
inter duas rates ardentes intrusi. Sub velamine ingentis fumi,
animadverti quemadmodum nautæ Melcarth desperato conatu in constratum
Adonibalis, quæ iam inter se alteramque barcam penetraverat, desilire
tentarent, sicque cunctas sex naves in unum globum solidum collatæ
essent, cuius in una extremitate flammæ sævirent, in altera autem
asciculæ, gladii, machæræ, aliaque arma librarentur.
“In Adonibalem concurrite!” inclamo meos, “ibi iis potiemur.”
Tum mei, tum nautæ Cabirorum simul eo concurrunt, et in constratum
Adonibalis perveniunt. Bodmilcar iam ibi erat. Hanno versus eum
currit, et:
“Denique, tandem, Bodmilcar ades; iam te virum esse probes!”
“Quin accede, lactisuga, mucose, iam me paratum senties. Tuum primum
componam negotium, tum vacabit ad cæteros vestrum procedere.”
Gladii eorum confligunt, et comminus agunt; sed quum turbá undique
essent circumclusi, ex oculis mihi eripiuntur.
Subito Himilco, qui hactenus ad latus meum perseverarat, proruit
magnáque voce maledicit:
“O, monstrum tæterrimum, o scordale sceleste ac patibulande, en te
iam habeo!”
Nam hominem, quem annos quaternos et denos quæsierat, agnovit, illi
insiluit, cumque eo in constrato volutabat.
“Egregie factum, Himilco! tene eum!” inquit Bichri, gladio cruore
manante præteriens.
“Bellua ista brachium mordicat; potesne subvenire?”
Bichri ictu oculi sicam illi subministrat, qui eam protinus in latus
eius intinxit; is recidit et gravi halitu moribundi singultat.
“Ulcisci dulce est,” suspirat gubernator, “ista mors, cane digna,
tibi nimis bona est.”
Interea Ionas, Aminocle adstipulante, machærá suá præclara virtutis
facinora edidit. Hannibal atque Sammai, cataphractis suis multum
tusis, in prora decertabant, et unum post alterum proruentem hostem
ictum in mare præcipitabant. Hasdrubal male quidem vulneratus, clavo
suo firmá manu hæsit. Interim ego ipsi opem tuli, iunctisque viribus
effecimus ut navim in tutum a flammis flecteremus. Astarte interim
perinde atque Cabiri paulisper a nobis avulsæ erant, earumque nautæ
mandatum meum ad revertendum et ad prœlium redintegrandum
præstolabantur; una vero hostium barca, licet incendium evasisset, a
fluctibus abrepta fluitabat.
Res itaque in hoc ancipiti dubioque statu versabatur, quum ego meos
ad redintegrandum prœlium accersivi. Hanno gladio fracto, vestibusque
tritis, ac cruore madentibus ad me accurrit, et:
“Effugit!” inquit halitans; “in turba eum amisi.”
“Bono es animo!” respondi illi, “haud ipse procul fugit.”
Denique et ego pedem retrahere, et ad alias meas naves recedere
statui; proinde, simul atque copia eius rei dabatur, meos inclamo:
“Retro, ad Astarten!”
Pedem itaque retracturi omnem proram Adonibalis copiis Bodmilcaris
reliquimus ita tamen ut duplici acie præsidii causa contra eas
relictá, puppim vacuam ad recedendum nobis linqueremus.
Bodmilcar itaque sui omnino impos, in fovea captus est, in constrato
nempe Adonibalis, quæ sagittarum et catapultarum nostrarum ictibus
patebat; sua enim navis furni instar ardebat, altera barcarum
depressa, altera, ut iam ostendimus, fluctibus abrepta erat.
Plus dimidiá horá Bodmilcar iacula nostra æquo animo tulit; deinde
statui Adonibal iterum conscendere, eique obviam ire. In prora
stantem eum reperimus, copiarum reliquiis, vix ultra tricenos
armatos, circumdatum. Vultus eius cruore erat infectus.
“Visne eum sagittá transfigam?” quærit Bichri.
“Nullo pacto!” inquam, manu humerum iuvenis attrectans, “ipsi multo
probrosiori morte erit pereundum.”
Ultimum certamen cohortis prætorianæ Tyrii breve ac desperatum erat.
Extremo molimine in me se præcipitare tentabat, quum Ionas eum
giganteis manibus apprehendit.
“Ecce hominem tuum, Navarche!”
Bodmilcar eluctari tentat.
“Tenta modo evadere,” admonet eum classicus, “vitam tibi e corpore
exagitabo!”
Spumans furore ac rabie subactá, sese fato ineluctabili dedit.
Immotus silensque stabat. Ad labia aperienda nullo pacto induci
poterat. Quæstiones meas pervicax audivit; responsum omne recusat.
Itaque laqueo ex extremo fune ligato, mox post ex extremo fine
antennæ Adonibalis collo pendebat.
Rationes itaque meæ cum Bodmilcare pariatæ erant.
Rebus his peractis, mox iter domum versus ingressi sumus.
Primum reginæ Sabæ, quæ experti eramus, retulimus; deinde secundum
canalem Pharaonis Tyrum profecti sumus, tantum sub itinere morati dum
regi Salomoni nostra obsequia præstitissemus.
Sidoni denique cum triumpho excepti eramus. Ingentes popularium turbæ
nobis obviam gratulatum processerunt. Ipse rex Hiram in nostri
gratiam epulas lautissimas publice parari iussit, cui et ipse
interfuit, meque historiam nostram peregrinationis in publicum
enarrare mandavit.
Rex, quá erat munificentiá, naves tres, quas salvas et incolumes
domum revexeram, mihi donavit, populus autem universus suffragio
omnium me Suffetem Navalem urbis Sidonis consalutavit.
Eo munere functus Hannibalem copiis meis centurionem præfeci, cæteris
autem navalibus muneribus condigná mercede Himilconem, Gisconem,
Hasdrubalemque præposui. Famam, quæ de Hamilcare in pugna cæso
circumferebatur, factum comprobavit.
Parum superest quod dicam.
Nemo Phœnicum est quin sciat quemadmodum cedros, cæteramque materiem,
quibus ad exstruendum Hierosolymis rex Salomon templum
magnificentissimum indigebat, eo navibus devehi et in urbem
comportari curaverim. Sammai modo centurio est in exercitu regis
Salomonis, et, quandocunque me, cum uxore Abigail, visum venit, in
Palatio Præfecturæ Navalis dignis honoribus excipitur. Perinde Bichri
universis notissimus est ut vinearum maximarum cultor, qui statis
temporibus Sidonem frequentare consuevit, ut generosissima sua vina
venderet, quique Himilconem, ad hæc primum degustanda unquam non
invitare solitus sit; item Paphos Hannoni dolium mittere solere, ut
ipse, qui ibi Summo Sacerdotio cum præclara uxore Chryseide, Deæ
Astartes fungitur, in æde metropolis splendida rite libare posset.
Non raro et Dionysus, qui gentis suæ institutor factus est artis
navigandi cum patre unà, iam provectæ ætatis, subinde etiam huc
visendi causá ventitare solet.
In omni huiusmodi eventu Cabiri aulæis ac paradis in honorem hospitum
meorum adornari solet, eosque in mea crepidine privata devehere, ubi,
ut mei quondam itinerum socii ac sodales, quibuscum Cassiterides,
oras succiniferas, Fortunatasque Insulas repereramus, mecum laute
agere solent.
His nostris solemnibus consuetudo grata fert ut caveamus ne Himilco
æquo ac solito rectius domum ambulet, cuius rei diligens observator
Bichri esse consuevit, quod cantilenam Beniamiticam, vel Cimbricam
sibilare, et eo sibilo hunc prodere solet. Ac, denique, quum hospites
iter domum ingrediuntur, Ionas, classicus noster regius, qui nunquam
desideratur, muneris sui esse ducit iis ad navim itantibus sonoro
tubæ cantu anteire.
Finis.
Notæ auctoris.
Ad caput I.
Phœnices.—Quod tota hac narratione ficta nomen Phœnicum, auctoribus
Græcis atque Romanis usitatum adoptavi, quod quidem sive ut “homines
rubri,” sive vero ut “homines terræ dactyliferæ” interpretari potest,
solius simplicitatis causa feci. Ipsi enim se “Canaanitas,” sive a
“gente montana,” sic appellaverunt.
Omnino præter rem esset hic de vocabulis Khna, et Aram, a quibus
Canaanitæ atque Aramæi nomina sua traxerunt, in criticam
disceptationem descendere.
Siclus.—Vocabulum hoc, quod Hebraice certum pondus significat, tam ad
nummos cusos designandos adhibetur, quippe quum nummi idgenus primum
a Phœnicibus inventi fuerunt, quam ad certa, lege statuta, pondera.
Elenchus Pretiorum hostiarum.—Ritus, perinde atque pretia hostiarum,
ad sacrificia oblatarum, ex opere Cl. Sacerdotis Bargès, de
Phœnicibus inscriptionibus, Massiliæ repertis, desumpta sunt.
Gaulus.—A principio vocabulum istud quamlibet rem rotundum et cavam
sonabat. Phœnices eo insulam Gozzo “Gaulo Melitta,” sive Melitam
Rotundam designarunt; unde facile intelligetur, quare idem,
pedetentim, ad naves mercatorias, specie rotundas, quæ quidem
potissimum a Tyriis mercatoribus originem traxerunt, designare
cœperit. “Onerariam navim Hippus Tyrius invenit.” (Plin., Hist. Nat.)
In describendis Phœnicum navibus, sequentium usus sum auctoritate:
1. Cælaturæ in Layard.
2. Vaticinium Ezechielis contra Tyrum (Cap. xxvii, 7).
3. Xenophontis descriptio in Œconomia, grandis navis Phœniciæ,
\ quæ in Piræum quotannis venire solita sit.
4. Cælaturæ in Wilkinson.
Præterea licere existimavi, per analogiam, ex allegatis Genuensium,
Pisanorum, Venetiorumque sæculi tredecimi navibus, a Chiliarcho Yule,
in suo de Marco Polo libro, nonnulla inferre.
Laminæ Cupreæ.—Quamvis anachronismus id videri possit, tamen quodam
gradu ac mensura certitudinis licebit asseverare Phœnices laminis
cupreis eo proposito usos fuisse. Id enim et Vegetius (Rei Militaris
iv, 24), et Athenæus (v, 40) indicare videntur. Ut e vetustate
traditum tenemus, eius rei inventio Melcartho, Herculi Tyrio,
attribuitur: “Hercules...navi ænea navigavit...navem æneam habuit”
(Servius).
Cæteram materiam in struendis navibus adhibitam fuisse, vates
Ezechiel auctor est.
Præter gaulum etiam barcam, actuariam, longam, atque bellicam
quinquaginta remorum induxi.
Quin sit in minutissima inquirendum, asserere licebit barcam, propria
sua natura Phœniciam esse. Namque barec, sermone Hebraico, flexi quid
et curvi significat, uti plancam. “Barca est, quæ cuncta navis
commercia ad littus portat” (Isidorus, “Origines”). Idiomate
Berberorum moderno eadem “ibarca” appellatur.
Navis expedita a Græcis Hippos vocabatur, sive propter celeritatem,
sive vero ob simulacrum equi, quod plerumque in prora effictum
gerebat. Strabo dumtaxat hanc esse causam allegat. Ea igitur navis
species, quam nos in textu describimus, coloniæ Phœnicum Gadensi fuit
maxime usitata, et ob eam rem etiam “Gaditæ” nomen ei impositum fuit.
Non pauci Phœnicum nummi, quos in littoribus Africanis satis certe
constat in usu fuisse, equino capite fuerunt insigniti. Item, in
ruderibus Carthaginis inscriptio capitis equini inventa erat, cuius
origo, haud dubie, a symbolo Phœnicum gentili, quod naves eorum
gesserant, repetenda est.
Vera navis Sidonia quinquaginta remorum barca est:
ναῦν πεντηκόνιορον Ειδóνιαν; Eurip. Hel. 1141.
Quanti oneris navis huiusmodi fuerit, aut quo potissimum modo
quinquaginta remis acta fuerit, aut qui, denique, quadringentos
homines toleraverit, sunt quæstiones, quibus respondere mihi
supersedendum censeo; non enim meum est in particularia artis nauticæ
inquirere.
Si exemplum huius rei postularetur, non abs re esset ingentia Serum
navigia in mentem revocare, quæ Ibn Batuta, scriptor Arabicus sæculi
quarti decimi se vidisse memorat, veluti quæ sexcentos homines
vexerint, et quæ quinquagenis, vel sexagenis grandibus remis, octonis
remigibus, ope funium in adversas vicissim partes tractis agerentur.
Ea vero, quæ Marco Polo se vidisse allegat, quaternis remigibus
agebantur. Haud absonum igitur putandum est Phœnices quoque simili
quodam modo naves suas impulisse.
Purpurea vela.—Mea festivarum navium descriptio non est prorsus
ficta. Imagines etenim earum in opere Wilkinson (vol. iii)
exhibentur, omnesque fere vetustatis auctores, ab Herodoto ad
Plutarchum, has ad minutas partes adumbrant. Sic Herodotus Sidoniam
describit navim, ex qua Xerxes classem suam lustravit, veluti quæ
tegetibus auro pictis, nempe bysso Babylonico, auro textis, fuerunt
constratæ.
Ad caput II.
Columbæ. Corvi.—Consuetudinem volucres secum in iter maritimum
ferendi, quæ volatu iter situmque terrarum proderent, priscis
temporibus viguisse, annales veterum perhibent. Huius rei documento
esse possunt posteriorum temporum, apud semi-barbaros exempla, uti
Ingolfi, regis marium, aut Flocii Vilgedarson, anno 868, quem in
itinere suo, quo Islandiam quærebat, tres corvos secum tulisse fama
est.
Flos lilii.—Tiara cum hoc emblemate adumbrata, inter imagines, sub
calce operis Bottæ conspicitur.
Ad caput V.
Pharao.—Quis Pharaonum tempore nostræ fabulæ regnaverit in Ægypto,
lacuna, quæ inter finem sæculi undecimi, initiumque decimi,
intercedit in Ægyptiorum annalibus, obstat quominus eius nomen
indicare queam.
Ex essedis Ægyptiorum milites Libyci, hoc est, Berberii, tribus
Tamesec, quorum posteri Cabyli atque Tuareges sunt, pugnare
consueverunt. Hæ essedæ atque equitatus, perinde Libyci, summum erant
robur exercitus Ægyptiorum.
Ad caput VI.
Cydonii. Pelasgi.—Fusius hac de re disserere operæ pretium non duco;
satis esse arbitror memorare per totam Europam gentes fuisse
diffusas, quæ genere linguarum ab Ariis, quos antecesserant, prorsus
diversas exstitisse. Duæ potissimum dignæ sunt ex his quæ memorentur:
altera cum cranio, sive calvaria, pæne rotunda, specie Tatarorum
Mongolicorum, qui vulgo Turanii appellantur; altera vero cum calvaria
paullo longiori, quæ species Australoides apte vocabuntur. Hæ species
gentium quaquaversum uberrima reliquerunt vestigia tam suæ quondam
præsentiæ, quam sui sequioris cultus atque humanitatis. In insula
Creta Græci memoriam Cydoniorum iis dumtaxat in paucis verbis, quæ
ego in textu allegaveram, præservarunt.
Ad caput VII.
Homerus.—Veniam mihi ob illatum hic nomen Homeri flagitandam esse
haud ambigo. Illecebræ enim arcana vitæ illustrissimi Poetæ, currente
mea fabula quodam dumtaxat modo revelandi, perquam mihi arriserunt.
Quandoquidem tempus Belli Troiani, etiam post lucubrationes
Schliemann, usque est incertum, licere mihi arbitrabar eam quæstionem
prorsus patentem iudicare.
Ad caput IX.
Tyrrhenicæ naves prædatoriæ.—Descriptio navium huiusmodi figuris in
vase, nunc in Museo Campana servato, cælatis nititur.
Scylla. Charybdis.—Poetarum fabulæ, quas narrationi meæ intertexeram,
prorsus Phœniciæ sunt. Proinde et mihi fas esse arbitrabar eiusmodi
ficta adducere, quibus proderem, quemadmodum navigatores Phœnicii
peregrinos deludere, quum eius rei copia dabatur, consueverint. In
fidem huius rei liceat mihi memorare locum Herodoti, ubi de fabula
agitur de puella, aurum in profluvio quodam insulæ Cyraunis legente,
quam fabulam ipse Phœniciam appellat. “Narra hoc Græcis,” iam in
proverbium abiit. Pontivagi Phœnicii non parum voluptatis ex hoc
genus fabulis percipere soliti sunt, quum narrando itinerum
memorabilia, pretia quoque mercium suarum adaugere possent.
Nergal.—Superstitio de ingenti gallo gallinaceo e figmentis
Rabbinorum, quæ a Movers allegantur, desumpta est.
Ad caput XI.
Adonibal.—Fabulam meam iam ad finem perduxeram, quum e
disquisitionibus Cl. Sainte-Marie comperi nomen Adonibal suffetibus
navalibus Uticensium solemne fuisse, vel constare dumtaxat longam
magistratuum seriem eo nomine insigniri solitam. Casu mihi prorsus
fortuito contigit ut illud, velut aptissimum, quod mihi in mentem
venisset nomen Phœnicium, adhiberem.
Cæterum animadvertendum hic censeo me in toto hoc opere nomina
propria eo, quo lectoribus familiarissima sunt modo, exscripsisse.
Litterionem enim atque Græcum me sapere mihi viderer si Hanna-Baal
(charus Diis), aut Bod-Melcarth (vultus Melcarth), loco Hannibal, et
Bodmilcar, scripsissem. Sufficiat quemque lectorem, qui linguis
Semiticis nullam operam dederit, monuisse, nomina Phœnicia atque
Iudaica, perinde ac nomina Arabica moderna plurima in particulas
discerpi posse; uti, v. c., Hamilcar est Abd-Melcarth (servus Dei
Melcarth); vel Abd-Allah (servus Dei). Studiosis vero linguarum
Semiticarum gratia eruditionis ad meum recurrere opus haudquaquam
necessarium erit.
Quod vero ad nomina locorum propria attinet, nonnihil difficultatis
expertus sum. Quare non more Semitico hæc nomina exscripserim,
rationes mihi trifariæ sunt:
1. Non cuncta eorum sunt nobis iis formis cognita.
2. Quæ sunt, lectoribus communibus sic ignota sunt.
3. Eorum veritas, scribendi modus, sonusque dirimi ac declarari,
\ sine minuta disquisitione, quam locus hic abhorret, non
\ posset.
Paucis itaque demptis, statui, etiam periculo censuræ, more
lectoribus magis usitato, scribere, uti Creta pro Caphtorim, Ægyptus,
pro Mitzraim, Libya pro Massovia, &c.
Ad caput XII.
Hic induxi Magonem veluti sacra super lapidem planum in tortuosa
caverna subterranea facientem. Res ista cum minutis eius partibus ex
opere Cl. Bourguignat, Monuments Mégalithiques du Nord de l'Afrique
deprompta est. Cl. Daux quoque exhibet exemplum templi eiusdem
generis. Fateor tamen me ab sententia Cl. Bourguignat, lapidea ista
monumenta rudia in species anguium, scorpionum, aliarumque rerum
conformata fuisse, longissime discrepare, nec eam comprobatam
accipere. Quin etiam cæteris quæ de templis ante-historicis relata
circumferuntur, omnino diffido, tutioremque Fergussonis sententiam
sequor, ea omnia monumenta ad sequiora spectare tempora.
Atlantides.—Opinio, qua intra fines Algiriæ olim mare mediterraneum
exstitisse creditur, quod textus noster suadet, a sententia mea haud
abhorret. Tantundem tamen de exsistentia Atlantidis asserere non
ausim, sed quum de migrationibus Libyum agerem, quæ teneremus de his
tradita, commemorare haud iniquum iudicavi.
Ad caput XVI.
Ar-Mor.—Multum, profecto mihi dubitationis datur, utrum eo ævo, quod
hic pertracto, Celtæ ad Occidua Galliarum littore usque
penetraverint, quamvis certum sit eos iam in partibus ad Orientem,
perinde atque ad Rhodanum præsto fuisse. Ætate anteriore hominum
genera, veluti Mongoloides, atque Australoides in iis regionibus
versata fuisse, disquirendo reperi, ut tam hic loci, quam in
posteriori capite memoraveram. Reum quoque me anachronismi et
quaternorum quidem sæculorum, esse non diffiteor, quod nisi fecissem,
insolens quid lectoribus communis sortis me patrare visus essem, si
Phœnices in terras Galliarum descendisse facerem, quin ullam gentem
notiorem convenissent. Ad extenuandum flagitium nihil iustius et
acceptabilius me allegare posse fateor, quam studium efficiendi, ne
anachronismus meus iusto flagrantior videretur.
Ad caput XVII.
Suomi.—nulla subest causa, quare hoc ævo ad ostia Albis Fennos
exstitisse dubitemus. Quoniam nullum nomen vetustum Fennorum mihi
cognitum erat, placuit e moderna lingua Fennica derivatum vocabulum
Suomi comminisci, et in usum adhibere.
Ad caput XX.
Circumnavigatio Libyæ.—Vix dubitandum censeo fore, ut aliqui me, ob
attentatum recursum ad istiusmodi figmentum, quo fabulam meam
suffulcirem, ad minimum temeritatis arguant. At quis in dubium
vocabit id a Phœnicibus revera perfectum fuisse? In neutram partem
quisquam apte disputabit, tametsi Periplus Hannonis nostra memoria
commentitius, et adulterinus esse ante oculos comprobetur; fabulam
nempe intelligo a quodam Græco fabularum auctore cusam; tamen ego
nonnulla eius lineamenta, a veritate non prorsus abhorentia, in hanc
meam fabulam fictam adoptare minime dubitavi.
Ad caput XXI.
Saba. Ophir.—Hæc loca cum oris Arabiæ Meridianis eadem esse præter
omnem dubitationem positum est.
Disticha.—Elegia hæc e sequioris ævi poemate Arabico conversa est.
Indoles gentium orientis tam parum mutata est, ut prorsus neminem qui
me exprobret futurum censeam, quod in os commiserim Phœnicis, mille
annis ante Christum, verba quæ ab Arabe, mille annis post Christum
conficta et concinnata credantur.
Notæ interpretis.
1. Mago, -nis, nomen proprium viri, perinde atque cætera nomina
sociorum expeditionis, ut infra, non sunt nomina ficta, nec proprie
Phœnicia, sed imperatorum Carthaginiensium, ut ex historia Romana
omnibus constat. Clarus ille Mago fuit frater Hannibalis, ut ex Corn.
Nepote (Han. 7, 4), et ex Livio (21, 47, 4) liquet. Nomen mago e
radice Hebraica מג, mag, derivatur, quod insignem, clarum significat,
unde et Latinum magus, et magnus originem ducunt.
2. Hiram, in Bibliis (II. Chron. 2, 11) חורם, Churam, alias (II. Sam.
5, 11, cæt.) חירם, Chiram, rex Tyriorum annis ante Christum 980-947,
æqualis regis Salomonis, qui Templum Hierosolymitanum condiderat,
cuius materiam rex Chiram naves Phœnicias undique conquiri et
comparari curaverat. Fabula itaque hæc circa unam harum expeditionum
ad Tartessum, Hispaniæ oppidum, texitur, cuius præfectus, sive
navarchus, (vulgo capitaneus), Mago fuisse fingitur.
3. Tyrus, -i, e Græco Tyros, hoc autem ex Aramaica forma טרא, Türa,
vocabuli Hebraici צור, Tzór, sive צר, Tzor, derivatur, quod saxum
sonat. Cæterum urbs fuit frequens et copiosa in littoribus Maris
Interni (vulgo Mediterranei). Sequiori ævo in insula, e regione
antiquæ, alia condita est, quam Alexander Magnus, mole interiecta,
cum continente copulavit, et expugnavit.
4. Sidon, -is, fuit urbs Phœnicum opulentissima, caputque gentis in
littore eiusdem maris ad Septemtrionem, cum frequentissimo portu.
Nomen Phœnicium erat צידון, Tziddon, quod piscationem valet. Quum
sonus tz nec Græcis, nec Romanis domesticus esset, eum in s
mutaverunt, ut alias semper. Omnes incolæ totius regionis ad Tyrum,
et Montem Libanum usque, ab hac urbe Sidonii appellabantur, unde et
צידון רבה, Tziddon Rabba, Sidon Grandis, vocari solebat; modo pagus
est Saida.
5. Phœnice, -és, -i, -en, nomen regionis inter Mare Internum atque
Montem Libanum, in Occidua parte Syriæ. A sæculo IV. (Serv. in Virg.
Mart. Cap.) iam “Phœnicia” cœpit vocari; in Vulg. (II. Macc.) autem,
aspiratione deducta “Pœnice” scribitur, velut et incolæ Carthaginis
“Pœni,” puni, appellabantur. Quisque unus mas erat “Phœnix,” fœmina
quæque “Phœnissa.” Est tamen hoc nomen Græcum, et terram dactyliferam
significat. Utrum tamen hoc ipsum vocabulum, cum suo derivato, quod
colorem rosaceum, sive punicum, denotat, a פון, pun, occasu solis,
sumptum sit, asseverare non ausim. Certum est colonos suos,
Carthaginienses, sic appellatos esse. Gens Phœnicia, ut apud omnes
constat, cæteras eius ævi nationes cultu, moribus, artibusque,
præsertim navigationis, atque mercatura, longe superavit. Cadmus ab
his litteras in Bœotiam intulisse perhibetur, et Græcos primus
litteras ac scripturam instituisse.
Cæterum ipsi nec suam terram Phœnicen, nec se Phœnices sed patriam
suam כנען, C’ná’an, ipsos autem se כנענים, C’na’-anim, sive
Cena’anitas, vel Canaanitas appellarunt, ut in Genesi, terra eorum
ארץ כנען, Eretz C’na’an, Terra Canaan, quod verbum terram planam ac
depressam sonat, ad distinguendum a terra Syriæ, quæ, utpote editior,
ארם, Aram vocatur, incolæ autem Aramaitæ. Cæterum nec hi, nec
Philistæi, sive Pilishtim, a Iudæis lingua, moribus atque aliis
institutis, multum inter se discrepant.